Кіріспе

1989 жылғы Мартин Амистің романы

«Лондон даласы» – британдық жазушы Мартин Амистің 1989 жылы жарық көрген қара юмормен сіңген қылмыстық жұмбақ романы. Романның тоны жоғары комедиядан, терең жеке ойлармен араласып, жақындап келе жатқан соңғы мерзімге, яғни «қорқыныш күніне» дейін үрейге айналады – осы оқиғаның мән-жайы алғашқы бетте айтылады. Оқиғаны Лондонда тұратын америкалық жазушы Самсон Янг (Сэм) баяндайды. Ол 20 жылдан бері жазуға шабыт ала алмаған және қазір өлім ауруына шалдыққан. Басты кейіпкерлердің арасында Гай Клинч – қарсыласы, Кейт Талант – алаяқ және Никола Сикс – кісі өлтіру құрбаны бар. Никола Сикс 1999 жылғы 5 қарашада, түн ортасынан кейін бірнеше минутта, 35 жасқа толып өлтірілетінін біледі және өзінің өлтірушісін іздеуге шығады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

London Fields 1999 жылы Лондонда экологиялық, әлеуметтік және моральдық құлдырау аясында, сондай-ақ әлемдік тұрақсыздық пен ядролық соғыс қаупі ("Дағдарыс") күрсініп тұрған оқиғалар орын алады. Роман Самсонның осы оқиғаның қалыптасып, орын алып, жазылып кетуін күтіп тұрғанына қаншалықты риза екенін баяндай бастайды. Бұл – кісі өлтіру туралы әңгіме. Ол әлі болған жоқ. Бірақ болады. (Болғаны жөн.) Мен кісі өлтірушіні де, құрбанын да білемін. Мен уақытын, жерін білемін. Мен оның себебін (оның себебін) және құралын білемін. Мен кімнің ақымақ, кедей болатынын да білемін. Ол да толығымен құрып кетеді. Тіпті қаласам да, оларды тоқтата алмаймын деп ойлаймын. Қыз өледі. Ол әрқашан осыны қалаған. Адамдар бастағаннан кейін, оларды тоқтату мүмкін емес. Адамдар жаратуды бастағаннан кейін, оларды тоқтату мүмкін емес. Қандай сыйлық! Бұл бетке ризашылықтан шыққан жасым тамды. Жазушылар мұндай жағдайға сирек түседі, емес пе? Шынайы оқиғалар орын алғанда (біртілді, драмалық және жақсы сатылатын нәрселер), олар оны жай ғана жазып ала ма? Кейіпкерлердің өтетіндей ешқандай жақсы қасиеті жоқ. Романның баяндаушысы Сэм (өзінің "сенімді баяндаушы" екенін екі рет атап өтеді) – америкалық, ондаған жылдар бойы жазу блогымен күрескен, сәтсіз ойдан шығарылған жазушы, соңғы аурудан баяу өліп жатыр. Жақында Лондонға келген ол Хитроу әуежайында Кит Талантпен (ұсақ-түйек қылмыскер) және кәсіби дартс ойыншысы болуға талпынған адаммен бірден кездеседі, Кит такси жүргізушісі болып көрінеді. Кит Сэмді қалаға апарып береді, ақысы тым қымбат. Олар Киттің көлігінде сөйлеседі, содан кейін Кит Сэмді Портобелло жолындағы Black Cross пабына, Киттің бас жиналыс орнына шақырады. Black Cross пабында Сэм Гай Клинчпен танысады, ол бай, жоғарғы сыныптан шыққан банкир, өмірінен жалыққан, қорқынышты американдық әйелі Хоуппен және бақылаудан шығып кеткен шала баласы Мармадукпен. Біраз уақыттан кейін екеуі де анти-батыр Никола Сикспен кездеседі, ол 34 жастағы жергілікті тұрғын, ұлты белгісіз, ол жерлеу рәсімінен кейін пабқа келген. Содан кейін Сэм Николаның күнделігін, ол тұратын пәтердің алдындағы қоқыс жәшігіне тастағанын көреді (ол өте табысты ағылшын жазушысы Марк Аспрейге тиесілі). Күнделіктер Сэмге Николаның өзінің болашағын көре алатынына сенетінін айтады, өмірден жалыққандықтан және қартаю процесінен қорқып, 5 қарашада, 35 жасқа толу күні түн ортасында өзін өлтіруді жоспарлап отырғанын айтады. Сэм, өзінің қиял мен батылдығы жетіспейтініне сенетін болғандықтан, тек кісі өлтіруге қарай қадамдарды құжаттап, сенімді, табысты оқиға жасай алатынын түсінеді. Ол Китті, жаман жігітті, кісі өлтіруші деп есептейді. Сэм Николамен ерекше қарым-қатынасқа түседі, ол оны үнемі сұраққа тығып, "жоспар" туралы жаңартулар алады. Роман Кит Таланттың, белгілі қылмыскердің Никола Сиксті өлтіретініне, ал Гай Клинчтің оны осыған итермелеу үшін қажетті күнәкар ретінде (сондай-ақ Талантты қарыз алушылардан сақтауға және оның дартс мансабын дамытуға көмектесу үшін қаржы ұсынуға) негізделген. Бірақ финалда күтпеген бұрылыс орын алады. Амис оқырманды шатастыру үшін Самсон Янгтың қорқынышты арманының бірінде жалған аяқтауға сіңізгіштікпен ишара жасайды.

Кейіпкерлер

Кит әйелі Кэтті жиі алдап, зорлап жүр. Ол кәмелетке толмаған қызбен төлемақы үшін төлемақы төлеу үшін үнемі ұйықтайды және ол жиі баратын тағы алты тұрақты істерге ие. Ол ішімдік ішеді, құмар ойындар ойнайды және ұрлық пен жартылай зорлық-зомбылық қылмыстарына қатысады (бірақ ол нақты зорлық-зомбылық қылмысын жасай алмайды). Ол порнография мен теледидарға құмарланып, экраннан көрініп тұрған нәрсенің шынайы болмысынан ажырата алмайды. Ол бұрын бірнеше әйелді зорлаған (оның ішінде әйелі де бар). Никола өзін "қаза тапқан" деп атайды, ол бүкіл кейіпкерлерді өз қазасын жасауға мәжбүр етеді, сондықтан ол қартаюды бастан кешіруі керек емес, ол өзінің тартымдылығын жоғалтудан қорқады және ер адамдарды басқаруға қабілетті, сондай-ақ шірігендік пен қарттықтың қорлығы. Ол өзін өзін өлтіруді ойлаған адам ретінде сипаттайды, егер ол өз өмірін аяқтайтын болса, оның өлтірушісін табуы керек. Ол үш ер кейіпкердің (Сэм, Кит және Гай) әрқайсысына әр түрлі оқиға жасайды. Гайға ол өзін суық, жыныстық жағынан қорқынышты қыз ретінде көрсетеді: ол оған балалық шағы қорқынышты жетімдер үйінде өткенін және "жарасыз ирақтық" зорлаған және Кішкентай бала тудырған Енола Гей деген қайғылы қызмен достығын айтады. Гайға деген сүйіспеншілігін көрсетумен, ол оны әр мүмкіндікті пайдаланып, оны жыныстық жағынан қорқытады, ол онымен "бар жолды" өте қорқады және оған дайын емес сияқты, оның қанағаттанғысыз және азапты құмарлығы оны әйелі мен баласын тастап, оған өте көп ақша беруге итермелейді. Ол ойдан шығарылған Enola Gay және Кішкентай баланы Лондонға әкелуге көмектеседі деп санайды. Никола Гайдың әйелі мен ұлын тастап, қарым-қатынасын толықтай аяқтауды талап етеді, ал Гай мұны жасайды, отбасын қиратып жібереді. Кит үшін Никола өзін әлемді білетін бай әйел ретінде көрсетеді, ол Иран шахының бұрынғы бір түндік қатынасы, оны шын мәнінде кім екенін таниды - дартс ғажайыптары және болашақ дартс және теледидар тұлғасы. Ол Кит Гайға ақша береді, оны ол күлкілі киімдер мен аксессуарларға жұмсайды. Порнографияға құмар (және оның тәуелдісі) Китті Николаның өзі ойнаған тұрақты "үй бейнелері" қызықтырады. Сэмге Никола шындықты айтып жатыр деп ойлайды, бірақ шын мәнінде оны оқырманға тек Сэм оқиғаның соңында түсінгенде ғана анық болатын жолмен манипуляциялайды. Гай - бос, бай арманшыл, оның "ордақты әйелі"мен қарым-қатынасы олардың ұлы Мармадуке дүниеге келгеннен кейін жыныстық қатынассыз. Әйелін алдап, ақырында оны және ұлын Николамен бірге қалдырады, бірақ ақырында Николаның не екенін түсінгенде, ол үйге қайтады. Сэм - бұл сәтсіз жазушы, ол үш басты кейіпкерді өзімшілдікпен танымал және табысты роман жазуға мүмкіндік алу үшін пайдаланады. Ол Киттің әйеліне, ал біреудің нәресте қызына зұлымдық жасағанын білгенмен, баланы Киттің қамқорлығынан алып тастау үшін аяғына дейін араласпайды.

Сенімсіз баяндаушылар

Романның басты тақырыптарының бірі – оқу мен ақпарат жинау арасындағы байланыс, жазбаша ақпараттың, баяндаушылар мен повествованиедің (сенімділігінің жоқтығы). Фредерик Холмс романды авторлыққа таласқан күресті бейнелейтінін жазады. Барлық басты кейіпкерлер – әлдебір жағынан авторлар, олар Сэмге жазбаша материал ұсынады, повествованиеге әсер ету үшін бәсекелеседі: Николаның күнделіктері, Гайдың әңгімелері, Киттің өзінің дартс күнделігі және оның тауарлар мен қызметтердің алаяқтық буклеті. Романның көлеңкесінде құпия Марк Аспрей жатыр, оның псевдонимі, немесе бірі – Мариус Эпплби, әріптері MA (Мартин Амистің әріптерімен бірдей). Марк Аспри ретінде ол көптеген тілдерге аударылған, өте танымал көркем әдебиет жазады. Мариус Эпплби ретінде ол экзотикалық елдегі саяхатында үлкен кеуделі әйелді баурап алғаны туралы шын өмірлік естелік жазады. Бірақ (біз қайта-қайта көретіндей) жазбаша сөз алдауы мүмкін: Аспрей өзінің аудармаларын әсерлі көріну үшін басып шығарады, ал Эпплбидің естеліктері шындықтан алыстатылған. Роман соңында Аспрей Сэмнің повествованиесін өзіне қабылдағандай көрінеді. Аспрей жазумен емес, танымал болумен танымал – жарнамамен. Эпплбидің «естеліктерінің» басты кейіпкерлерінің бірі журналдағы мақалада мәтіндегі қателіктерге шағымданады – тағы бір құпия ақпараттар бағанасы, танымал БАҚ-тың бір бөлігі, оның өзінің дәлдігіне сену қиын. Бұқаралық ақпарат құралдары оқу қабілетін бұзды және дезориентацияға әкелді, ақпараттар мен таблоидтарға көп сенім артылады, олардың ешқайсысы да дәлдік сынағынан өтпейді. Киттің әйелі Кэт «нақты газеттерді» оқығысы келсе, кітапханаға баруы керек: күйеуінің таблоидтарында әлемдік жаңалықтар туралы ештеңе жазылмайды, олардан не болып жатқанын білу мүмкін емес. Киттің теледидарға, әр түн сайын көретін жылдам орамды, тоқтап тұратын теледидар нұсқасына және оның таблоидтық газеті The Daily Lark-қа деген құмарлығы соншалық, ол шындықпен шатасып қалады. Ол дартс «документалды фильмінде» ойнағанда – өзі шындық пен телехикаяның қауіпті қоспасын немесе шатасуын білдіреді, ол бұл тұжырымды қабылдай алмайды және оны теледидарға «аударған» Никола болады.

Лондон Fields және әдеби география

Лондон Филдс – Хакнидегі, шығыс Лондондағы саябақ, бірақ роман, Амистің көптеген туындылары сияқты, батыс Лондонда өтеді. Баяндаушы Сэм түрлі кейіпкерлермен бірге серуендейтін парк – Никола Сикс, Гай Клинч және Кит Талант – Лондон орталығындағы Хайд Парк. Сэм бала кезінде «Лондон Филдс» деп аталатын жерде ойнағанын еске түсіреді және өлімі алдында сонда қайта оралуды қалайды. Ол айтатын «Лондон Филдс» шығыс Лондондағы нақты саябақ па, әлде оның басқа мағынасы бар ма, белгісіз. Атау парадокс ұсынады: қазіргі қалалық ортада ауылдық немесе шабындық кеңістік. Сэмнің баяндауында осы қанағаттандырмайтын парадокс қайтадан айтылады, ол Лондонда «талалар жоқ» екенін, тек тартымдылық пен тебілудің, күш өрістерінің ғана бар екенін атап көрсетеді. Атау оқырманға Амистің қиялданған Лондонды жасауына тән екіұштылықты көрсетеді: романның Лондон жерлерінің сипаттамалары мен олардың нақты орналасқан жерлері арасында қақтығыс бар. Қиялданған қаланың топографиясы нақты қаланың топографиясына дәл сәйкес келе алмайды. Сэм «Бұл Лондон, және дала жоқ» деп түсінгендей, балалық шағындағы «Лондон Филдс»-ке қайта оралмағаны сияқты, біз де Лондон сахнасын дала ретінде қайта көре алмаймыз. Лондон Филдс бір мезгілде нақты Лондондағы нақты орын ретінде де, романның әр бетінде «бар болған» армандалған және қиялданған орын ретінде де, сондай-ақ кісі өлтіру орны ретінде де бар. «Лондон Филдс» романында паб мәдениеті, әсіресе Киттің «жергілікті» The Black Cross пабының мәдениеті тақырыбы көтеріледі. Кітапта Лондонның батыс жаққа қарай орналасқан Актон қалашығындағы The Marquis of Edenderry пабы туралы да айтылады. Кит Таланттың дартс ойындарының бірі The Marquis of Edenderry пабында өтеді. Кит Талант сондай-ақ түнгі клубта, The Golgotha деп аталатын жерде ішімдік ішеді.

Фильмге бейімделу

2001 жылы Дэвид Кроненбергке кітапты киноға бейімдеу туралы ұсыныс түсті, және Амис сценарийдің жобасын жазды. Бірақ Кроненберг бұл фильмнен бас тартып, "Зорлық тарихы" мен "Шығыс уәделері" фильмдерін түсірді. Дэвид Маккензи және Майкл Винтерботтом да режиссерлік ұсыныс алды. Фильмнің түсірілімі 2013 жылдың қыркүйек айында Лондонда, Англияда басталды. Билли Боб Торнтон баяндаушы Самсон рөлін ойнады. Актерлік құрамында Амбер Хёрд, Джим Стерджесс, Кара Делевингн, Джонни Депп, Джейсон Айзекс және Тео Джеймс бар. Фильмді Мэтью Каллен режиссерлік етті. Ол 2018 жылдың 26 қазанында АҚШ кинотеатрларында кеңінен көрсетілді, бірақ сын тұрғысынан да, коммерциялық тұрғысынан да сәтсіздікке ұшырады. Амбер Хёрд осы рөлі үшін 2019 жылғы "Razzie" сыйлығының "Ең нашар актриса" номинациясына ие болды. Музыкасын Toydrum және Бенсон Тейлор жазды және өндірді.