Кіріспе

Шаш түсіруді басқару, алопеция, толық шаш түсіру және шаштың жұқаруының алдын алу және емдеу, сондай-ақ шаштың қайта өсуін қамтиды.

Алдын алу

Бас терісінің қышынуын қыру шаштың түсуіне ықпал етуі мүмкін.

Дене салмағы

Семіздіктің алдын алу пайдалы. Семіздік шаштың сиреюімен байланысты.

Ылғалдандырғыш

Қыста (әсіресе үйді жылыту кезінде) және құрғақ маусымда үй ішіндегі ылғалдылықтың төмендеуін болдырмау үшін ылғалдандырғыш пайдалануға болады. Себореяздық дерматитпен ауыратын науқастар көбінесе жеңіл қызарту, қабыршақты тері зақымданулары және кейде шаштың түсуіне тап болады. Төмен ылғалдылық денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін және атопиялық дерматит, сондай-ақ себореяздық дерматиттің пайда болуына себеп болуы мүмкін.

Қосымшалар

Антиандрогендер сияқты синтетикалық дәрілердің, сондай-ақ кверцетин сияқты фитохимиялық заттардың тері арқылы сіңу қабілеті дәрілерді нанобөлшектерге немесе микроинглдерге енгізу арқылы арттырылған.

Синтетикалық медицина

Шаштың түрлі түсіп кету жағдайларына арналған емдеулердің тиімділігі орташа деңгейде ғана. Еркектердегі шаш түсу үдерісінде қолдануын дәлелдейтін үш препарат бар: финастерид, дутастерид және миноксидил. Басқа препараттарға кетоконазол кіреді, ал әйелдердегі андрогендік алопеция үшін спиронолактон және флутамид қолданылады.

Барицитиниб

2022 жылдың маусым айында FDA ауыр алопеция ареата ауруын емдеу үшін барицитинибті мақұлдады.

Миноксидил

Миноксидилді жергілікті түрде қолдану шаштың түсіп кетуін емдеу үшін кеңінен қолданылады. Ол андрогендік алопециясы бар ерлер мен әйелдерде шаштың өсуін ынталандыруға көмектеседі. Ерлердің шамамен 40 пайызы 3-6 ай ішінде шашының қайта өсуін байқайды. Бұл Америкада андрогендік шаштың түсіп кетуіне қарсы FDA бекіткен жалғыз жергілікті препарат. Дегенмен, шаштың түсіп кетуі күшейе түсуі мүмкін.

Антиандрогендер

Финастерид ерлердегі шаш түсуді емдеу үшін қолданылады. Емдеу алты айлық қабылдаудан кейін шаш түсуді 30%-ға дейін жақсартады, бірақ тиімділігі дәрі ішілген кезде ғана сақталады. Дутастерид те ерлердегі шаш түсуді емдеу үшін қолданылады және бұл жағдайда финастеридке қарағанда тиімдірек болуы мүмкін. Әлемнің көп бөлігінде шаш түсуге қарсы препарат ретінде тіркелмегенімен, дутастерид Оңтүстік Корея мен Жапонияда осы мақсатта ресми түрде бекітілген. Әйелдерде спиронолактон қолдануға қатысты алдын ала қолдау бар. Ол сондай-ақ қан қысымын төмендетуге, қандағы калийдің деңгейін жоғарылатуға және жүрек ырғағының бұзылуына себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, жүкті әйелдер немесе жүкті болуға тырысатын әйелдерге препаратты қолдануға болмайды, себебі ол тератогенді зат, және нәрестелерде жыныс мүшелерінің қалыптан тыс дамуына әкелуі мүмкін. Әйелдерде флутамид қолдануға қатысты алдын ала мәліметтер бар, бірақ ол бауыр ауруларының жоғары деңгейімен байланысты және оны қолдануға қатысты қатаң ұсыныстар жасалған. Спиронолактон сияқты, флутамидті де әдетте тек әйелдер қолданады. Бикалутамид – әйелдердегі шаш түсуді емдеудің тағы бір мүмкіндігі. Оның флутамидке қарағанда бауырға зиян келтіру қаупі әлдеқайда төмен және қауіпсіздік деңгейі жоғары деп есептеледі. Дегенмен, бикалутамид бауырға зиян келтірудің белгілі бір қаупін сақтайды, сондықтан емдеу кезінде бауырды үнемі тексеру ұсынылады.

Төмен деңгейлі лазерлік терапия (LLLT)

Төмен деңгейлі лазерлік терапия немесе фотобиомодуляция қызыл жарық терапиясы және салқын лазерлік терапия деп те аталады. Бұл инвазивті емес емдеу таңдауы. LLLT ерлер мен әйелдер арасында шаштың тығыздығы мен өсуін арттыратыны көрсетілген. Құрылғы түрлері (қалпақ, тарақ, шлем) мен емдеу ұзақтығы тиімділікке әсер етпеді, лазерлерге LED-терге қарағанда көбірек мән берілді. Алопеция ареата үшін ультракүлгін және инфрақызыл жарық тиімдірек, ал андрогендік алопеция үшін қызыл және инфрақызыл жарық тиімдірек. Медициналық шолулар LLLT-нің миноксидил және финастерид сияқты басқа инвазивті емес және дәстүрлі емдеулермен бірдей тиімді немесе одан да тиімді екенін ұсынады, бірақ бастапқы нәтижелерді растау үшін RCT, ұзақ мерзімді бақылау зерттеулері және ірі, қос соқыр сынақтар сияқты қосымша зерттеулер қажет.

Тромбоциттерге бай плазма (PRP)

Өзіндік жасушалар мен тіндерді пайдалану арқылы және ауыр қосымша әсерлерсіз, PRP шаш түсудің ошақты (alopecia areata) және андрогендік шаш түсуінің (androgenetic alopecia) емделуіне көмектеседі және миноксидил немесе финастеридке альтернатива ретінде қолданылуы мүмкін. Оның ер және әйел адамдардың шаш тығыздығы мен қалыңдығын арттыратыны дәлелденген. Ең кемі 3 емделу курсын, айына бір реттен 3 ай бойы, содан кейін 3-6 айлық үзіліссіз емдеуді ұсыну ұсынылады. Тиімділікті анықтайтын факторларға сеанстар саны, қос немесе бір рет орталыққа ұстау (centrifugation), жас және жыныс, сондай-ақ PRP қай жерге енгізілетіні жатады. Болашақта ірі, рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер мен басқа да жоғары сапалы зерттеулер жүргізіліп, нәтижелері жариялануы қажет. Процедура үшін стандартталған тәжірибені одан әрі жетілдіру де ұсынылады. Операциядан кейін, тігілген жердің жазылуына дейін екі күн бойы таңғыш салынуы керек. Жазылғаннан кейін кішкентай сызықты жарақат (scar) қалады, ол шаш өсуімен жабылуы мүмкін.

Бетбұрыштар

Биматопрост 0,03% қастарды өсіру үшін қолданылған.

Көз жапырақтары

Латисс деп аталатын 0,03% офтальмологиялық ерітінді түріндегі FP рецепторларының агонисті биматопрост, АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасымен кірпіктердің гипотрихозын емдеу үшін, әсіресе косметикалық мақсатта кірпіктерді қараңғылату және ұзарту үшін бекітілген. Сондай-ақ, биматопрост кішкентай немесе жетілмеген кірпіктерді емдеу үшін де қолданылуы мүмкін.

Тақырыптық

Кейбір танымал өсімдік шырындары, шаш серумы ретінде сатылатын болса, шашты өсірудің орнына, оның өсуін кері баяулатуы мүмкін, мысалы, имбирьде кездесетін 6-гингерол.

Тамақ қоспалары

Диеталық қоспалар көбінесе ұсынылмайды. Көптеген адамдар тиімділігі дәлелденбеген емдерді қолданады, бірақ витаминдердің, минералдардың немесе басқа да диеталық қоспалардың шашты қайта өсіруге немесе түсуін тоқтатуға көмектесетінін көрсететін аз ғана дәлел бар.

Сәулеленудің әсерінен түктің түсуі

Сәулелену шаштың түбіршасының бастамашыл жасушаларын зақымдау және кератиннің өрнектелуін өзгерту арқылы шаштың түсуіне себеп болады. Сәулелік терапия шаштың түтікшелерінде муцин өндірісінің жоғарылауымен байланысты. Зерттеулер электромагниттік сәулеленуді шаштың тоқырауы (алопеция) кезінде өсуді стимуляциялайтын емдік фактор ретінде қарастырған.

Косметика

Басты бармақ: Перука дизайнындағы мода индустриясында үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Кейбір шаш шампуньдары мен мазьдары шаштың өсу циклына әсер етпей, көлемді көрінуіне көмектеседі. Мода индустриясында перука дизайны дамып келеді. Бұл сән аксессуары химиялық терапиядан өтетін әйелдерге психологиялық қолдау көрсетеді, бір зерттеуде рактан аман қалған әйелдер перукаларын "серік" деп атады. Басқа зерттеулерде әйелдерде шаш қосымшаларын пайдаланудың әсері әртүрлі екені анықталды. Шаш терісіне жасалатын микропигментация деп аталатын арнайы татуировкалар қысқа қырқылып түскен шаштың көрінісін тудыра алады.

Адам шашының өсуі

бас бармағы қылшық, терідегі мезенхималық дермальдық папилламен, шаш түбіршегінің дің жасушаларының орналасқан жері жоғарыда белгіленген, және бұл ДГТ әрекет ететін орын деп есептеледі. Жеке шаш түбіршектерінің папилляларындағы пилосебацеостық бірліктерде 1 және 2 типті 5α редуктаза ферменттері кездеседі. Олар тестостерон және ДГТ андрогендерінің түзілуін катализдейді, ал олар өз кезегінде шаштың өсуін реттейді. Андрогендер әртүрлі шаш түбіршектерінде әртүрлі әсер етеді: олар бет шашында IGF 1 стимуляциясын күшейтеді, шаштың қайта өсуіне себеп болады, бірақ бас терісінде TGF β1, TGF β2, dickkopf1 және IL 6 стимуляциясын күшейтеді, шаш түбіршегінің кішіреюіне әкеледі. Әйелдердегі андрогендік алопеция диффузды маңдайдан шаштың сиреуімен сипатталады, шаш сызығының шегінуі болмайды, және еркектердегідей толық шаш түсіруге сирек соқтырады. Арнайы бас тері татуировкалары қысқа қырқылған шаштың көрінісін де имитациялай алады. Андрогендік алопеция әйелдерде де кездеседі, көбінесе шаш сызығының шегінуі болмайтын диффузды сиреу түрінде көрінеді. Ерлердегідей, бұл жағдай шаштың толық түсіруіне сирек соқтырады. Емдеу әдістері ерлерге ұқсас, бірақ жергілікті немесе жүйелік эстроген көбірек қолданылады.

Биматопрост пен латанопрост

Латанопрост пен биматопрост – жергілікті түрде қолданылатын PGF2a аналогтары, олар кірпіктерді ұзартады, шаштың пигментациясын күңгірттетеді және шаштың өсуін ұзартады. Латанопрост бас шашының тығыздығы мен пигментациясын арттыруға қабілетті екенін көрсетті және дермалық папилла деңгейінде әрекет етеді деген теория бар. Бір зерттеуде латанопрост алапеция ареатасы бар пациенттің кірпіктеріне тиімді емес екені анықталды. Сондай-ақ, ол қабау түктерінің түсуін емдеуде де тиімді емес деп табылған.

Гормондар

Эстрогендер жанама антиандрогендер болып табылады және ауызша контрацептивтер қабылдайтын әйелдерде андрогендік шаш түсіруді емдеу үшін қолданылуы мүмкін. Жүйелік эстроген SHBG деңгейін арттырады, ол тестостерон және DHT сияқты андрогендермен байланысады, нәтижесінде олардың биожетімділігі төмендейді. Еуропада жергілікті қолданылатын препараттар бар. Төмен энергиялы радиожиілік сәулелендіру адам терісінің дермальды папилла жасушаларында IGF-1 өндірісін күшейтеді. Аденозин in vitro жағдайында дермальды папиллаларды IGF-1, сондай-ақ фибробласт өсу факторлары FGF7, FGF2 және VEGF өндіруге ынталандырады. β-катениннің транскрипциясы артып, дермальды папиллаларды да ынталандырады. Жергілікті капсаицин шаш түбірлерінде ванилоидты рецептор 1-дің босатылуы арқылы IGF өндірісін күшейтеді, бұл өз кезегінде CGRP деңгейінің жоғарылауына әкеледі. Аскорбин қышқылы in vitro жағдайында IGF экспрессиясын арттырады.

Көздік жасушалар терапиясы

Бұрын толық шаш түсірілген аймақтарда фолликулалар жоғалып кеткен деп есептелсе де, жақындағы зерттеулер көрсеткендей, олар көбінесе ұйықтап жатады, себебі шаш фолликулалары пайда болған теріде шешек жасушалары бар екені анықталды. Осы фолликулалық шешек жасушаларын зерттеу шашты көбейту (ХМ) арқылы, сондай-ақ шашты клондау арқылы шаш түсіруді емдеуде сәтті нәтижелерге әкелуі мүмкін. 2015 жылғы мамыр айындағы шолуға сәйкес, ересек жастағы шешек жасушаларынан шаштың қайта өсуі үшін адамның шаш фолликулаларын жасаудың табысты стратегиясы әлі хабарланған жоқ. Дегенмен, 2016 жылғы сәуір айында Жапония ғалымдары өздерінің зерттеулерінің нәтижелерін жариялады, онда олар индукцияланған көпқабілетті шешек жасушаларынан адам терісін жасады; зертхана тышқандарына имплантацияланған жасушалар шаш және бездері бар теріні өндірді.

Генетика

2005 жылдан 2007 жылға дейін Curis және Procter & Gamble шаш түлінуге қарсы қолданылатын едік агонистін жасау үшін бірлесіп жұмыс істеді; препарат қауіпсіздік талаптарына сай келмеді және жоба тоқтатылды. 2008 жылы Бонн университетінің ғалымдары мұрагерлік шаш түлінудің екі түрлі формасының генетикалық негізін тапқандарын хабарлады. Олар P2RY5 генінің сирек кездесетін, тұқым қуалайтын гипотрихоз симплекс шаш түлінуіне себеп болатындығын анықтады. Бұл адамдарда шаш өсуіне қатысатын бірінші рецептор. Ғалымдар SOX21 генінің егеуқырларда бұзылуы циклдық шаш түлінуге әкелетінін анықтады. Зерттеулер SOX21 шаш өсімінің қабықшалық қабатының дифференциациясын басқаратын маңызды ген екенін көрсетті, оның бұзылуы егеуқырлар модельдерінде циклдық алопецияны тудырады. SOX21 генін жою шаш липидтеріне күрт әсер етеді.