Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1980 жылы Польша үкіметімен ереуілшілер арасындағы келісім
1980 Polish government accord with strikers
Гданьск келісімі (немесе Гданьск әлеуметтік келісімі, немесе тамыз келісімдері, Porozumienia sierpniowe) – Польша Халық Республикасы үкіметі мен Польшаның Гданьск қаласындағы ереуілдегі кеме жасаушылар арасында жасалған келісім. 1980 жылдың тамыз айының соңында үкімет өкілі Миечислав Ягиелски мен ереуіл жетекшісі Лех Валенса қол қойған бұл келісім, "Солидарность" кәсіподағының құрылуына әкелді және Польшадағы коммунистік үкіметтің аяқталуындағы маңызды кезең болды. 1980 жылдың жазында ауыр экономикалық дағдарысқа тап болған Польша үкіметі азық-түлік бағасын көтерді, бұл бүкіл елде ереуілдер мен фабрикаларды басып алу толқынына алып келді. 14 тамызда Гданьсктегі Ленин атындағы кеме жасау зауытының жұмысшылары Анна Валентиновичтің жұмыстан босатылуынан кейін ереуілге шықты. Валенса басқарған Кәсіпорындар аралық ереуіл комитеті үкіметке 21 талаптан тұратын тізім ұсынды. Ел ішіндегі халықтың қолдауының арқасында жұмысшылар үкіметтің талаптарына көнуіне дейін қарсы тұрып, 31 тамызда келісімге келді. Ереуілдің нәтижесінде "Солидарность" тәуелсіз кәсіподақ ретінде пайда болды және тез өсіп, бүкіл ел бойынша 10 миллионнан астам мүшесі бар, Польша саясатындағы маңызды күшке айналды. Бірінші хатшы Эдвард Гирек қызметтен алынып, оның орнына Станислав Кания тағайындалды.
The Gdańsk Agreement (or Gdańsk Social Accord(s) or August Agreement(s), Porozumienia sierpniowe) was an accord reached between the government of the Polish People's Republic and the striking shipyard workers in Gdańsk, Poland. The accord, signed in late August 1980 by government representative Mieczysław Jagielski and strike leader Lech Wałęsa, led to the creation of the trade union Solidarity and was an important milestone in the end of Communist rule in Poland. In summer 1980, faced with a major economic crisis, the Polish government authorized a rise in food prices, which immediately led to a wave of strikes and factory occupations across the country. On August 14, workers at the Lenin Shipyard in Gdańsk went on strike after the firing of Anna Walentynowicz. The Inter Enterprise Strike Committee, headed by Wałęsa, issued a list of 21 demands to the government. Thanks to popular support within the country, the workers held out until the government gave in to their demands, and an agreement was formalized on August 31. In the aftermath of the strike, Solidarity emerged as an independent trade union and rapidly grew, ultimately claiming over 10 million members nationwide and establishing itself as a major force in Polish politics. First Secretary Edward Gierek was removed from power and replaced by Stanisław Kania.
Өмірбаян
Еңбек ереуілдері тәртіпсіздіктерден алдынғы кезде туындаған мәселелерге байланысты емес, соңғы он жылдағы саяси және экономикалық қиындықтардың нәтижесі болды. 1960 жылдардың аяғында Владислав Гомулка билігінде Польша экономикасы күйреуге жақын болды. Осыған қарсы тұру үшін үкімет 1970 жылғы Рождество мерекесі алдында азық-түлік бағасын көтерді, бұл бүкіл ел халқын ашуландырды. 1970 жылдың 14 желтоқсанында Гданьскідегі Ленин атындағы кеме жасау зауытының жұмысшылары тәуелсіз кәсіподақтар құру талабымен қалалық партия штабына қарсы ереуіл бастады. Осы оқиғада Гомулка көтерілісті күшпен басуға бұйрық бергеннен кейін 75 адам қаза тапты. Р.Ж.Крамптонның жазуынша: "Кремль бұған келіспеді және саяси шешім қабылдау қажеттігін талап ету үшін араласты. Ұлтшыл коммунист Гомулка үшін Польшаның ішкі саясатына кеңестік диктатура тым ауыр болды". Жұмысшылардың мұң-мүкісін жақсы түсініп, жұмысшы табымен тығыз байланысы бар Эдвард Гирек көп ұзамай Гомулканың орнын басты. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еуропада жұмысшылар ереуілінің билеушіні қызметтен алуға жеткізген алғашқы жағдайы болды. Гирек өзінің қызметінің бірінші жартысында экономикалық реформаларға баса назар аударды. Р.Ж.Крамптонның сөзіне сүйенсек: "Реформалардың мақсаты – тұрмыс деңгейін арттыру еді; бірақ көпке жария етілмеген себеп – бағалар белгілі болғандықтан және сұраныс артып келе жатқандықтан, қызыл құбыла инфляцияны болдырмау үшін тауарларды айналымға енгізу қажеттігі болды". 1980 жылғы Гданьск ереуілдеріне дейінгі жылдары Гирек жүргізген реформалар жоспарланғандай нәтиже берді, бірақ Польша экономикасы прогрессивті түрде тұрақсыз бола бастады. Бұл Польшаның батыс нарықтарына және ел қайтара алмайтын қарыздарға тәуелділігінен туындады. Батыс кредитінің көп көлемімен қамтамасыз етілген Польшаның экономикалық өсу қарқыны 1970 жылдардың бірінші жартысында әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жетті, бірақ алынған капиталдың көп бөлігі тиімсіз жұмсалды және орталықтандырылған жоспарлы экономика жаңа ресурстарды тиімді пайдалана алмады. 1970 жылдардың соңында қарыздық жүктеме төтеп беруге келмейтін деңгейге жетті, ал 1979 жылға қарай экономикалық өсім теріс көрсеткішке ие болды.
The labor strikes did not occur because of problems that emerged shortly before the unrest, but due to political and economic difficulties the previous ten years. Under the rule of Władysław Gomułka in the late 1960s, Poland's economy was in disarray. To counter this, the government increased food prices just before Christmas 1970 which irritated the entire populace of the nation. On December 14, 1970, workers from the Lenin shipyard in Gdańsk began a strike against party headquarters within the city insisting on the formation of independent trade unions. In this disturbance 75 people were killed after Gomułka ordered that the revolt be put down with force. As R. J. Crampton wrote: "The Kremlin did not agree and intervened to urge the need for a political solution. For the nationalist communist Gomułka, Soviet dictation of internal Polish policies was too much." Edward Gierek, who appeared to be more open to workers' needs and have strong political ties to the working class, soon replaced Gomułka. This was the first occasion in Europe since World War II that labor strikes were able to remove a ruler from power. Gierek was able to stress economic reforms during the first half of his tenure of office. According to R. J. Crampton: "The stated objective of the reforms was to increase living standards; a less publicly attested motivation was the knowledge that, with prices fixed and with demand increasing, goods had to be put into circulation to avoid rampant inflation." In the years prior to the Gdańsk strikes in 1980 the reforms of Gierek did succeed as planned, but the economy of Poland became progressively more unstable. This was due to Poland's reliance on western markets and loans that the nation could not repay. Fueled by large infusions of Western credit, Poland's economic growth rate was one of the world's highest during the first half of the 1970s, but much of the borrowed capital was misspent and the centrally planned economy was unable to use the new resources effectively. The growing debt burden became insupportable in the late 1970s and economic growth had become negative by 1979.
1980 жылғы ереуілдер
Экономикалық дағдарыс шыдай алмайтын деңгейге жеткен соң, коммунистік үкімет 1980 жылдың жазында азық-түлік бағасын көтеруге рұқсат берді. Соның салдарынан бүкіл елде еңбек дағдарысы қайтадан жандана түсті. Гданьск қаласындағы Ленин атындағы кеме жасау зауытының жұмысшылары тамыздың ортасында Анна Валентиновичтің жұмыстан босатылуына байланысты ереуілге шықты. Электрик Лех Валенса басшылығымен жұмысшылар зауытты бақылауға алып, еңбек реформасы, сөз және дін бостандығы сияқты азаматтық құқықтарды кеңейтуді, сондай-ақ саяси тұтқындарды босатуды талап етті. 1980 жылдың 16 тамызындағы ереуілдің үшінші күні зауыт басшылығы жұмысшылардың еңбек және жалақы талаптарын қанағаттандырды. Валенса және басқалары ереуілдің аяқталғанын мәлімдеді, бірақ зауыттағы әйелдер, Анна Валентинович және Алина Пьенковская, қарапайым тұрмыстық мәселелерге байланысты ереуілді басқа да ереуілдегі мекемелерге қолдау көрсету мақсатында ынтымақтық ереуілге айналдырды.
As the economic crisis became unbearable, the Communist government authorized an increase in food prices for the summer of 1980. Once again a revival of labor disturbances erupted throughout the nation. Workers of the Lenin Shipyard in Gdańsk ultimately went on strike in mid August, sparked by the firing of Anna Walentynowicz. Led by electrician Lech Wałęsa, the workers took control of the shipyard and demanded labor reform and greater civil rights including the freedom of expression and religion, and the release of political prisoners. On the third day of the strike, on August 16, 1980, management granted Lenin Shipyard workers their working and pay demands. Wałęsa and others announced the end of the strike, however the women of the shipyard, Anna Walentynowicz and Alina Pienkowska transformed a strike over bread and butter issues into a solidarity strike in sympathy with other striking establishments.
Келісім
Азаматтардың және басқа ереуілші топтардың қолдауының арқасында Гданьск жұмысшылары үкімет олардың талаптарына мойын бергенше қарсы тұрды. Сәтті ереуілшілер 1980 жылдың 31 тамызында үкіметпен нағыз әлеуметтік келісімшарт ретінде Гданьск келісімін жасады. Бұл азаматтарға коммунистік саяси жүйеде демократиялық өзгерістер енгізуге мүмкіндік берді. Жұмысшылардың басты мәселесі – коммунистік партия бақылауынан тәуелсіз кәсіподақ құру және ереуілге заңды түрде шығу құқығы болды. Осы жаңа топтарды құру арқылы жұмысшылардың қажеттіліктері айқын бейнеленеді. "Бұл жаңа кәсіподақтар жұмысшылардың әлеуметтік және материалдық мүдделерін қорғауға, саяси партия рөлін ойнауға емес, өндіріс құралдарының социализациялануы және бүгінгі Польшадағы социалистік жүйе негізінде құрылуға бағытталған." Басқа маңызды мәселелер – сауда бағаларын бақылау, барлық ішкі экономикалық мәмілелерде шетел валютасын пайдалану, ел ішінде ресурстардың жеткілікті қамтамасыз етілуі және тек артық өнімді экспорттау болды. Бұл елдегі барлық еңбек ететін азаматтардың өркендеуіне жағдай жасады.
Due to the popular support of the citizens and other striking groups, the Gdańsk workers held out until the government gave in to their demands. The successful strikers formed the Gdańsk Agreement on August 31, 1980, as an authentic social contract with the government. This allowed citizens to bring democratic changes within the communist political structure. The main concern of the workers was the establishment of a trade union independent of communist party control and the legal right to strike. In creating these new groups, there would be a clear representation of the workers' needs. "These new unions are intended to defend the social and material interests of the workers, and not to play the role of a political party, they will be established on the basis of socialization of the means of production and of the socialist system that exists in Poland today." Other major concerns were to control commercial prices, the use of foreign money in all internal economic dealings, ensuring the proper supply of resources within the nation and only exporting the excess. This would ensure that there would be a better chance for prosperity within the nation for all working citizens.
Нысандар тізімі
1. Коммунистік партиядан тәуелсіз еркін кәсіподақтарды және кәсіпорындарды, еркін кәсіподақ құру құқығы туралы Халықаралық Еңбек Ұйымының 87-конвенциясына сәйкес қабылдау, оны Польшаның коммунистік үкіметі ратификациялаған. 2. Ереуіл құқығына және ереуілге қатысушылардың, сондай-ақ оларға көмектесушілердің қауіпсіздігіне кепілдік беру. 3. Сөз, баспасөз және басылым бостандығының конституциялық кепілдігін сақтау, оның ішінде тәуелсіз баспагерлерге берілген бостандық және барлық дін өкілдеріне бұқаралық ақпарат құралдарының қолжетімділігі. 4. 1970 және 1976 жылғы ереуілдерден кейін жұмыстан шығарылған адамдар мен өз көзқарастары үшін мектептен қуылған студенттерге бұрынғы құқықтарды қайтару. Эдвард Задрозинский, Ян Козловский және Марек Козловский сияқты барлық саяси тұтқындарды босату. Жеке адамның сенімдеріне байланысты қудалауды тоқтату. 5. Фабрикааралық ереуіл комитетінің құрылуы туралы ақпаратты бұқаралық ақпарат құралдарына жеткізу және оның талаптарын жариялау. 6. Елді дағдарыстан шығаруға бағытталған шараларды қабылдау: а) әлеуметтік-экономикалық жағдай туралы толық ақпаратты жариялау және б) барлық секторлар мен әлеуметтік топтардың реформалар бағдарламасын талқылауға қатысуына мүмкіндік беру. 7. Ереуілге қатысқан барлық жұмыскерлерге ереуіл кезеңі үшін еңбек ақысын төлеу, демалыс ақысын Орталық кәсіподақ кеңесінен төлеу. 8. Соңғы баға көтерілісіне өтемақы ретінде әр жұмыскердің негізгі жалақысын айына 2000 злотыйға арттыру. 9. Бағаның өсуіне және нақты табыстың төмендеуіне байланысты жалақының автоматты түрде өсуіне кепілдік беру. 10. Ішкі нарықты азық-түлікпен толық қамтамасыз ету, экспортты тек артық өніммен шектеу. 11. «Коммерциялық» бағаларды және арнайы дүкендердегі қатты валютадағы сатуды жою. 12. Басқарушы персоналды партия мүшелігі емес, біліктілігіне қарай таңдау. Құпия полиция, қатардағы полиция және партия аппаратының жеңілдіктерін отбасылық жәрдемақыларды теңестіру, арнайы дүкендерді жою және т.б. арқылы жою. 13. Ет және ет өнімдеріне азық-түлік купондарын енгізу (базар жағдайын бақылауға алғанша). 14. Әйелдердің зейнетке шығу жасын 50 жасқа, ал ерлердің зейнетке шығу жасын 55 жасқа дейін төмендету немесе Польшада әйелдер үшін 30 жыл, ал ерлер үшін 35 жыл жұмыс істегеннен кейін, жасы ескерілмей. 15. Егде жасқа толғандардың зейнетақысы мен аннуитеттерінің нақты төленген сомаға сәйкес болуын қамтамасыз ету. 16. Денсаулық сақтау қызметкерлерінің жұмыс жағдайын жақсарту, жұмыскерлерге толық медициналық көмек көрсету. 17. Жұмыс істейтін аналардың балалары үшін балабақшаларда жеткілікті орындарды қамтамасыз ету. 18. Үш жылдық аналық демалысқа шығуға мүмкіндік беру. 19. Пәтер алу кезегін қысқарту. 20. Жұмыспен қамтуға жұмсалатын төлемді 40 злотыйдан 100 злотыйға дейін арттыру, жұмыстан кеткен жағдайда қосымша жәрдемақы төлеу. 21. Сенбі күнін демалыс күні ретінде белгілеу. Бригадалық жүйеде немесе тәулік бойы жұмыс істейтін жұмыскерлерге бос сенбі күндерін жоғалтқандары үшін демалыс немесе басқа ақы төленетін уақытпен өтемақы төлеу.
1. Acceptance of free trade unions independent of the Communist Party and of enterprises, in accordance with convention No. 87 of the International Labor Organization concerning the right to form free trade unions, which was ratified by the Communist Government of Poland. 2. A guarantee of the right to strike and of the security of strikers and those aiding them. 3. Compliance with the constitutional guarantee of freedom of speech, the press and publication, including freedom for independent publishers, and the availability of the mass media to representatives of all faiths. 4. A return of former rights to: 1) People dismissed from work after the 1970 and 1976 strikes, and 2) Students expelled from school because of their views. The release of all political prisoners, among them Edward Zadrozynski, Jan Kozlowski, and Marek Kozlowski. A halt in repression of the individual because of personal conviction. 5. Availability to the mass media of information about the formation of the Inter factory Strike Committee and publication of its demands. 6. The undertaking of actions aimed at bringing the country out of its crisis situation by the following means: a) making public complete information about the social economic situation, and b) enabling all sectors and social classes to take part in discussion of the reform programme. 7. Compensation of all workers taking part in the strike for the period of the strike, with vacation pay from the Central Council of Trade Unions. 8. An increase in the base pay of each worker by 2,000 złoty a month as compensation for the recent raise in prices. 9. Guaranteed automatic increases in pay on the basis of increases in prices and the decline in real income. 10. A full supply of food products for the domestic market, with exports limited to surpluses. 11. The abolition of 'commercial' prices and of other sales for hard currency in special shops. 12. The selection of management personnel on the basis of qualifications, not party membership. Privileges of the secret police, regular police and party apparatus are to be eliminated by equalizing family subsidies, abolishing special stores, etc. 13. The introduction of food coupons for meat and meat products (during the period in which control of the market situation is regained). 14. Reduction in the age for retirement for women to 50 and for men to 55, or after 30 years' employment in Poland for women and 35 years for men, regardless of age. 15. Conformity of old age pensions and annuities with what has actually been paid in. 16. Improvements in the working conditions of the health service to insure full medical care for workers. 17. Assurances of a reasonable number of places in day care centers and kindergartens for the children of working mothers. 18. Paid maternity leave for three years. 19. A decrease in the waiting period for apartments. 20. An increase in the commuter's allowance to 100 złoty from 40, with a supplemental benefit on separation. 21. A day of rest on Saturday. Workers in the brigade system or round the clock jobs are to be compensated for the loss of free Saturdays with an increased leave or other paid time off.
Әсері
Гданьск келісімі Польша саясаты үшін өте маңызды, себебі ереуілдер мемлекеттік басшылықтағы сыбайлас жемқорлық пен салғырттыққа тап келді. Үкімет жеке құқықтарды, мысалы, сөз бостандығын мойындау арқылы азаматтық қоғам құруға мүмкіндік ашты. Бұл азаматтарға партиялық көзқарастарына қарамастан, барлық адамның адам құқықтары туралы келісе алатын ортада бірігуге жол берді. Еңбек қозғалыстарының және одан кейін Гданьск келісімінің салдарынан 1980 жылдың қыркүйегінде Эдвард Гирек қызметтен алынып, оның орнына Станислав Кания тағайындалды. "Солидарность" (Солидарность) – Ленин кеме жасау зауытындағы ереуілден туындаған тәуелсіз кәсіподақ, Польша тарихында бұрын-соңды болмаған құбылыс еді. Бұл, негізінен төраға Ваłęса басқарған жұмысшыларды білдіретін еңбек қозғалысы болғанымен, түрлі азаматтарды қамтыды және тез арада ел халқының төрттен бір бөлігіне – бүкіл ел бойынша 10 миллион адамға жетті. Осы үлкен көлемі мен жаңадан қол жеткізген билігінің арқасында кәсіподақ Польшадағы саясатты түбірінен өзгерте алатын ұлттық реформалар лоббисінің рөлін атқарды. Келісімге қол қойылғанына екі жыл толған күні, 1982 жылдың 31 тамызында, Польша бойынша үкіметке қарсы үлкен демонстрациялар өтті. Режим полиция күшін қолданып жауап берді; "Солидарность" мәліметінше, Польшаның барлық өңірлерінде кем дегенде жеті адам қаза тапты.
The Gdańsk Agreement is very important to the politics of Poland because the strikes exposed the corruption and negligence within the state's leadership. In recognizing individual rights, such as the freedom of expression, the government is opened for the creation of civil societies. This allows citizens to come together where all people can agree on human rights regardless of party beliefs. The problems caused by the labor movements and the ensuing Gdańsk Agreement led to the removal of Edward Gierek and the installation of Stanisław Kania in September 1980. Solidarność (Solidarity), the independent trade union that emerged from the Lenin Shipyard strike, was unlike anything in the history of Poland. Even though it was mainly a labor movement representing workers led by chairman Wałęsa, it attracted an assorted membership of different citizens which quickly rose to unpararelled proportion of a quarter of the country's population: 10 million people nationwide. Due to its enormous size and newly found power, the union assumed the role of a national reform lobby able to change politics in Poland forever. On the second anniversary of the agreement, August 31, 1982, a massive wave of anti government demonstrations took place across Poland. The regime answered with police force; according to Solidarity, at least seven people were killed throughout Poland.