Кіріспе

1534–36 жылдары Данияда азаматтық соғыс

Графтың қақтығысы (Grevens Fejde), сонымен қатар Граф соғысы деп те аталады, 1534–36 жылдары Данияда болған тәуелділік соғысы және Данияда Реформацияға әкелді. Халықаралық контексте, бұл Еуропадағы дін соғыстарының бір бөлігі болды. Графтың қақтығысы атын 1523 жылы құлатылған, католик король Кристиан II-ні қолдаған протестант граф Кристофер Ольденбургтен алған. Бұл, 1528 жылы Шлезвиг және Холштейнде лютеран дінін мемлекеттік дін ретінде енгізген, протестант Кристиан III-ті сайлауға қарсы болды.

Өмірбаян

1533 жылы Фредерик I қайтыс болғаннан кейін Ютландия ақсүйектері оның ұлын, Готторп герцогы Кристианды Кристиан III деген атпен патша деп жариялады. Осы уақытта граф Кристофер (немесе Кристоффер) жаңа патшаға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Кристиан II-ні босатуды талап етті. Любек және Ольденбург пен Мекленбург әскерлерінің қолдауымен Зеландия мен Скания ақсүйектерінің бір бөлігі, сондай-ақ Копенгаген мен Мальмё сияқты қалалар да көтеріліске қатысты. Зорлық-зомбылық 1534 жылы басталды, ол кезде бұрын Кристиан II-нің қызметінде болған, кейіннен «Капитан Клемен Андерсен», «Клиппер Клемент» деп аталған жеке тұлға, граф Кристофердің өтінішімен Вендсиссель және Солтүстік Ютландия шаруаларын ақсүйектерге қарсы көтерілуге үндетті. Көтерілістің бас штабы Аалборг қаласында орналасты. Солтүстік және батыс Ютландияда көптеген имениелер өртеліп жанып кетті. 1534 жылдың 10 тамызында граф Кристофер Сканнияны Кристиан II билігіне бағындырды. Ал бір ай бұрын, Кристофер Рингстедтегі Зеландия кеңесі тарапынан Кристиан II атынан регент ретінде жарияланған болатын.

Свенструп пен Аалборг шайқастары

Нильс Брок пен Холгер Розенкрац басшылығымен ақсүйектер әскері 1534 жылғы 16 қазанда Свенструп шайқасында жеңілді. Кристиан III осы уақытта Любекпен бейбіт келісімге келді, осы арқылы көтерілісшілерге қарсы күреске үлкен күштерді жұмылдыруға мүмкіндік алды. Жохан Ранцаудың басшылығымен патша әскерлері шаруаларды Аалборгқа дейін қуды, онда шаруалар Скиппер Клемент басшылығымен қаланың бекіністеріне сиынды. 18 желтоқсанда Ранцау әскерлері қаланы шабуылдап алды, және ол түсті. Қалаға шабуыл жасау кезінде және одан кейінгі күндері болған тонаудан кем дегенде 2000 адам қаза болды деп есептеледі. Скиппер Клемент, ауыр жарақат алған, қашуға үлкерді. Бірнеше күннен кейін оны Аалборгтың шығысындағы Сторвордедегі шаруалардың бірі танып, Ранцауға тапсырды. Кейіннен Скиппер Клемент Виборгтағы сот кеңесімен өлім жазасына кесіліп, 1536 жылы атқыланды.

Хельсинборг пен Окснебьерг шайқастары

Католик дінін жақтаған көтерілісшілердің де, швед майданындағы шаруалардың да бақыты бұрылмады. Швед королі Густав Ваза Кристиан III-ге көмек үшін швед әскерін жіберді, олар Лошульттен Сканнеге шабуыл жасап, Вей қаласына қарай жылжу кезінде Гёйнге (аймақ) аймағын тонап, өртеп, адамдарды өлтірді. Кейін швед әскері Халандқа шабуыл жасады, ол от пен қылышпен қиратылды. Кейбір сканиялық ақсүйектер шведтердің жағына шықты, бірақ Хельсинборг қалашығындағы Тайге Краббе Кристоффер графына қолдау көрсетті. 1535 жылдың қаңтарында шведтер мен ақсүйектер әскері Хельсинборгқа бет алды. Любек және Мальмё тұрғындарынан құралған, Йорген Кок басқаратын әскер қамалдың сыртында бекініп тұрды. Шешуші сәтте Тайге Краббе кенеттен қамалдың пушкаларын қорғаушыларға қарсы атып, содан кейін қамалдың есіктерін шведтерге ашты. Олар Хельсинборгты өртеп, қаланы күлге айналдырды. Осылайша, Кристоффер графы үшін Данияның шығыс бөлігі жоғалды. Аалбордағы жеңістен кейін Ранцау әскерін Фюнге жеткізді. 1535 жылдың 11 маусымында олар Окснебьерг шайқасында шайқасты, онда граф Кристоффердің әскерінің қалған бөлігі түпкілікті жеңіліске ұшырады. Копенгаген мен Мальмё 1536 жылға дейін қарсы тұра алды, бірақ бірнеше айлық қоршаудан кейін капитуляциялауға мәжбүр болды. Осымен графтың соғысы ресми түрде аяқталды.

Соңы

Қақтығыс салдарынан ақсүйектер қайта топтасып, әдеттегідей аралас некелер арқылы туған дауларды жарастырды. Сол кездегі Сканниядағы Дания ақсүйектерінің ең күштілерінің бірі – Биль әулеті болды. Олар Данияның сегіз католик епископының жетісімен туыс еді. Бильдердің алты мүшесі Патшалық Кеңесінде отырды және Дания мен Норвегиядағы қамалдардың иесі болды. Әулеттің күшті беделін сақтау үшін, католик дініне қарамастан, Стокгольм қанымен танымал Клаус Биль, Густав Вазаның екінші туысы, сол кездегі Дания ақсүйектерінің тағы бір күшті әулеті – Брахе әулетімен неке арқылы саяси одақ құрып, әулетін қорғады. Брахе әулеті лютеран дінін қабылдаған ақсүйектердің алғашқыларының бірі болды. Клаус Биль 18 жасар қызы Беатені Отте Брахеге үйлендірді. 1546 жылы олар сол дәуірдегі ең танымал скандинав, астроном Тайге Брагеге, немесе Тихо Брагеге әке болды. Тихо Браге өз әкесінің әкесі, шығыс Сканниядағы Тостеруптен шыққан Тайге Брагеден ат алған еді. Ол 1523 жылдың 7 қыркүйегінде Мальмё қамалында Фредерик I үшін шайқасып қаза тапты. Аксэл Браге, үлкен Тайге Брагенің інісі, ұзақ жылдар бойы Сканнияның губернаторы қызметін атқарды және лютеран дініне бірінші болып өткендердің қатарында болды. Керісінше, шаруалардың көтерілісінің салдары барлық тарапқа ауыр тиді. Көптеген адамдар патшаға да, ақсүйектерге де мол сыйлықтар беріп, өмірлерін сақтап қалды. Шаруалардың наразылығы, графтардың қақтығысындағы көтеріліске ұласқан, осы оқиғадан кейін ақсүйектер одан да бірігіп, одан ары ушықты. Осы соғыстан кейін билікке келген Кристиан III Данияда патшалық абсолютизмнің күшеюіне және шаруаларға деген қысымның артуына себепкер болды. Қақтығыстың тағы бір салдары – Кристиан III 1537 жылы Норвегияға шабуыл жасап, елді Кальмар одағындағыдай теңдес патшалық емес, Данияның бағынышты патшалығы ретінде қосты. Норвегиядағы католик дін қызметкерлері, көбінесе норвегиялықтар, Кристиан III ұйымдастырған және бақылаған дін қызметкерлерімен ауыстырылды. Сол кезде Даниялықтар толыққанды бағаламаған маңызды салдар – швед әскерінің Сканнияға енгізілуі болды. Бұл жағдайда шведтер Дания патшасының шақыруымен бүлікшіл халқын бағындыруға көмектесу үшін келді және басып алған аймақтарды патшаға тапсырды. Алайда, бұл шведтердің аймақты өздеріне қоса алуға деген құштарлығын оятып, 1658 жылы шведтердің толық жеңісімен аяқталған ұзақ соғыстар тізбегіне әкелді.

Танымал мәдениетте

Поул Андерсонның "Уақыт дәліздері" ғылыми-фантастикалық романы – американдық, даниялық тегі бар автордың шығармаларында жиі дания және скандинавия тарихынан алынған тақырыптар кездеседі. Роман графтың қақтығысынан кейінгі Ютландияның жарқын суретін және 20 ғасырдан келген уақыт саяхатшысының көзімен аң аулаған, соңғы күрескерлердің жалғасқан күресін көрсетеді.