Испан тілмашысы және равин: Юда ибн Тиббон өмірі мен мұрасы
Judah ben Saul ibn Tibbon
Испан тілінен аудармашы, дәрігер және равин – Юда ибн Тиббон (1120-1190). Гранададан Францияға қоныс аударған, туысқандарымен жақын қарым-қатынаста болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Испан аудармашысы және раввин Юда бен Саул ибн Тиббон (1120 – 1190 жылдан кейін) аудармашы және дәрігер болған. Гранадада дүниеге келген ол 1150 жылы Испаниядан шығып, оңтүстік Франциядағы Лунель қаласына барып қоныстанды. Бенжамин Тудела оны 1160 жылы сол жерде дәрігер ретінде еске алған. 1190 жылы Францияның Марсель қаласында қайтыс болды. Юда Мәшұлам бен Яқыппен және Мәшұламның екі ұлы – Ашер мен Ааронмен жақын қарым-қатынаста болды. Өсиетімен оларды жалғыз ұлы Самуилге достар ретінде ұсынады. Ол сондай-ақ Поскьердегі Абрахам бен Давид пен Зерахия ха Левидің жақын досы болды, соңғысын өзінен гөрі ұлы ғалым деп мойындады және оның ұлын да өзінің ұлына дос ретінде іздеді. Оның екі қызы болды, олардың үйленуі оған үлкен алақанды болды.
Spanish translator and rabbi
Judah ben Saul ibn Tibbon (1120 – after 1190) was a translator and physician. Born in Granada, he left Spain in 1150, probably on account of persecution by the Almohades, and went to Lunel in southern France. Benjamin of Tudela mentions him as a physician there in 1160. He died around 1190, in Marseille, France. Judah lived on terms of intimacy with Meshullam ben Jacob and with Meshullam's two sons, Asher and Aaron, whom in his will he recommends as friends to his only son, Samuel. He was also a close friend of Abraham ben David of Posquières and of Zerahiah ha Levi, the latter of whom he freely recognized as a greater scholar than himself, and whose son he also wished to have as a friend for his own son. He had two daughters whose marriage caused him much anxiety.
Өсиет
Яһуданың этикалық өсиеті, қарапайым стилі мен ашықтығымен, осы әдебиет түріндегі ең қызықты туындылардың бірі. Ол адамның жан-дүниесіне және оның ғалым, аудармашы ұлы Самуилмен қарым-қатынасына көз тастауға мүмкіндік береді. Ұлына қатысты басты шағымы – Самуил ешқашан әкесін өзінің әдеби немесе кәсіби істеріне араластырмаған, кеңесін сұрамаған, тіпті барлығын жасырған. Самуилге араб тілінде жазуды үйренуді ұсынады, себебі Самуил ан-Нагид сияқты яһудилер осы тілде жазу арқылы ғана мәртебе мен лауазымға ие болған. Оны моральға, Тораны және әлемдік ғылымдарды, соның ішінде медицинаны оқуға шақырады. Сенбі және мереке күндері грамматикалық еңбектерді оқуды, ал «Мақалдар» және «Мақалдар кітабы» еңбектерін оқып, естен шығармауды ескертеді. Дәрігерлік практикасына қатысты ұлына ақылға сыйғызылған кеңес береді. Сонымен қатар, ұлына диета заңдарын қатаң сақтауды кеңес етеді, әйтпесе, басқалар сияқты, шектен тыс және денсаулыққа зиянды тамақтану салдарынан жиі ауырып қалуы мүмкін, бұл оған дәрігер ретінде халықтың сенімін жоғалтады. Яһуданың кітапханасын «ең құнды қазынасы», «ең жақсы серігі» деп атауы, ал кітап сөрелерін «ең әдемі бақтар» деп сипаттауы қызықты. Ол былай дейді:
Judah's ethical will, with its homely style and frankness, is one of the most interesting in this class of literature. It gives insight into the soul of the man and his relation to his son, also a scholar and translator, Samuel. Against the latter his chief complaint is that he never initiated his father into his literary or business affairs, never asked for his advice, and, in fact, hid everything from him. He recommends Samuel to practise writing in Arabic, since Jews like Samuel ha Nagid, for example, attained rank and position solely through being able to write in that language. He exhorts him to morality and to the study of the Torah as well as of the profane sciences, including medicine. He is to read grammatical works on Sabbaths and festivals, and is not to neglect the reading of "Mishle" and of "Ben Mishle." In regard to his medical practise he gives his son sage advice. He further advises his son to observe rigorously the laws of diet, lest he, like others, become ill frequently in consequence of intemperate and unwholesome eating, which would not fail to engender mistrust in him as a physician on the part of the general public. Interesting are Judah's references to his library as his "best treasure", his "best companion", and to his book shelves as "the most beautiful pleasure gardens." He adds:
«Мен сен үшін үлкен кітапхана жинадым, енді сен ешкімнен кітап қарызға алуға мұқтаж болмайсың. Өзің де көріп отырсың, көптеген студенттер кітап іздеп ары-бері шаршайды, бірақ таба алмайды. Еврей кітаптарыңды әр айда, араб кітаптарыңды екі айда, мұқабаланған кітаптарыңды үш айда бір қарап шығар. Кітапханаңды тәртіппен ұста, кітап іздеуге уақыт кетпесін. Әр сөредегі кітаптардың тізімін жасап, әр кітапты тиісті сөреге қой. Кітаптарыңдағы бос парақтарға да көңіл бөл, себебі оларда мен жинап, жазып алған өте маңызды нәрселер бар. Мен саған қалдырған ешқандай жазуды, әріпті жоғалтпа. Кітап сөрелеріңді әдемі маталармен жап, оларды шатырдан тамған судан, тышқандардан және басқа да зияннан сақта, өйткені олар – сенің ең құнды қазынаң». Оның көркем тілдік сезімі және аударма өнері туралы түсінігі осы мәселе бойынша берген кеңестерінен көрінеді.
I have collected a large library for thy sake so that thou needest never borrow a book of any one. As thou thyself seest, most students run hither and thither searching for books without being able to find them. . Look over thy Hebrew books every month, thy Arabic ones every two months, thy bound books every three months. Keep thy library in order, so that thou wilt not need to search for a book. Prepare a list of the books on each shelf, and place each book on its proper shelf. Take care also of the loose, separate leaves in thy books, because they contain exceedingly important things which I myself have collected and written down. Lose no writing and no letter which I leave thee. . Cover thy book shelves with beautiful curtains, protect them from water from the roof, from mice, and from all harm, because they are thy best treasure. His fine linguistic sense and his conception of the art of translating are shown by his counsels on this subject.