Кіріспе

1961 жылғы британдық қорқынышты фильм

"Бескүнәлер" – 1961 жылы түсірілген готикалық психологиялық қорқынышты фильм. Режиссері және продюсері – Джек Клейтон, басты рөлдерде Дебора Керр, Майкл Редгрейв және Мегс Дженкинс ойнаған. Американдық жазушы Генри Джеймстің 1898 жылғы "Бұрылыс" повесіне негізделген сценарийді Уильям Арчибальд пен Трумэн Капоте жазды. Олар Арчибальдтың 1950 жылғы "Бескүнәлер" атты пьесасын негізгі мәтін ретінде пайдаланды. Сюжеті екі баланы қарауға келген гувернантаның басынан кешетін оқиғаны баяндайды. Гувернанта балалардың үлкен үйі арбақтармен толып, балалардың бауырына ие болғанынан қорқады. Арчибальдтың алғашқы сценарийі паранормальды құбылыстардың шындыққа жақын деп көрсетілгеніне негізделген. Режиссер Джек Клейтон Арчибальдтың бұл көзқарасына келіспегендіктен, сценарийді қайта жазу үшін американдық жазушы Трумэн Капотені шақырды. Капоте сценарийге психологиялық элементтерді қосты, нәтижесінде сюжеттің басқаша түсіндірілуіне мүмкіндік беретін жұмыс пайда болды. Фильмнің түсірілімі Сассекстегі Шеффилд Парк готикалық сарайында және Суррейдегі Шеппертон студиясында өтті. CinemaScope форматында түсірілген "Бескүнәлер" фильмінде ерекше және кейде тығырыққа тіреліп тұрған атмосфераны құру үшін оператор Фредди Фрэнсис батыл минималды жарықтандыру мен терең фокус қолданды. Бұл фильм синтезделген электрондық дыбысты алғаш рет пайдаланған туындылардың бірі болды, оны Дафна Орам жасаған. Клейтон француз композиторы Жорж Ауриктің фильмге жазған музыкасына толық қанағаттанбады және оны өзгертуді сұрады. Бірақ Аурик денсаулығының нашарлауына байланысты бұл мүмкін болмағандықтан, Клейтон В. Ламберт Уильямсонға жүгінді. "Бескүнәлер" фильмін американдық киностудиясы 20th Century Fox халықаралық көрсетуге шығарды. Фильмнің Лондон премьерасы 1961 жылғы 24 қарашада өтті, ал АҚШ-та келесі айда, 15 желтоқсанда Лос-Анджелесте және Рождество күні Нью-Йоркте көрсетілді. Фильм сценарийінің психологиялық негіздері кино теориясы саласында көптеген зерттеулерге және сындық мақалаларға арқау болды. "The Guardian" газеті бұл фильмін жасалған ең үздік 25 қорқынышты фильмнің қатарына қосты. Керрдің бейнесі бірте-бірте назарға ілігеді. Кино зерттеушісі Фрейлингтің сөзіне сүйенсек, ашылу сахнасы гувернантаға сенімділік сезімін тудырады, бірақ оны қоршаған қараңғылық оқиғаның тек гувернантаның қиялынан туған нәрсе болу мүмкіндігін көрсетеді.

Кастинг

Дебора Керр фильмнің студиясы және дистрибьюторы 20th Century Fox кеңесімен Мисс Гидденс рөліне тағайындалды, Джеймстің түпнұсқа туындысындағы гувернантка кейіпкері жиырма жаста болса да (Керр сол кезде қырық жаста еді). Клэйтонмен бұл рөлді талқылағанда Керр: "Мен Джектен рөлді ойнағанда нені ерекше атап көрсетуімді сұрадым, ал ол: «Өзің сезінгендей ойна, бірақ екіұштылықты ұмытпа!» деді. Сондықтан мен саналы және ақылсыздық арасындағы өте нәзік сызықпен жүрдім және көрермендерге өздерінің ой-өрісін пайдалануға мүмкіндік берді" деп еске алады. Керрдің фильмдегі рөлі маңызды, себебі ол фильмнің 99 минуттық экран уақытының шамамен 95 минутында көрінеді. Ол бұл фильмдегі еңбегі үшін 400 000 АҚШ доллары алды. Балалар рөліне Клейтон Флора рөліне он бір жасар Памела Франклинді (оның кинодағы тұңғыш дебюты) және оның інісі Майлз рөліне Мартин Стивенсті таңдады; Стивенс Metro Goldwyn Mayer компаниясының «Көңіл қоздыратын ауыл» (1960) атты қорқыныш фильмінде ойнаған. Австралияда туған актриса Клайти Джессоп спектральді Мисс Джессел рөлінде (оның кинодағы тұңғыш дебюты), ал Питер Уайнгард Мисс Джесселдің құпия сүйіктісі Квинт рөлінде сомдады. Майкл Редгрейв фильмнің басында балалардың туысы рөлінде эпизодтық түрінде ғана пайда болады.

Түсірілім

Клейтон фильмнің осы дәуірдегі «Хаммер» қорқыныш фильмдерінен мүлдем өзгеше болуын қалады және осы мақсатқа жету үшін бірқатар кинематографиялық тәсілдерді қолданды, соның ішінде үрейлі дыбыс эффектілері мен көңілді, стильді жарықтандыруды пайдаланды. Фильмнің алғашқы 45 секундінде экран қараңғы болып, ән естіледі, содан кейін ғана титрлер пайда болады. Бұрын британдық «Жаңа толқынмен» байланысты фильмдер түсірген Клейтон, «Жаңа толқын» режиссері ретінде стереотиптелуден аулақ болу және басқа жанрда жұмыс істеу үшін осы жобаны қабылдады. «The Innocents» фильмінің түсірілімі негізінен Суррейдегі Шеппертон студиясында өтті. Ішкі түсірілімдер Шеппертон студиясының дыбыс алаңдарында, сондай-ақ жылыжай верандасындағы сахналар түсірілді; студияның көркемдік бөлімі Блай үйінің фасадын да салды. Бала актерлердің ойынында шексіздік сезімін тудыру үшін Клейтон Мартин Стивенс пен Памела Франклиннен оқиғаның толық мәліметтерін жасырды, олар сценарийдің тек таңғажайып және құпия ересектерге арналған элементтері жоқ бөліктерін ғана алды. Оператор Фредди Фрэнсис режиссер Джек Кардифф үшін 1960 жылы түсірген «Сындар мен ғашықтар» фильмінде CinemaScope форматында жұмыс істеген тәжірибесіне сүйене отырып, осы форматпен жұмыс істей алатынын мәлімдеді. Фрэнсис бұрынғы фильмдегі жұмысы үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Ол түрлі түс фильтрлерін және жарықтандыру құрылғыларын қолданып, кадрдың шетіндегі әр нәрсені қараңғылыққа көмбеді. 2010 жылы жарық көрген «Dream Repairman» атты естелік кітабында Джим Кларк «The Innocents» фильміндегі редакторлық жұмысын «шынайы ынтымақтастық» деп сипаттады, сонымен қатар Клейтонмен өте жақын дос болып, түсірілім кезінде бірге ішімдік ішетін серіктес болды, себебі екеуі де сол кезде жалғыз тұрды және бір-біріне жақын жерде тұрды. Ол «The Innocents» фильмін «редакциялаудың шынайы ләззаты болды, өйткені Джек өзінің материалдарына өте нақты көзқарас танытты, ол бәрін алдын ала жоспарлап қойған еді. Ол еш нәрсені жақсылыққа қалдырмайтын және жұмысына өте ұқыпты қараған перфекционист еді». Джордж Стивенстің «Күн астындағы орын» фильмінен шабыттанған Кларк көптеген ерітулер мен суперпозицияларды жасады, оларды ол «мини-монтаждар» деп атады, онда ол кейбір сахналар арасындағы өтулерді стандартты «қоспақтан» төрт-бес есе ұзағырақ етіп өңдеді және көбінесе үшінші, жақында сезілмейтін бейнені қосты. Кино зерттеушісі Энтони Слайд кейінірек фильмдегі ерітулерді қолдануды «ұқыпты» деп сипаттады. Кларк бұл процесті бос пленка орамаларын үлгі ретінде пайдаланып, Клейтонның пленка негативтеріне қолмен таңбаланған катушка нөмірлерін, кадр нөмірлерін және әрбір суреттің бір кадрда қанша уақытқа қалғанын көрсететін уақыт белгілерін қойды.

Музыка және дыбыс дизайны

"The Innocents" фильміне бастапқы музыканы Жорж Аурик жазған, ол Клейтонның бұрын қатысқан бірнеше фильмдеріне, мысалы, "Мулен-Руж" (1952) және "Беспоке" (1956) фильмдеріне де музыка жазған болатын. Клейтон Ауриктің "The Innocents" үшін жазған түпкі музыкасына қанағаттанбады және түзетулер енгізуді сұрады; алайда Аурик денсаулығының нашарлауына байланысты бұны істей алмады, ал оркестрлеуді қайта жасауды У. Ламберт Уильямсон аяқтады. Бұл фильм Дафна Орам жасаған синтезделген электрондық дыбыстарды алғаш рет пайдалануға бастама берді. Бұл "спектрлік жиынтық синустық тон" фильмнің дыбыс дизайнына енгізілді, бірақ Орамның есімі көрсетілмеді. Фильм қара экранда басталады, сол кезде Аурик пен Пол Дехннің "O Willow Waly" әні орындалады. Ән екінші шумаққа жеткенде, 20th Century Fox студиясының ашылу логотипі экранда пайда болады. Бұл ән фильмде маңызды мотив ретінде қолданылады. 1962 жылы "Something Special" альбомында "Kingston Trio" тобы осы әнді орындаған.

Сертификаттау

Ұлыбританияда 1961 жылы Британдық киноцензуралар кеңесі (қазір Британдық кино жіктеуіш кеңесі немесе BBFC) берген бастапқы жіктеме "X" санаты болды, ол 16 жасқа дейінгі адамдардың кинотеатрға кіруіне тыйым салынғанын білдірді.

Кассалық жинақ

"The Innocents" 1961 жылы 24 қарашада Лондондағы Карлтон театрында тұңғыш рет көрсетілді. Солтүстік Америкада 20th Century Fox компаниясы фильмді "соққыға толы, жаңа әрі ерекше тәжірибе" деп баяндаған жарнамалық кампания ұйымдастырды. Фильмнің АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімі 1961 жылы 15 желтоқсанда Лос-Анджелестегі Эль-Рей театрында, ал Нью-Йоркте 1961 жылы 25 желтоқсанда Criterion Theatre және 72-ші көшедегі Playhouse кинотеатрларында өтті. Фильм АҚШ және Канадада барлығы 1,2 миллион долларлық кіріс әкелді. Kinematograph Weekly журналының хабарлауынша, 1962 жылы фильм британдық кинопрокатта "қаржылық табысқа" жеткен.

Сыни жауап

Босли Кроутер фильм Нью-Йоркте алғаш көрсетілгенде, 1961 жылдың желтоқсанында «Нью-Йорк Таймс» газетінде фильмге жағымсыз пікір жазды: «Бірақ біз қорқынышты фильмдердің амалдарымен жақсы таныс көрермендер Генри Джеймстің әйгілі әңгімесінің осы экрандық нұсқасынан сәл жалықсады деп қорқамыз, өйткені ол осы жанрдағы басқа фильмдермен салыстырғанда тым қарапайым және әдемі. Әсіресе, олар Дебора Керрдің ертегідегі басты кейіпкер ретінде ауру қызды сомдағанына көңіл көншітпейтініне қорқамыз». «Time» журналында жарияланған шолуда Керрдің ойыны мен фильмнің «қауіпті, интеллектуалды қараңғылығы» мақталып, бірақ Арчибальд пен Капотенің сценарийі сынға ұшырады, олардың сценарийі «жақсылыққа тым қатты ұмтылып, Джеймске қарағанда психиатриялық тұрғыдан түсіндіруге көбірек ден қойғанын» айтты. «Олар табиғаттан тыс құбылыстардың қалыпты, күнделікті негізін ұсынғанда, көрерменді қорқыныштан құтылтатынын түсінбеді. Бірақ соңында қорқыныш – осы әңгіменің жеткізуге тырысқан ең маңызды сезім емес пе?» «Variety» журналындағы шолуда фильм «жоғары сапалы, жүрек қозғайтын драма» деп бағаланды. 1962 жылғы «Film Quarterly» журналының жазғы санында Паулин Каел фильмді «Мен көрген ең жақсы әуесқой фильм» деп атап, Керр мен Стивенстің ойынын және Капотенің түпнұсқа материалды бейімдеуін жоғары бағалады. «Courier Journal» газетінің Бойд Мартин фильмді «қорқынышты, қызықты фильм, гипнотикалық әсері бар, көрермендер гувернантканың сезімін сезінеді деп ойлаймын» деп мақтады. Фильм екі «BAFTA» сыйлығына ие болды, оның ішінде «Ең үздік британдық фильм» және «Ең үздік фильм» номинациялары бар. Клейтон режиссерлік жұмысы үшін «Ұлттық киносыншылар кеңесі» сыйлығының «Ең үздік режиссер» номинациясын жеңіп алды. Уильям Арчибальд пен Трумэн Капоте 1962 жылы Американың қылмыстық жазушылар қауымдастығынан «Ең үздік киносценарий» номинациясында «Эдгар» сыйлығын жеңіп алды. Фильм 1962 жылғы Канн кинофестиваліне қатысты.

Үй медиасы

The Innocents 2005 жылдың 6 қыркүйегінде 20th Century Fox Home Entertainment арқылы АҚШ-та DVD форматында таратылды. Бұл шығарылымда латын американдық испан тіліндегі моно аудио трек және фильм кең экранды және толық экранды нұсқалары бар. The Criterion Collection 2014 жылдың 23 қыркүйегінде фильмнің DVD және Blu-ray жаңа нұсқасын шығарды. Бұл шығарылымда жаңа 4K көшірме, мәдени сыншы Кристофер Фрейлингтің кіріспесі және аудио түсіндірмесі, оператор Джон Бейлимен (Фредди Фрэнсистің жұмысын талқылайтын) сұхбаты және 2006 жылғы фильмнің түсірілуі туралы деректі фильм кіреді. 2000 жылдан бері сертификаттауға берілген өтініштер нәтижесінде фильм "12" немесе "12А" деп бағаланды.

Мұра

"Бескүнәлер" классикалық психологиялық қорқыныш фильмі деп есептеледі. 2013 жылдың желтоқсанында BFI-дың Готика маусымы аясында британдық кинотеатрларда "Бескүнәлер" фильмінің қайта көрсетілуімен бірге, фильм заманауи сыншылардан жоғары баға алды. "Бескүнәлер" Rotten Tomatoes интернет-агрегаторында 55 рецензия негізінде 95% "жаңа" рейтингіге ие. Оның тұжырымы: "Қорқынышты атмосфералық, "Бескүнәлер" - Дебора Керрдің ең жақсы рөліндегі әсем жасалған, суыққан британдық әуесқойлар туралы оқиға". "The Guardian" газетінің киносыншысы Питер Брэдшоу 2013 жылдың желтоқсанында фильмге бес жұлдыз берді, оны "әдемі, зұлым және теріні қытықтаған әуесқойлар оқиғасы" деп мақтады. "The Telegraph" газетіне жазған Тим Роби де фильмге бес жұлдыз берді, Джек Клейтонның "үлкен" режиссерлік шеберлігін мойындады және Джеймстің романының "керемет, суық әдемі" бейімделуін жоғары бағалады. Автор және киносыншы Леонард Мальтин 2009 жылы фильмге "жоғары сапалы триллер" деп баға беріп, төрт жұлдыздың үш жартысын берді. Режиссер Мартин Скорсезе "Бескүнәлер" фильмін барлық уақыттағы ең қорқынышты 11 фильмнің тізіміне қосты. Сол сияқты, Эндрю Пулвер фильмді "The Guardian" газетінің барлық уақыттағы ең жақсы қорқыныш фильмдер тізімінде 11-орынға орналастырды. Кейт Буштің 1980 жылғы "Never for Ever" альбомынан шыққан "The Infant Kiss" әні осы фильмнен шабыттанды. Мексикалық режиссер Гильермо дель Торо 2015 жылғы готикалық қорқыныш фильмі "Crimson Peak" фильміне осы фильмнің әсер еткенін айтады. 2013 жылы BFI және Palgrave Macmillan Кристофер Фрейлингтің "Бұрылыс" фильмінің шығу тегі мен тақырыптарын, оқиғаның сахнадағы, операдағы және теледидардағы көптеген алдыңғы бейімделулерінің табысын, осы фильмнің толық өндірісін, оның алғашқы көрсетілімін және кейінгі жылдардағы әсерін және танылуын баяндайтын терең зерттеу кітабын жариялады. Кітапта Джек Клейтонның мұрағатынан сирек кездесетін материалдар, мысалы, түсінік суреттері, Труман Капотеның қолмен жазылған жазбалары, өшірілген көріністері мен баламалы диалогтары бар түпнұсқа сценарийдің бөліктері, фильм кадрлары (соның ішінде фильмнің шығарылуынан бұрын түсіріліп, кейін тасталған балама ашылу көрінісі бар кадрлар) және актерлер мен түсіру тобымен сұхбаттар бар. 2017 жылдың 4 қаңтарында Мартин Стивенс TEDx эпизодында "Фильмдер, неке және медитация" тақырыбында бала актер ретіндегі мансабы туралы кеңінен сұхбат берді.