Бад-Мускау: Тарихы мен мәдени мұрасы

Кіріспе

Бад-Мускау (; бұрын Мускау, , Mużaków, ) – Польшамен шекарада орналасқан Германияның тарихи Жоғарғы Лузатия аймағындағы шипажай қаласы. Ол Саксония штатындағы Гёрлиц округінің құрамына кіреді. Қала Луасатиялық Нейсе өзенінің жағасында орналасқан. Бад-Мускау Саксониядағы мойындалған сорб қоныс аймағының бөлігі болып табылады. Жоғарғы сорб тілі неміс тілімен қатар ресми мәртебеге ие, сондықтан барлық елді мекендердің атаулары екі тілде де қолданылады. 1945 жылы Одер-Нейссе шекарасы салынғанда, бұрын Бад-Мускау қаласының құрамына кірген Лугкниц қаласы бөлініп шықты. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Мускау паркі де сол сияқты, муниципалитетпен бірге батыс жартысына бөлінген. Бад-Мускау, ландшафт суретшісі және ханзада Герман фон Пюклер-Мускаудың еңбегі арқасында, бірегей мәдени мұраны құрады және бүкіл әлемге танымал болды.

Тарих

Мускау (сорб, "ерлер қаласы") 13 ғасырда Нейсе өзені бойында сауда орталығы және қорғаныс бекінісі ретінде құрылды және алғаш рет 1249 жылы жазбаларда кездеседі. Мускау штаты (Standesherrschaft) Киелі Рим империясының ең ірі мемлекеті болған. 1319 жылдан бастап ол фрагменттелген Пяст әулетімен басқарылған Польшаның Төменгі Силезия герцогтықтарының бірі – Явор герцогтығының құрамына кірді. 1329 жылы Мускау Богемия (Чехия) Корольдігіне қарады, онда ол Богемия (Чехия) Корольдік жері – Жоғарғы Лузатия Маркграфтығының бөлігі болды. 1447 жылы қала фон Биберштейн отбасының меншігіне өтті және 1452 жылы қала құқығын алды. Польша корольдері Август II және Август III осы жолмен жиі саяхаттайтын. 1815 жылы Вена конгресінің нәтижесінде Жоғарғы Лузатияның солтүстік және шығыс бөліктері Пруссияға қосылды, бұл Коалициялық соғыстардан (1792–1815) кейін Еуропаның саяси құрылымын қайта ұйымдастырды және содан бері ресми түрде "Пруссия Жоғарғы Лузатиясы" деп аталды. Әкімшілік тұрғыдан бұл аймақ Силезия провинциясына, кейіннен 1945 жылға дейін болған Төменгі Силезия провинциясына біріктірілді. 1766 жылғы "Зорнфайер" деп аталатын өртте қала толығымен өртенді; тек қалалық шіркеу мен Бурглехндегі сарай ғана зардаптан құтылды. 1813 жылы Наполеон әскері Ресейден қайтарылып келе жатқанда, Вюртемберг атқыштары Мускауға тиф эпидемиясын әкелді, ол халықтың шамамен бес бөлігін құртты. Тұрғындар (кейбір ерекшеліктермен) мұрагерлік тәуелділік статусында өмір сүрді, ол 1815 жылдан кейін ғана Пруссия билігі кезінде аяқталды. Мускаудағы бай саз кен орындарының арқасында қалада тоңдақ жасау өнеркәсібі дамыды. 17-шы ғасырдан 19-шы ғасырдың ортасына дейінгі өркендеу кезеңінде қаланың оңтүстік шетіндегі Шмельце (қазіргі Шмельцштрассе) ауданында 20-ға жуық шеберлер қоныстанды. Мускау қаласындағы алюминий кенін табу туралы алғашқы жазба 1573 жылға дейін жетеді. Бүгінгі демалыс саябағының орнында салынған алюминий зауыты Саксониядағы Рейхенбах, Швемсал және Фрайенвальдедегі зауыттармен бірге ең көне зауыттардың бірі болды. Алюминий кенін өндіру 1864 жылы тоқтатылды. 19-шы ғасырда Мускау мен Вайсвассер арасындағы аймақта тас көмір өндірілді. 19-шы ғасырдың басына дейін Мускаудың тікелей билеушілері Каленберг графтары болды, олар 1845 жылға дейін граф (кейінірек ханзада) Герман фон Пюклер Мускаумен, одан кейін ханзада Вильгельм Фридрих Карл фон Ораниен-Нассаумен, содан кейін фон Арним графтарымен, 1945 жылдың сәуірінде қашқанға дейін алмастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында қала Нейсе өзенінен өтіп бара жатқан Кеңес әскері мен Польшаның 2-ші армиясының артиллериялық атысынан қатты зақымдалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала Нейсе өзені бойымен Шығыс Германия мен Польша арасында бөлінді. Парктің үштен екі бөлігі поляк әкімшілігіне қарады. 1945 жылдың күзінде қамал мен қаланың үлкен бөлігі өрттен қирады. 1945 жылдың шілдесінде фон Арним графына "кластық билік пен барлық кәсіпорындар өтемақысыз тәркіленді" деген хабарлама келді. Мускау қаласының көп бөлігі қайта салынды, бірақ қалалық шіркеу, сорбтардың Киелі Андрей шіркеуі және қалалық ратушасы қалпында қалды. Қалалық шіркеу 1959 жылдың сәуір айында жарылды. 1962 жылы Мускау қаласы "Бад Мускау" (курорттық қала Мускау) деп аталды, тұзды су көзінің орнында санаторий салынды. 1972 жылы Шығыс Германия мен Польша арасындағы шекаралық өткел ашылды.

Muskau (Sorbian, "men's town") was founded in the 13th century as a trading center and defensive location on the Neisse, being first mentioned in a document in 1249. The state country (Standesherrschaft) of Muskau was the largest of the Holy Roman Empire. From 1319 it was part of the Duchy of Jawor, one of Lower Silesian duchies of fragmented Piast ruled Poland. In 1329 it passed to the Bohemian (Czech) Kingdom, where it formed part of the Margraviate of Upper Lusatia, a Bohemian (Czech) Crown Land. The town passed into the possession of the von Bieberstein family in 1447, gaining its charter in 1452. Kings Augustus II the Strong and Augustus III of Poland often traveled that route. In 1815, the northern and eastern parts of Upper Lusatia came to Prussia as a result of the Congress of Vienna, which reorganized the political order of Europe after the Coalition Wars (1792–1815) and from then on bore the official name "Prussian Upper Lusatia". Administratively, this area was integrated into the Province of Silesia and later into the Province of Lower Silesia, which existed until 1945. In the so called "Zornfeuer" of 1766, the city burned down completely; Only the town church and the castle on the Burglehn were spared. During the withdrawal of the Napoleonic army from Russia in 1813, Württemberg cuirassiers brought a typhus epidemic to Muskau, which killed around a fifth of the population. The inhabitants lived (with a few exceptions) in the status of hereditary subservience, which only ended after 1815 under Prussian rule. Due to the rich clay deposits, a strong pottery trade developed in Muskau. During its heyday from the 17th to the middle of the 19th century, up to 20 masters settled in the southern suburb of the town, the Schmelze (today Schmelzstrasse). The first documented mention of alum mining in the town of Muskau comes from 1573. The alum hut, laid out on the site of today's bathing park, was once one of the oldest in Saxony, along with the huts in Reichenbach, Schwemsal and Freienwalde. Alum mining stopped in 1864. In the 19th century, lignite was mined in the area between Muskau and Weißwasser. Until the beginning of the 19th century Muskau's direct rulers were the Counts of Callenberg, succeeded up to 1845 by Count (later Prince) Hermann von Pückler Muskau, later on by Prince Wilhelm Friedrich Karl von Oranien Nassau, and after him by the Counts von Arnim, right up to their flight in April 1945. Towards the end of the Second World War, the city was severely damaged by artillery fire from the Soviet Army, which was pushing over the Neisse, and by the 2nd Polish Army. After World War II, the town was divided along the Neisse River between East Germany and Poland. About two thirds of the park came under Polish administration. In Autumn 1945, the castle and large parts of the city fell victim to a fire. In July 1945, Count von Arnim received the notification that “class rule and all businesses had been seized without compensation." Muskau was largely rebuilt with the exception of the town church, the Sorbian St. Andrew's Church, and the town hall. The town church was blown up in April 1959. In 1962 Muskau was renamed "Bad Muskau" (spa town Muskau), with the construction of a sanatorium on the site of brine source. In 1972 the border crossing between East Germany and Poland was opened

Сорбтар бүгінгі күнге дейін халықтың маңызды бөлігін құрайды, ал қаланың ішінде және айналасында Мускау диалектісі қолданылады. Бүгінде сорб тілі теориялық тұрғыдан, бірақ іс жүзінде екінші ресми тіл емес.