Кіріспе
1950 жылғы резолюция, Бас Ассамблеяның төтенше сессияларын құру туралы
Біріккен Ұлттар Ұйымының резолюциясы
Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының (БҰҰ АЖ) 377 А нөміріндегі "Бейбітшілік үшін бірігу" резолюциясы, Қауіпсіздік Кеңесі өзінің бес тұрақты мүшесінің (П5) бірауыздан келіспеуі салдарынан халықаралық қауіпсіздік пен бейбітшілікті сақтау үшін қажетті шаралар қабылдамаған жағдайда, Бас Ассамблея мәселені дереу қарастырып, БҰҰ мүше мемлекеттеріне ұжымдық шаралар бойынша тиісті ұсынымдар бере алады, оның ішінде қажет болған жағдайда қарулы күш қолдануды да қоса алғанда, халықаралық қауіпсіздік пен бейбітшілікті сақтау немесе қалпына келтіру мақсатында. Резолюция 1950 жылдың 3 қарашасында Ассамблеяның он төрт күндік талқылауларынан кейін 52 дауыспен 5 қарсы, 2 дауыс тартылып қабылданды. Бұл резолюцияның мақсаты – кем дегенде бір P5 мүшесі вето құқығын қолданып, Қауіпсіздік Кеңесінің БҰҰ Жарғысымен жүктелінген функцияларын орындауына кедергі келтірген жағдайда, БҰҰ-ға әрекет етудің балама жолын ұсыну болды. Қауіпсіздік Кеңесінің жұмысы тоқтап қалған жағдайда Бас Ассамблеяның жылдам әрекет етуіне мүмкіндік беру үшін резолюция төтенше арнайы сессия (ТАС) механизмін құрды. Осы процедура бойынша он бір рет төтенше арнайы сессия шақырылды, соңғысы 2022 жылдың ақпан айында Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты өтті. Алайда, бұрынғы ТАС-тан айырмашылығы, оншы ТАС соңғы бірнеше жылда бірнеше рет "үзіліске түсірілді" және "қайта басталды", және әлі де үзілісте қалып отыр. Шындығында, 2000 жылдан бері Ассамблея оншы ТАС отырысында жүрген кезде оннан астам бөлек "отырыстар" өтті.
the United Nations resolution
United Nations General Assembly (UNGA) resolution 377 A, the "Uniting for Peace" resolution, states that in any cases where the Security Council, because of a lack of unanimity among its five permanent members (P5), fails to act as required to maintain international security and peace, the General Assembly shall consider the matter immediately and may issue appropriate recommendations to UN members for collective measures, including the use of armed force when necessary, in order to maintain or restore international security and peace. It was adopted 3 November 1950, after fourteen days of Assembly discussions, by a vote of 52 to 5, with 2 abstentions. The resolution was designed to provide the UN with an alternative avenue for action when at least one P5 member uses its veto to obstruct the Security Council from carrying out its functions mandated by the UN Charter. To facilitate prompt action by the General Assembly in the case of a deadlocked Security Council, the resolution created the mechanism of the emergency special session (ESS). Emergency special sessions have been convened under this procedure on eleven occasions, with the most recent convened in February 2022, to address Russia's invasion of Ukraine. However, unlike the preceding ESSs, the tenth ESS has been 'adjourned' and 'resumed' on numerous occasions over the past several years, and remains adjourned. Indeed, more than ten separate 'meetings' have been held by the Assembly, whilst sitting in the tenth ESS, since 2000.
Бас Ассамблеяны шақыру 377
"Бірлік үшін бейбітшілік" резолюциясы 1951 жыл мен 2022 жыл аралығында 13 рет қолданылды. Ол Қауіпсіздік Кеңесі (8 рет) және Бас Ассамблея (5 рет) тарапынан шақырылды. Осы істердің 11-і Төтенше арнайы сессиялар түрінде өткізілді.
Бангладеш (1971) КСРО ветосы Ерекше сессиясыз шешілді
Қауіпсіздік Кеңесінің 303-қаулысымен шақырылған. Жиырма алтыншы кезекті сессия өтті, төтенше сессия қажет болған жоқ, сондықтан мәселе күн тәртібіндегі "Шығыс Пәкістаннан келген босқындарға БҰҰ көмегі" тақырыбы бойынша қарастырылды.
Ауғанстан (1980) КСРО ветосы 6-шы төтенше арнайы сессия
Қауіпсіздік Кеңесінің 462-ші қаулысымен шақырылған. "Ауғанстандағы жағдай" тақырыбындағы алтыншы төтенше арнайы сессияда Ауғанстаннан шетелдік әскерлерді дереу, шартсыз және толықтай шығаруды талап ететін ES 6/2 қаулысы қабылданды.
Таяу Шығыс (1982) АҚШ ветосы 9-шы төтенше арнайы сессия
Қауіпсіздік Кеңесінің 500-ші қарары бойынша шақырылған. "Жақын Шығыстағы жағдай" тақырыбындағы тоғызыншы төтенше арнайы сессия Израильді бейбітсүйгіш емес мемлекет деп жариялап, мүше мемлекеттерді Израилге қатысты бірқатар шаралар қолдануға шақыратын ES 9/1 қарары қабылдады.
Украина (2022) Ресей вето салды 11-ші төтенше арнайы сессия
Қауіпсіздік Кеңесінің 2623 қаулысымен шақырылды. "Украинадағы жағдай" тақырыбындағы тоғызыншы арнайы төтенше сессиясы 2022 жылғы 28 ақпанда өтті.
Корея (1951) КСРО ветосы
Кореядағы жағдайға қатысты КСРО үш рет вето қойғаннан кейін, Қауіпсіздік Кеңесінің алты мүшесі Бас Ассамблеядан жағдайды қарастыруды сұрады (A/1618). Содан кейін Қауіпсіздік Кеңесі бұл мәселені күн тәртібінен шығарды, бұл Бас Ассамблеяға БҰҰ Жарғысының 11-бабына сәйкес мәселені еркін талқылауға мүмкіндік берді. 498(V) қарарында Ассамблея "Бейбітшілік үшін бірігу" қарарының тілін пайдаланды: "Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерінің бірауыздылығы болмағандықтан, Кореядағы қытай коммунистік араласуына қатысты халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі басты жауапкершілігін орындай алмағанын атап өтеді".
Таяу Шығыс (1967) КСРО 9 дауыс ала алмады 5-ші төтенше арнайы сессия
КСРО-ның өтінішімен Бас Ассамблея шақырылды (A/6717) және дауыс беру нәтижесі (98 – 3 – 3) болды. "Жақын Шығыстағы жағдай" тақырыбындағы бесінші төтенше арнайы сессияда Израильді Иерусалимдегі бір жақты шараларды кері қайтаруға шақыратын 2253 және 2254 (ES V) қарарларының ішінде алты қарар қабылданды.
Палестина (1980) АҚШ ветосы 7-ші төтенше арнайы сессия
Бас Ассамблеяның Сенегалдың өтініші бойынша шақырылған (A/ES 7/1). "Палестина мәселесі" тақырыбындағы жетінші төтенше арнайы сессияда Израильдің 1967 жылдан бері оккупациялаған аумақтардан безусловно және толықтай шығуына шақыратын сегіз қарар (ES 7/2 – ES 7/9) қабылданды.
Намибия (1981) Франция, Ұлыбритания және АҚШ вето 8-ші төтенше арнайы сессия
Зимбабведің өтініші бойынша Бас Ассамблея шақырды (A/ES 8/1). БҰҰ Бас Ассамблеясының сегізінші төтенше сессиясын Зимбабве «Намибия мәселесін» талқылау үшін ұйымдастырды. Оның отырыстары 1981 жылдың 3-14 қыркүйегі аралығында өтті. 1950 жылғы 3 қарашада A/RES/377 А қабылдау арқылы, БҰҰ мүше мемлекеттерінің үштен екісі БҰҰ Жарғысына сәйкес, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерінің БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі «бірінші кезектегі жауапкершілігін» орындамаған жағдайларда, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қалпына келтіру үшін қажетті барлық шараларды қабылдауына кедергі келтіруге құқығы жоқ және келтірмеуі керек екенін жариялады. Бұл түсіндіруге сәйкес, БҰҰ Жарғысы БҰҰ Бас Ассамблеясына халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздік мәселелері бойынша «екіншілік емес, соңғы жауапкершілікті» жүктегендігі көрінеді. Әртүрлі ресми және жартылай ресми БҰҰ есептерінде «Бірлік үшін бейбітшілік» қарары БҰҰ Бас Ассамблеясының БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің ветоларын жоққа шығару механизмі ретінде нақты айтылған.
Халықаралық Соттың "Бірлік үшін бейбітшілік" қарарына қатысты қарауы
ICJ, Біріккен Ұлттар Ұйымының кейбір шығыстары (Хартияның 17-бабының 2-тармағы), 1962 жылғы 20 шілдедегі консультативтік пікір, ICJ Reports 1962, 151 бет. ICJ, Оңтүстік Африканың Намибияда (Оңтүстік-Батыс Африка) болуының мемлекеттер үшін құқықтық салдары, Қауіпсіздік Кеңесінің 276 (1970) қарарына қарамастан, Консультативтік пікір, ICJ Reports 1971, 16 бет. ICJ, Оккупацияланған Палестина аумағында қабырға салудың құқықтық салдары, Консультативтік пікір, ICJ Reports 2004, 136 бет.