Кіріспе

Қытайдағы әйелдер денсаулығы – Қытай Халық Республикасында (ҚХР) әйелдердің денсаулығын білдіреді, және ол Қытайдағы ерлер денсаулығынан көптеген жағынан өзгеше. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) конституциясында денсаулық – бұл тек ауру немесе нашарлықтың болмауы ғана емес, толыққанды физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылықтың күйі деп анықталған. Дегенмен, дәстүрлі қытайлық идеологиядағы гендерлік теңсіздік және Қытай саяси жүйесінің күрделілігі салдарынан, әйелдер денсаулығының, соның ішінде репродуктивті денсаулық және ВИЧ/ЖҚС сияқты көптеген салаларындағы қиындықтар одан әрі күшейіп келеді.

Қырғыз хандығы

XIX ғасырдың соңында қытай реформаторлары Батыс ғылыми медицинасына негізделген бала тудыруды жаңғыртуға шақыруды бастады. CMS үш деңгейлі жүйе болды: жалаң аяқ дәрігерлер, аудандық денсаулық орталықтары және ауылдық ауруханалар. 1970 жылдардың соңында ауылдық жерлердің 90%-дан астамы өзара көмектесу медициналық схемаларын (МКС) құрды. Мей Ю Ю және авторлар тобы жүргізген зерттеулер көрсетті, 1953 жылы 1000 тұқымға шаққан нәресте өлімі 170 болса, 1957 жылы 136-ға төмендеді, ал әйелдердің туған кездегі орташа өмір сүру ұзақтығы 1949 жылы 44,8-ден 1975 жылы 67,1-ге дейін өсті. Мей Ю Ю және авторлар тобы әйелдер мен еркектер арасындағы нәресте өлімі көрсеткішінің мұндай айырмашылығының себебі дәстүрлі қытай идеологиясында ұл балаларды артық көру болуы мүмкін деп санайды, бұл қыз балаларды тастап кетуге, оларға теңсіз қарауға немесе зорлық-зомбылыққа ұшыратуға әкелуі мүмкін. Үкімет аурухана инфрақұрылымын кеңейтуге және дәстүрлі акушерлікпен социалистік денсаулық сақтау органдары бекіткен жаңаша әдістерді алмастыруға тырысты. Қытайдағы жалаң аяқ дәрігерлер бағдарламасының арқасында перинаталдық мамандар көбінесе егде жастағы әйелдер болды. Олардың жұмысы тиімді болды, ал 1950-1960 жылдардағы халық санының өсуі нәресте өлімінің төмендеуімен байланысты болды. Қытай әлемдік нарыққа енгеннен кейін бұл тиімсіз деп есептелуі мүмкін. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, Қытай жұмыс күшінің 40%-ын әйелдер құраса, жұмыстан босатылғандардың 60%-ы әйелдер болды, бұл әйелдердің осы жағдайға еркектерге қарағанда осал екенін көрсетеді. 2008 жылы алынған статистика бойынша, еркектер әйелдерге қарағанда жақсы денсаулыққа ие. Алайда, бұл жағдайдың Қытай экономикасының өзгеруімен байланысты болу мүмкіндігі қарастырылмады. 2010 жылдарға қарай үйде босану практикасы ауылдық ауруханаларда босануға субсидия беру және ауылдық акушерлердің қызметіне тыйым салу арқылы тоқтатылды. Сонымен қатар, ауылдық жерлерде нәресте өлімі көрсеткіші қалалардағыдан әлдеқайда жоғары болды, ал 2000 жылы бұл көрсеткіш 2,1-ге жетті. Осы кезеңде әйелдер мен еркектердің нәресте өлімі арақатынасы 0,9-дан 1,3-ке дейін күрт өсті. Одан да маңыздысы, 1990-2000 жылдар аралығында ауылдық жерлерде әйелдердің нәресте өлімі 34,9-дан 36,7-ге дейін өсті, себебі ауылдық отбасылар көбінесе ұл балаларды артық көреді.

Аналық денсаулық

Экономика еркін нарыққа ауысқанда әйелдер денсаулығының ең көп зардап шегетін аспектілерінің бірі – репродуктивті денсаулық. Денсаулық сақтау мекемелері жекешелендірілгенде, олардың тегін профилактикалық көмек көрсету ықтималдығы төмендеп, нәтижесінде репродуктивті денсаулықты жүйелі түрде тексеру практикасы тоқтатылды. Осының салдарынан 1997 жылдан 2007 жылға дейін әйелдердің бар болғаны 38-39 пайызы қажетті репродуктивті тексеруден өтті. Аборттар Қытайдың отбасылық жоспарлау бағдарламасы, мемлекеттік ауруханалар, жеке ауруханалар және бүкіл ел бойынша клиникалар арқылы барлық әйелдерге қолжетімді. 2022 жылдың тамызында Ұлттық денсаулық сақтау комиссиясы "күтілмеген жүктіліктің алдын алу және медициналық тұрғыдан қажетсіз аборттарды азайту" шараларын іске қосатынын жариялады. Бұл шаралар репродуктивті білім беруді ынталандыруды және салық салу, әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру салаларында қолдау шараларын жақсартуды қамтиды, сондай-ақ жергілікті билік органдарын нәресте күтімі қызметтерін және отбасылық жағдай жасалған жұмыс орындарын дамытуға шақырады. Бұл өсім Қытайдың қазіргі заманғы аурухана инфрақұрылымының кеңеюімен байланысты және алдымен қалалық аймақтарда орын алды. Әсіресе Гонконгта аналар мен балалар кейде арнайы клиникаларда "бір ай бойы" болады. Зерттеушілер бұл дәстүрдің пайдалы ма әлде зиянды ма екені туралы пікірталас жүргізеді. Shu Shya Heh және авторлар тобының зерттеуі бойынша, "бір ай бойы" болу әйелдердің босанғаннан кейінгі депрессияға шалдығу ықтималдығын азайтады, себебі олар отбасынан жоғары деңгейде әлеуметтік қолдау алады. Басқа зерттеулер көрсеткендей, дәстүрдің кейбір элементтері босанғаннан кейінгі әйелдердің денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін, мысалы, күн сәулесіне жеткіліксіз ұшырау немесе дұрыс тамақтанудың болмауы.

АИТВ/ЖИТС

Қытайдағы АИТВ инфекциясының көрсеткіші де өсуде, 1998 жылы 15,3% болса, 2004 жылы 32,3% жеткен. Бұл күрт өсімнің себебі – халықтың білу деңгейінің төмендігі мен білім берудің жеткіліксіздігі. Себебі, көп жылдар бойы АИТВ қытай халқына қатысы жоқ, батыс ауруы деп есептелді. Осы себепті Қытай АИТВ-қа байланысты әлеуметтік және денсаулық мәселелерін шешуге дайын болмады. 1999-2008 жылдары аралығында АИТВ жұқтырған әйелдердің саны алдыңғы он жылмен салыстырғанда екі есеге артты. Сонымен қатар, соңғы онжылдықта Қытайда ЖҚТБ (жұқпалы сексуалды аурулар) көрсеткіші де өсуде, бұл АИТВ/ЖҚТБ жұқтыру деңгейінің көрсеткіші болып табылады. Көші-қонға түскен немесе жыныстық қызметпен айналысатын жас әйелдер ЖҚТБ-ға ерекше осал.

Тамақ ішудің бұзылуы

Зерттеулер Қытайдағы жас қыздардың өз денелеріне қанағатсыздық деңгейінің жоғары екенін көрсетті. Әлемнің басқа бөліктеріндегідей, тамақтану тәртібінің бұзылу белгілері де әйелдерде ерлерге қарағанда едәуір көп кездеседі. Әртүрлі факторлардың арасында әлеуметтік қысымды сезіну және ұяттау жас қыздардың дене салмағына қатысты алаңдаушылығына маңызды ықпал етеді. Синг Ли және авторлар тобы әйелдердің дене майына деген алаңдаушылығы Гонконг сияқты дамыған аймақтарда күштірек екенін анықтады. Кейбір мамандар әйелдер арасында кең таралған тамақтану тәртібінің бұзылуын Қытайдағы қоғамның жаңаруының қосалқы құбылысы деп қарастырады.

Өзін-өзі өлтіру

Қытай әлемдегі суицидтердің 30% құрайды және әйелдердің суицид деңгейі ерлерден жоғары болатын жалғыз ел. Пин Циннің зерттеуіне сәйкес, әлемде суицид жасаған әйелдердің шамамен 56% қытайлықтар. Кейбір түсіндірмелерде Қытайдағы кең таралған гендерлік дискриминация әйелдердің жоғары суицид деңгейінің басты себебі екені айтылады. Қытай қоғамының көптеген дәстүрлі ұғымдары, мысалы, әйелдердің үй шаруашылығы мен репродуктивтік рөлдеріне баса назар аудару, әйелдерді осал жағдайға түсіреді. 2017 жылдың тамызында 26 жастағы жүкті әйел, Ма тегінде, күйеуінің отбасы кесар тілімін жасауға рұқсат бермегеннен кейін аурухана терезесінен секірді. Отбасы Маның кесар тіліміне жасаған өтінішін қабылдамады, себебі бұл процедура оның екінші баланы дүниеге әкелуін қиындатады деп ойлады. Оқиға отбасы ішіндегі әйелдердің мәртебесі және екі бала саясаты бойынша үнемі насихаттау туралы қызу пікірталас тудырды. Алайда, соңғы жылдары Қытайда әйелдердің суицид деңгейі айтарлықтай төмендеді, 100 000 адамға шаққанда 26,1-ден 2000 жылы 15,7-ге дейін азайды. Қалалық аймақтарда әйелдер мен ерлер арасындағы суицид көрсеткіші 1,2-ден 0,96-ға дейін төмендеді. Пол С. Ф. Ип мұндай прогресті 1990-2000 жылдар аралығындағы қарқынды модернизациямен байланыстырады, оның ішінде тұрмыс деңгейінің және білім берудің жақсаруы бар. Сондай-ақ, Қытайда ауылдық аймақтардағы суицид деңгейі қалалық деңгейден үш есе жоғары екенін және ауылдық аймақтарда әйелдердің суицид деңгейінің төмендеуі айтарлықтай емес екенін атап өту маңызды. Лю Менгтің Қытайдағы далалық зерттеулері көрсеткендей, әйелдер кейде өмір бойы жеткізе алмайтын ықпал мен билікке қол жеткізудің құралы ретінде, жеке кеңістікте қарсылық білдіру үшін суицидті пайдаланады. Бұл ауылдық аймақтардағы патриархалдыққа қарсы күрестің ең қатал формаларымен байланысты.

Жұбайының зорлық-зомбылығы

Уильям Париш және авторлар тобының 2004 жылғы зерттеулеріне сәйкес, Қытайдағы әйел респонденттердің 19%-ы жақын серіктес тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырағанын хабарласа, ал еркек респонденттердің 3%-ы осыған ұқсас тәжірибесі болған. Зерттеу көрсеткендей, қарым-қатынастың ұзақтығы және төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай ерлердің әйелдерге жасаған зорлық-зомбылығының көбеюімен байланысты, сондай-ақ ішкі және Солтүстік Қытайдан келген респонденттер мұндай зорлық-зомбылыққа көбірек бейім. Жақын серіктес тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырау әйелдердің физикалық және психикалық денсаулығына елеулі кері әсер етеді. Henrica A F M жүргізген көп елдік зерттеулер көрсеткендей, жақын серіктес тарапынан зорлық-зомбылық көрген әйелдердің 55%-ы өз серіктестерінен дене жарақатын алған және олар эмоционалдық стресс сияқты психикалық ауруларға ұшырау қаупіне күрт ұлғаяды.