Кіріспе
Неміс синологы Карл Август Витфогель (6 қыркүйек 1896 – 25 мамыр 1988) – неміс-американдық драматург, тарихшы және шығыстанушы. Ол бастапқыда марксист және Германия Коммунистік партиясының белсенді мүшесі болған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ол коммунизмге де ошар күшпен қарсы болды.
Karl August Wittfogel (6 September 1896 – 25 May 1988) was a German American playwright, historian, and sinologist. He was originally a Marxist and an active member of the Communist Party of Germany, but after the Second World War, he was an equally fierce anticommunist.
Өмір және мансап
Карл Август Витфогель 1896 жылдың 6 қыркүйегінде Ганновер провинциясының Люхов қаласындағы Вольтерсдорф қаласында лютерандық мектеп мұғалімінің отбасында дүниеге келген. 1914 жылы Витфогель мектепті бітірді. Ол Лейпциг университетінде философия, тарих, әлеуметтану және географияны, сондай-ақ Мюнхен, Берлин және Росток қалаларында, ал 1919 жылы тағы да Берлинде оқыды. 1921 жылдан бастап Лейпцигте синологияны зерттеді. 1917 жылы Витфогель байланыс корпусының бөліміне (Fernmeldeeinheit) әскерге шақырылды. 1921 жылы Витфогель Роза Шлезингерге үйленді. Витфогельдің екінші әйелі – Ольга (Жоффе) Ланг, орыс социологы, ол онымен бірге Қытайға сапар шегіп, қытай отбасын талдау жобасында ынтымақтастықпен жұмыс істеді. Кейін Ланг қытай отбасы туралы монография және анархист жазушы Ба Цзиньнің өмірбаянын жариялады. 1940 жылы антрополог Эстер Шифф Голдфранк Витфогельдің үшінші әйелі болды. Витфогель 1939 жылдан бастап Колумбия университетінде академиялық қызметтер атқарды және 1947 жылдан 1966 жылға дейін Вашингтон университетінде қытай тарихынан профессор болды. Ол 1988 жылдың 25 мамырында Манхэттендегі Сент-Люк Рузвельт ауруханасында пневмониядан қайтыс болды.
Саясат
Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Витфогель Люнбургтің Вандервогель тобының басшысы болды. 1918 жылы ол Люнберг жергілікті ұйымын құрды. Көп жылдар өткен соң Витфогель осы жастар қозғалыстары туралы "Юнгман" псевдонімімен Макс Хоркхаймердің "Билік және отбасы туралы зерттеулер" жинағында жариялады. Германия революциясынан кейін ол Социалистік студенттік партияда жетекші рөл атқарды. Ханс Райхенбахпен бірге жұмыс істеп, "Социализм дегеніміз не?" тақырыбында кіріспе курсын оқыды. Германияның тәуелсіз социал-демократиялық партиясына (USPD) қосылды. 1923 жылы Мейснертагта, жастар қозғалысының ірі жиынында Витфогель Фрайдейтсхе Югенд мүшелеріне заманның қажеттілігін, оның басты идеясын білесіз бе және өз нанымы үшін өлуге дайынсыз ба деп сұрады. 1919 жылдың күзінде Германияның коммунистік жұмысшы партиясын (KAPD) қуғаннан кейін, КПД сапысы айтарлықтай азайды, бірақ 1920 жылдың қазан айында партия съезінде USPD делегаттарының көпшілігі оған қосылуға шешім қабылдады. Витфогель USPD мүшелерінің үштен бірін (шамамен 300 000 адам) құрады, олар 70 000 адамнан тұратын КПД-ға қосылды. 1920 жылы Карл Коршпен кездесіп, 1923 жылы Әлеуметтік зерттеулер институтын құруға көмектескен конференцияға шақырылды. Феликс Вейль қаржылап, Ричард Сорге ұйымдастырды, бұл Erste Marxistische Arbeitswoche (1-марксистік еңбек аптасы) Карл Корш пен Хеда Корш, Георг Лукач, Бела Фогарази, оның кейінгі әйелі Маргарет Лиссауэр, Феликс Хосе Вейль мен Кэт Вейл (1921-1929 жж. үйленді), Ричард және Кристиан Сорге, Фридрих Поллок, Джулиан Гумперц және оның кейінгі әйелі Хеде Массинг (1919-1923 жж. Герхард Айслермен үйленген), Константин Цеткин, Фукумото Казуо, Эдуард Людвиг Александр және Гертруд Александр, олардың баласы және басқалар қатысты. Роза Витфогель, туған Шлезингер де қатысты. Олар 1921 жылдан (кейбір деректер 1920 жылды көрсетеді) 1929 жылға дейін некеде тұрды. Ол мүсінші, кейіннен Франкфурт институтының кітапханашысы болды. Кеңес Одағына эмиграциялап, сол жерде жұмыс істеді (басқа нәрселермен қатар?) VAGAAR ұйымында, шетелдік жұмысшылар ұйымында аудармашы болып жұмыс істеді. 1925-1933 жылдары институт мүшесі болды. 1928 жылы Франкфурт университетінен философия докторы ғылымын қорғады, оның ғылыми жетекшілері Вильгельм Герлофф, Ричард Вильгельм және Франц Оппенгеймер болды. Оның диссертациясы "Қытайдағы аграрлық және өндірістік өндіріс күштерінің экономикалық маңызы" ("Die ökonomische Bedeutung der agrikolen und industriellen Produktivkräfte Chinas", Kohlhammer Verlag, Штутгарт, 1930 ж.), "Қытай экономикасы және қоғамы" (1931 ж.) еңбегінің бірінші тарауы болды. Витфогель Германия коммунистік партиясының белсенді мүшесі және оның жауларын қатаң сынаған. Саяси география туралы 1929 жылғы эссесінің қайта басылымына жазылған қысқаша хабарламасында (1974 ж.) Витфогель нацистерге қарсы КПД және Коминтерн қалағаннан гөрі күштірек болғанын айтты. Йенадағы коммунистік студенттер оны және Альфред Бэймлерді Гегельдің бүгінгі Германия үшін маңыздылығы туралы пікірталасқа шақырды. Баумлер Кант, Ницше және Бахофенді зерттеуші, ол жақын арада жетекші нацистік философқа айналды. 1933 жылы Гитлер билікке келген кезде Витфогель Швейцарияға қашуға тырысты, бірақ тұтқындалып, түрмелерге және концлагерлерге жабылды. Оның екінші әйелі Ольга Жоффе Ланг оны босату үшін жұмыс істеді және оңшыл революционер Фридрих Хилшердің, сондай-ақ радикалды оңшыл географ Карл Хаушофердің және Лондон экономика мектебінің тарихшысы Р. Х. Таунидің көмегімен 1934 жылы Витфогельді босатуға қол жеткізді. Германиядан Англияға, содан кейін АҚШ-қа көшіп кетті. Витфогельдің Кеңес Одағына деген сенімі Молотов-Риббентроп келісімінен кейін құлап, ол Лениннен Маоға дейінгі Кеңес және Қытай коммунизмінің тоталитарлық, "азиялық" сипатын жек көруді бастады. Бұрынғы жолдастарына қарсы шығып, 1951 жылы МакКарран комитетінің тыңдауында Оуэн Латтимор және Мозес И. Финли сияқты американдық ғалымдарды айыптады. Совет блогының мемлекеттік меншіктегі экономикасы сөзсіз "дәстүрлі Азия" мемлекеттерінен де қатал деспотиялық үкіметтерге алып келеді және осы режимдер бүкіл адамзаттың болашағына ең үлкен қауіп төндіреді деп сенді.
Драматургия және эстетика
1920-ші жылдардың басында Витфогель бірқатар коммунистік, бірақ сонымен қатар экспрессионистік пьесалар жазды: "Мүгедек", 1920 жылдың 14 қазанында Эрвин Пискатордың Берлин пролетариат театрында басқа қысқа пьесалармен бірге қойылды. Ашылу салтанатында Пискатордың өзі Мүгедек рөлін ойнады. Джон Хартфилд декорацияны жарты сағат кешіктіріп жеткізді. KPD газеті Die Rote Fahne пьесалар туралы қатал сын жариялады, ал "Қызыл сарбаздар", "Идеясы бар адам", "Ана", "Босқын", "Көкжай" және "Кім ең үлкен ақымақ?" пьесалары Малик баспасынан шықты. Витфогель Берлиндегі революциялық Volksbühne (Халық сахнасы) драмалық продюсері болу ұсынысынан бас тартты, себебі ол академиялық зерттеулеріне көбірек назар аударуды қалады. Ол эстетика және әдебиет тақырыбында гегельдік эсселерін Пролетарлық революциялық жазушылар қауымдастығының Die Linkskurve журналында жариялады және 1930 жылдың сәуірінен бастап оның редакциялық алқа мүшесі болды. Оның консервативті эстетикасы Витфогельді Лукацтың жағына қойды – бұл оның пьесаларынан күтілмеген нәрсе еді. Бұрынғы дада және Пролеткульт пікірталастары, сондай-ақ 1928 жылдан бастап Мехринг, деректі және пролетариат әдебиеті арасындағы тартыс, әдеби модернизм мен коммунизм туралы ұзақ және ащы пікірталастың бір бөлігіне айналды, ол 1930-шы жылдары Мәскеудегі Das Wort журналында экспрессионизмге жасалған шабуылмен аяқталды. Пікірталас 1960-шы жылдары Брехт-Лукац пікірталасы ретінде қайта жанданды. Ол кезде Брехт өз көзқарастарын толыққанды жариялай алмады. Витфогель 1933 жылға дейін партияға сенімді болды және кейде оны 1939 жылға дейін қорғады (ол Рут Фишердің ашылуынан кейін Пауль Массингпен келіспеді). Есімдерін айтқанда, 1920-ші жылдары Витфогельдің өзіндік идеялары болды, мысалы, табиғат туралы, ол оның пікірінше, адамзат тарихының бір бөлігі немесе ойлаудың қарапайым нысаны бола алмайды, бұл идея Лукацқа есімдерін айтқанда ұнамады. Маркстің капитализмге дейінгі дамудың шынайы "азиялық" жолы туралы идеясын өте сирек адамдармен бірге қабылдады. 1931 жылы Ленинградта өткен конференцияда "азиялық" "өндіріс тәсілі" туралы барлық идеялар сталиндік көпшілік тарапынан жоққа шығарылып, көмілді. Олар 1960 жылдары қайта пайда болды, бірақ ол кезде Витфогель коммунистердің көзінде есімдерін айтқанда ешқандай мәні болмады.
Шығыс деспотизмі
Витфогель ең алдымен 1957 жылы алғаш жарияланған «Oriental Despotism: A Comparative Study of Total Power» (Шығыс деспотизмі: Тотальді биліктің салыстырмалы зерттеуі) атты монументалды еңбегімен танымал. Макс Вебердің Қытай мен Үндістанның «гидравликалық бюрократиялық мемлекеті» туралы идеяларын марксистік тұрғысынан талдап, Маркстің Азиялық өндіріс тәсіліне қатысты күмәнді көзқарасын негізге ала отырып, Витфогель шығыс деспотизмін талдады. Ол суару жүйелерінің маңыздылығын, оларды қолдауға қажетті бюрократиялық құрылымдарды және олардың қоғамға тигізген әсерін көрсетті. Осы жүйені сипаттау үшін «гидравликалық империя» терминін енгізді. Оның пікірінше, көптеген қоғамдар, әсіресе Азияда, ірі суару құрылыстарын салуға үлкен мән берген. Мұндай құрылыстарды жүзеге асыру үшін мемлекеттің халықтан мәжбүрлеп еңбек алуы қажет болды. Ірі суару жүйелерін салу мен күтіп ұстауды орталықтандырылған басқару ғана ұйымдастыра алатындықтан, мұндай жүйелердің қажеттілігі «Шығыс» деп аталатын аймақтарда бюрократиялық деспотизмнің қалыптасуына әкелді. Бұл құрылым азаматтық қоғамды және мемлекетке қарсы тұра алатын кез келген күшті басып тастауға мүмкіндік берді. Мұндай мемлекет деспотиялық, қуатты, тұрақты және бай болуға тиіс еді. Витфогель гидравликалық гипотезаның Кеңес Одағындағы Ресейге де қатысты екенін санайды. Алайда, шығыстанушы Фредерик В. Мот және Джон К. Фэрбанк Витфогельдің талдауымен келіспеді. Ал Баррингтон Мур, Джордж Лихтхейм және әсіресе Пьер Видаль Наке бұл тезистің маңыздылығын атап өтті. Ф. Төкей, Джанни Софри, Морис Годелье және Витфогельдің бұрынғы шәкірті Лоуренс Крадер осы тұжырымдаманы зерттеді. Берлиндегі студенттік қозғалыстың жетекшілері Руди Дуцке мен Бернд Рабел осы тақырыптар бойынша жарияланымдар жасады. Шығыс Германиялық диссидент Рудольф Бахро кейіннен Шығыс Еуропадағы балама жолының Витфогельдің идеяларына негізделгенін айтты, бірақ соңғысының антикоммунистік көзқарастарына байланысты оның есімін атаудан қанағаттанбады. Бахроның «Қызылдан жасылға» және басқа да еңбектерінде баяндалған кейінгі экологиялық идеялары да Витфогельдің географиялық детерминизмінен шабыт алды. Гидравликалық тезисті Марвин Харрис сияқты экологиялық антропологтар да қолдады. Тезистің тағы бір қолданылуы – майя қоғамы, Юкатан аймағындағы каналдар желісін көрсеткен әуе суреттері. Сыншылар Цейлон мен Балидің Витфогельдік мағынада толыққанды гидравликалық екенін жоққа шығарды.
Пьесалары
Юлиус Хайдвогель (= К. А. Витфогель), "Дер Крюппель" (Мүгедек). "Дер Гегнер" журналы, 2-том, № 4, Malik, Berlin, 1920, 94-беттен бастап. "Рот Солдатен" (Қызыл сарбаздар). Бес актілік саяси трагедия, Malik, Berlin, 1921.
"Идеясы бар адам". Төрт актілік эротикалық қойылым, Malik, Berlin, 1922 және 1933.
"Ана мен босқын". Екі бір актілік пьеса, Malik, Berlin, 1922.
"Әлемдегі ең ақымақ кім?". Алғысөз және төрт актілік пьеса, Malik, Berlin, 1923.
Густав фон Вангенхайм, "Да лежит дер Хунг begraben" және басқа пьесалар, 31-ші труппа репертуарынан, Rowohlt, Reinbek b. Hamburg, 1974.
"Аспан тіреуіш". Америкалық эскиз, Malik, 1924.
Der Mann der eine Idee hat. Erotisches Schauspiel in vier Akten (The Man Who Has an Idea), Malik, Berlin, 1922, and 1933
Die Mutter Der Flüchtling. Zwei Einakter (The Mother & The Refugee, 2 one act plays, Malik, Berlin, 1922
Wer ist der Dümmste? Eine Frage an das Schicksal in einem Vorspiel und vier Akten. (Who is the Biggest Fool? ), Malik, Berlin, 1923
Gustav von Wangenheim, Da liegt der Hund begraben und andere Stücke, Aus dem Repertoire der Truppe 31, Rowohlt, Reinbek b. Hamburg, 1974
Der Wolkenkratzer. Amerikanischer Sketch (The Skyscraper), Malik, 1924