Кіріспе

Оңтүстік Африка халқының бейнелеу өнері – қазіргі Оңтүстік Африка мемлекетінің аумағында қоныстанған халықтың жасаған бейнелеу өнері. Әлемдегі ең көне өнер нысандары Оңтүстік Африкадағы үңгірде табылды. Археологтар Оңтүстік Африкадағы бір үңгірде 100 мың жылға жуық ескілігі бар екі өнер жинағын тапты. Бұл жағдайлар ерте адамдардың охраны – бояудың бір түрін қалай өндіргенін және сақтағанын көрсетеді, бұл күрделі ой-қиялының қашан пайда болғанын 20 000 – 30 000 жылға дейін кері жылға ықпал етеді. Сонымен қатар, 75 000 жыл бұрын жасалған, тесілген ұсақ қабықшалар әсемдік үшін мойынға тағылатын әшекей ретінде қолданылғаны анықталды. Оңтүстік Африка адамзаттың алғашқы ошақтарының бірі болды. Б.з.д. 10 000 жыл шамасында Оңтүстік Африкаға көшіп келген коисан және сан тайпаларының әрқайсысының өзіндік өнер стилі болды, олар бүгінде көптеген үңгір суреттерінде көрініс береді. Кейіннен оларды бантұ және нгуни халықтары әртүрлі өнер формаларын қолдана отырып ығыстырды. Қазіргі заманда дәстүрлі тайпалық өнер формалары апартеид саясатының нәтижесінде шашырап, қайта біріктірілді. Жаңа өнер түрлері шахталарда және қалаларда пайда болды: пластик жолақтарынан велосипед спицаларына дейін, барлық нәрсені қолданатын серпінді өнер. Бұған қоса, голландтық ықпалы бар африканер трек бурінің халықтық өнері және 1850 жылдан бері Еуропаның өзгеретін дәстүрлерін ұстанған қалалық ақ суретшілер де бар, бұл бүгінгі күнге дейін дами түсетін әртүрлі айқын қоспаны құрайды.

Палеолит дәуіріндегі тас өнер

Б.з.д. шамамен 30 000 жылдан бастап оңтүстікке қарай көшіп келген бантуларға дейінгі халықтар көшпелі аңшылар болған, олар тұрақтар ретінде үңгірлерді ұнатқан. Африканың шығыс және оңтүстік жағалауларында, сондай-ақ орталық аймақтарында Нгуни халықтарының пайда болуына дейін бұл көшпелі аңшылар кеңінен таралған. Олардың Оңтүстік Африкаға кем дегенде 1000 жыл бұрын кіргені саналады. Олар өздерінен көптеген өмір сүру белгілерін қалдырды, мысалы, аң аулау, тұрмыстық және мистикалық суреттер (Сан суреттері). Аймақ бойынша стильлік біртүтастық байқалады, тіпті Солтүстік Африканың Тассили н'Аджер аймағындағы көне өнерде де, қазір шөлге айналған, бірақ бұрын жайлы пейзаж болған Чадта да осыған ұқсас. Фигуралар динамикалық және созылған, ал түстер (вероятно, топырақтан, өсімдік пигменттерінен және мүмкін жәндіктерден алынған) қызыл, ақ, сұр, қара және қызылдан бастап негізгі сарыға дейінгі көптеген жылы тонды қамтиды. Көбінесе аң аулау, қазіргі заманда бұл аймақта қоныстанбайтын ірі жануарларды дәл бейнелеу, сондай-ақ адамдар арасындағы соғыс, би, тұрмыстық көріністер, жирафтар, әртүрлі антилопалар және жыландар сияқты әртүрлі жануарлардың көптеген суреттері бейнеленген. Соңғы туындылар үлкен, қараңғы терілі адамдарды және тіпті атқа отырған ақ аңшыларды бейнелеу арқылы қозғалысқа келтіреді, екеуі де Сан халқын ығыстыруға тиіс болған. Көптеген "биші" фигуралары ерекше өрнектермен безендірілген, сонымен қатар маскалар мен мерекелік киімдер киген болуы мүмкін. Басқа суреттерде өрнекті төртбұрыштар мен басқа да белгілер бейнеленген, олардың мағынасы түсініксіз және бейнелеу емес болуы мүмкін. Осыған ұқсас белгілер әлемдік шамандық өнерде де кездеседі. Бұл өнер түрі батыстағы Анголадан Мозамбик пен Кенияға дейін, Зимбабве мен Оңтүстік Африкаға, сондай-ақ Ботсванаға дейін, үңгір жағдайлары элементтерден сақталуға мүмкіндік берген жерлерде таралған.

Оңтүстік Африкадағы қазіргі заманғы өнер

Оңтүстік Африкадағы қазіргі заманғы өнер саласы елдегі халықтың әртүрлілігі мен бай мәдениеттері сияқты алуан түрлі және серге жол береді. Оңтүстік Африканың қазіргі заманғы суретшілері жаңа медиа технологияларын пайдаланып, түрлі және шығармашылық туындылар жасап келеді, мысалы Динео Сеши Бопапе және CUSS Group еңбектерінде көрініп тұрғанындай. Олардың өнері Оңтүстік Африка қоғамының маңызды мәселелеріне түсінік береді. Әлемдік масштабта қазіргі оңтүстік африкалық өнер маңызды және ізделіспен қаралады. 2012 жылы Лондонда Оңтүстік Африканың белгілі заманауи суретшісі Уильям Кентридждің көмір және май бояумен салынған туындысы 3,5 миллион рандқа сатылды.

Апартеидтен кейінгі қара өнері

1955 жылғы Банту білім беру туралы заң апартеид жылдарында Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтарына ресми өнер білімін алуға тыйым салған. Осының салдарынан, осы қауымдастықтан туындаған көркемдік қозғалыстар ұзақ уақыт бойы «өнер» емес, «кәсіптік өнер» ретінде жіктелді. Еуропалық мемлекеттер қаржылаған бейресми өнер орталықтары Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтарына өнер саласында дамудың бірден-бір мүмкіндігіне айналды. 1947 жылдан 1990 жылдардың ортасына дейінгі кезеңде, осы бейресми білім алған алғашқы шеберлер өз білімдерін келесі буынға жеткізе бастады. Дегенмен, 20 ғасырда еуропалық және АҚШ-тың өнер көрермендері қалыптастырған африкалық өнердің дәстүрлі каноны «салалы өнер» ретінде танылды. Оңтүстік Африкадағы теңсіздік деңгейі әлемдегі басқа елдерге қарағанда жоғары болғандықтан, өнерге көрермендер негізінен бай адамдар еді, ал өнер туындыларының өзіне қатысы жоқ адамдар емес. Бұл жағдай жоғары әлеуметтік-экономикалық топтарға, қандай туындыны өнер деп санау керектігін шешуде шешуші рөл берді. 1976 жылғы Совето көтерілісінен кейін, үкіметтің сегрегациялық саясатына қарсы тұрған және Оңтүстік Африканың қара нәсілді суретшілерінің кейбір туындыларын қайта қараған жаңа әлеуметтік сана пайда болды. Алғашқы сыншылардың назарын аударған стильдердің бірі – Венда мүсіндігі болды, ол ақ нәсілді демеушілерге эстетикалық тұрғыдан ұнады, сонымен қатар этникалық әртүрліліктің өнердегі көрінісін сақтады. Бұл Оңтүстік Африканың қара нәсілді суретшілеріне апартеидтің қоғамға тигізген әсерін көрсету үшін жаңа мүмкіндік берді. Апартеидтен кейінгі кезеңде суретшілерге теңсіздік, сексуалдық бағыт, жеке өмірге мемлекеттік бақылау және ВИЧ/ЖҚС сияқты әлеуметтік мәселелерге қарсы наразылық білдіруге қажетті құралдар берілді.