Кіріспе

Сенат 1910 жылдан 1981 жылдың 1 қаңтарында таратылғанға дейін, сондай-ақ 1994 жылдан 1997 жылға дейін Оңтүстік Африка Парламентінің Жоғарғы палатасы болып табылды.

1910-1981 жылдар

Оңтүстік Африка Одағында ақ нәсілді азшылық үстемдігі кезінде сенаторлардың көп бөлігі төрт провинциялық кеңестің мүшелері мен Парламенттің төменгі палатасының (Ассамблея палатасы, тікелей сайланған) депутаттарынан құралған сайлау коллегиясымен таңдалынды. Қалған сенаторларды премьер-министрдің ұсынысы бойынша Одақтың генерал-губернаторы тағайындады. Сенат төрағасы президент, ал Ассамблея палатасының төрағасы спикер деп аталды.

Бірінші Сенат (1910-1920)

1909 жылғы Оңтүстік Африка Актысы, Сенатты құрған, алғашқы сайланған сенаторларды іріктеу үшін арнайы ережелерді қамтыды. Одақ Парламенті Сенатқа қатысты шараларды алғашқы он жыл ішінде өзгертуге тиым салынды. Бірінші Сенатқа әр провинциядан сегіз сенатор кірді. Олар Оңтүстік Африка Одағына қосылған төрт колонияның заң шығару жиналыстарының соңғы сессиясында қызмет еткен мүшелерімен он жылға сайланды. Сайлау бірыңғай ауыстырылатын дауыс жүйесі бойынша өтті. Қалған сегіз орынды (он жылдық мерзімге) Кеңестегі генерал-губернатор (де-факто генерал Луи Ботаның бірінші Одақ үкіметі) тағайындады. 1909 жылғы Оңтүстік Африка Актысының 24-бабында көрсетілгендей, ұсынылған сенаторлардың провинциялық өкілдігіндегі кездейсоқ бос орындар тек Бірінші Сенатта тиісті провинциялық кеңестің мүшелерінен құралған сайлау коллегиясымен толтырылды. Осылайша сайланған жаңа сенаторлар он жылдық мерзімнің қалған бөлігін атқарды. Бос орындарды толтыру үшін тағайындалған сенаторлар он жылдық мерзімге тағайындалды және провинциялық өкілдердің мерзімі аяқталғанда орындарынан кетуге міндетті болмады. Бірінші Сенаттағы провинциялық өкілдердің партиялық құрамына үш отарлық басқарушы партияның 18 өкілі (Каптан Оңтүстік Африка партиясынан алты, Оранж-Ривер колониясының Оранжия Юни және Трансваалдың Хет Волк партиясынан алты), Наталдан партиялық жүйесі Одаққа дейін болмаған сегіз тәуелсіз сенатор және оппозициялық партиялардан алты сенатор (Каптанғы Одақтас партиядан, Оранж-Ривер колониясының Конституциялық партиясынан және Трансваалдың Прогрессивті партиясынан әрқайсысы екі) кірді.

Екінші Сенат (1920-1929)

Әр провинция үшін Сенат сайлауының 1909 жылғы Оңтүстік Африка Актындағы қалыпты шарттарына сәйкес сайланған сегіз сенаторды провинциядан Ассамблея палатасы мен провинциялық кеңес мүшелерінен құралған сайлау коллегиясы сайлап алды. 1920 жылы Сенаттың мерзімі он жылды құрады және Сенатты ертерек таратуға ешқандай ереже болған жоқ. Тағайындалған сенаторларға қатысты ережелер Бірінші Сенаттағы ережелерден өзгеше болған жоқ. Екінші Сенатта Оңтүстік Африка партиясының (ОАП) шамалы көпшілігі болды. 1924 жылы Ұлттық партия (ҰП) басқаратын Пакт үкіметі билікке келген кезде, оның қолдаушылары Сенатта азшылықта болды. 1926 жылғы Сенат заңы Сенаттың бастапқы конституциялық ережелерін өзгертті. Кеңестегі генерал-губернаторға Сенатты толығымен таратуға (сайланған және тағайындалған орындарды босатуға) жаңа өкілеттік берілді, бұл Ассамблея палатасына жалпы сайлау кезінде немесе сайлаудан кейін 120 күн ішінде жасалуы мүмкін еді. Тағы бір ережеде тағайындалған сенаторлар үкімет ауысқанда орындарынан кетуі керек болды. 1929 жылғы Оңтүстік Африкадағы жалпы сайлаудан кейін Сенатты тарату өкілеттігі алғаш рет 1929 жылдың 16 тамызында қолданылды.

Үшінші Сенат (1929-1939 жж.)

Үшінші Сенат 1929 жылы NP партиясының шағын көпшілігіне ие болды. 1933 жылы NP және SAP партиялары коалиция құрып, 1934 жылы Біріккен партия (UP) құру үшін біріккеннен кейін үкімет Сенатта үлкен көпшілікке ие болды. 1936 жылы UP үкіметі "Түпкі тұрғындарды өкілдік ету туралы" заңды қабылдады. Бұл заң Сенатқа Оңтүстік Африканың қара нәсілді халқының өкілі ретінде тағы төрт сенатор қосу арқылы әсер етті. Түпкі тұрғындарды өкілдік ететін сенаторлар – белгілі бір мерзімге тағайындалған, Сенат таратылған жағдайда лауазымына қарамастан қызметін жалғастырған ақ адамдар болды. Жаңа орындар тікелей емес сайлау арқылы толтырылды, қара нәсілді сайлаушылар – ру басшылары және жергілікті басқару органдарының мүшелері сияқты лауазымды тұлғалар еді. Сенаттың он жылдық мерзімі аяқталуға аздай қалғанда, UP партиясы Оңтүстік Африканың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысу мәселесі бойынша жарылып кетті. Бұрынғы премьер-министр Дж. Б. М. Герцогтың жақтастары 1939 жылғы Сенат сайлауына жеке партия ретінде қатысты, Біріккен партиядан шығып, бірақ әлі оппозициялық Таза ұлттық партиямен бірігуге үлкермеген еді.

Төртінші Сенат (1939-1948 жылдар)

Облыстық сайлау алқалары 1939 жылғы 17 қарашада өтті. Сайлаудан және тағайындалған орындарды толтырудан кейін, Сенатта соғысты қолдайтын көпшілік қалыптасты. Үкіметті қолдаған 24 сенатор болды (20 UP, оның ішінде жеті тағайындалған мүше, екі Доминион партиясы және екі Еңбек партиясы) және 16 оппозициялық сенатор (генерал Герцогты қолдаған 10 адам, оның ішінде бір тағайындалған мүше, және 6 Таза ұлттық партиясы). Төрт түпкілікті өкіл сенаторы да соғысты қолдады. 1948 жылғы Оңтүстік Африкадағы жалпы сайлаудан кейін, Сенатта азшылық қолдаумен Біріккен Ұлттық партия мен Африканер партиясы коалициясы билікке келді. Жаңа үкімет Сенатты тарату құқығын пайдаланып, жаңа Сенат сайлауын өткізді. Сенат 1948 жылғы 9 шілдеде таратылды.

Бесінші Сенат (19481955)

Сегіз сенатор 1948 жылғы 28 шілдеде тағайындалды, ал сайлау алқасы келесі күні провинциялық орталықтарда жиналды. Бұл процестің соңында үкіметтің 22 қолдаушысы болды (Бірлестірілген Ұлттық партия 11, Африканер партиясы 2, Тәуелсіз 1 және тағайындалған 8 сенатор), ал оппозицияда 21 адам болды (Біріккен партия 15, Еңбек партиясы 3 және жергілікті өкілдер 3). Төртінші жергілікті өкілдігі орын бос болды. 1949 жылғы Оңтүстік-Батыс Африка істерін өзгерту заңы Сенатқа төрт қосымша мүше қосты, олардың екеуі сайлануға тиіс болды, ал екеуін генерал-губернатор тағайындады. Сайланған сенаторлар сайлау алқасымен сайланды, оның құрамына Оңтүстік-Батыс Африканың Заң шығару жиналысының мүшелері және аумақтың өкілі болып табылатын Ассамблея палатасының алты мүшесі кірді. Тағайындалған сенаторлардың бірі негізінен оның "ресми тәжірибесі немесе басқа да себептермен аумақтың түсті терілі халқының ақылға қонымды қажеттіліктері мен тілектерін жақсы білуі" негізінде таңдалуға тиіс болды. 1950 жылғы 29 қыркүйекте таңдалған төрт сенатордың барлығы да Ұлттық партияны қолдады.

Сенаттың 1955 жылғы Заңы (Сенат 19551960)

1955 жылы ұлтшыл премьер-министр Йоханнес Стрейдом Конституцияның бекітілген баптарының бірін өзгертуге тырысты, осылай түрлі терілі адамдардың сайлау құқығын жоюды көздеді, бірақ оның партиясы парламенттің екі палатасының бірлескен отырысында конституциялық талапқа сай үштен екі көпшілікті қамтамасыз ете алмады. 1951 жылғы Сайлаушылардың жеке өкілдігі туралы заңды қолдану үшін Сенаттың құрамын және сайлау жүйесін өзгерту туралы шешім қабылданды. Осының нәтижесінде, Конституцияға түзету енгізу мақсатында 1955 жылғы Сенат заңы қабылданды. Бұрын әр провинция пропорционалдық өкілдік бойынша сегіз сенатор сайласа, жаңа жүйе бойынша провинциялық өкілдер сайлау алқасында көп дауыс алған үміткерді жеңіске шығару арқылы таңдалуы керек болды. Бұл әр провинциядағы (Натал провинциясынан басқа барлық провинциялардағы Ұлттық партия сияқты) басым күштерге барлық орындарды иеленуге мүмкіндік берді. Бұған қоса, Кейп провинциясы мен Трансвааль провинцияларының өкілдіктері тиісінше 22 және 27 орынға дейін артты. Оңтүстік Африка Одағынан тағайындалған сенаторлардың саны сегізден он алтыға дейін екі есеге артты. Оңтүстік-Батыс Африка және қара нәсілді сайлаушылардың өкілдігі өзгеріссіз қалды. 1955 жылы тағы бір өзгеріс жасалды, сенаторлардың өкілеттік мерзімі он жылдан бес жылға дейін қысқартылды. Сенаттың құрамы 48-ден 89-ға дейін өсті (1956 жылы, түсті терілі халықты ұсыну үшін тағайындалған сенатор қосылғанда 90-ға дейін өсті, оның өкілеттік мерзімі 1962 жылға дейін белгіленді).

1960 жылғы Сенат Заңы (Сенат 19601980)

1960 жылы түпкілікті өкілдердің соңғы сенаторлық мерзімі аяқталғанда, бұл орындар жойылды. 1960 жылғы Сенат туралы заң Сенаттың мөлшерін қысқартты және пропорционалды сайлау жүйесін қайта орнатты. Бірақ, әр провинциядан сегіз сенатор сайланудың орнына, Кейпта 11, Трансваальде 14 (1970 жылдан бастап 15), ал екі кіші провинцияда 8 сенатор болады. Оңтүстік-Батыс Африкадан келген өкілдік өзгеріссіз қалды. Одақтан тағайындалған сенаторлардың саны сегізге дейін азайтылды және олардың жартысының ақ емес оңтүстік африкалықтардың «нақты қажеттіліктері мен тілектерімен» таныс болуы талабы жойылды. Сенат 1960 жылы 54-ке, ал 1962 жылы 53-ке дейін қысқартылды (түсті терілі қауымның өкілі 1962 жылға дейін өзінің орнын сақтап қалды). 1961 жылы Оңтүстік Африка Республикасы жарияланғаннан кейін Сенаттың құрамы өзгермеді, тек Сенаторларды тағайындау құқығы генерал-губернатордан Мемлекет Президентіне көшті. Республика Конституциясына сәйкес, Сенат Төрағасы Мемлекет Президенті лауазымы бос болғанда немесе Мемлекет Президенті өкілдік міндеттерін орындай алмағанда, Мемлекет Президентінің міндетін атқаруға тиіс болды. Оңтүстік Африка Республикасы Конституциясының 1961 жылғы 28 (1) (а) бабында «Мемлекет Президенті ұсынатын сегіз сенатор болуы керек, олардың екеуі әр провинциядан ұсынылады» делінген. 1909 жылғы Оңтүстік Африка заңында тағайындалатын сенаторлардың санына провинция бойынша шектеу қойылмаған. Оңтүстік-Батыс Африканың Оңтүстік Африка Парламентіндегі өкілдігі 1977 жылы аймақтың тәуелсіздігіне жол ашу мақсатында жойылды.

Сенат құру

1980 жылы премьер-министр П. В. Бота конституциялық реформа процесін бастады, оның аясында Президент Кеңесі құрылды – онда он түсті, бес үнді және бір қытай азаматынан тұратын, бірақ қара нәсілді өкілдері жоқ 60 орындық кеңесші орган. Осының салдарынан Сенат қажетсіз деп танылды және таратылуға тиіс болды. Ол 1981 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енетін Оңтүстік Африка Республикасы Конституциясының Бесінші түзету заңына сәйкес таратылды, сонымен бірге сол күні Президент Кеңесі де құрылды. 1984 жылы бұрынғы Сенат ғимараты үш палаталы жүйеде түсті адамдарға арналған Өкілдер палатасы ретінде пайдалануға берілді. Қара нәсілді оңтүстік африкалықтар саяси процестен мүлдем шеттетілді.

1994-1997 жылдар

1994 жылы қабылданған елдің тұңғыш нәсілдік емес (уақытша) конституциясы бойынша Сенат тағы да екі палаталы парламенттің жоғарғы палатасы болды, ал төменгі палата – Ұлттық жиналыс. Ол тоғыз провинциялық заң шығарушы жиналыстың мүшелерімен жанама сайланды, әр провинциядан он сенатор сайланды. 1997 жылы соңғы конституция Сенатты Провинциялардың Ұлттық кеңесімен (ПҰК) алмастырды, ол бұрынғы Сенаттың құрамын сақтап, заң шығару және конституциялық рөлін өзгертті.

Оңтүстік Африка Сенатының президенттері (1910-1980 және 1994-1997)

Жоқ. Мерзім Атауы 1 1910–1921 Фрэнсис Уильям Рейц 2 1921–1929 Х. К. ван Херден 3 1929–1930 Р. А. Керр 4 1930–1940 Кристиан Андриес ван Никерк (1-рет) 5 1940–1941 Франсуа Стефанус Малан 6 1942–1945 Филипп Арнольдус Мюбург 7 1946–1948 П. Ж. Весселс 8 1948–1961 Кристиан Андриес ван Никерк (2-рет) 9 1961–1969 Том Наудэ 10 1969–1976 Йоханнес де Клерк 11 1976–1979 Мараис Вильюен 12 1979–1980 Джимми Крюгер – 1981–1994 лауазым болмаған 13 1994–1997 Коби Коэцзи

Жетінші Сенат (19601965)

1960 жылғы 26 қазанда қатардағы сенаторларды сайлау және 1960 жылғы 16 қарашада тағайындалған сенаторлар (түсті терілі өкілдерге әсер етпеді). Партия Cape Nat OFS SWA Tvl Total Nom TotalҰлттық партия 7 1 8 2 10 28 10 38Бірлескен партия 4 7 – – 4 15 – 15Түсті терілі өкілдер – – – – – 1 1Жалпы 11 8 8 2 14 43 11 54