Кіріспе

Бразилиялық кино қозғалысы Cinema Novo (siˈnemɐ ˈnovu), ағылшын тілінде "Жаңа кино" деп аударылады, – 1960 және 1970 жылдары Бразилияда кең таралған әлеуметтік теңдік пен интеллектуалдық мәселелерге баса назар аударатын кино жанры және қозғалысы. Cinema Novo Бразилия мен АҚШ-тағы әлеуметтік теңсіздіктер мен нәсілдік шиеленістерге жауап ретінде пайда болды. Итальяндық неореализм мен француз жаңа толқынының ықпалымен, Cinema Novo идеологиясы бойынша түсірілген фильмдер мюзиклдер, комедиялар және Голливуд үлгісіндегі эпикалық фильмдерден тұратын дәстүрлі бразилиялық киноға қарсы болды. Глаубер Роша Cinema Novo-ның ең ықпалды режиссері деп есептеледі. Бүгінде бұл қозғалыс көбінесе үш кезеңге бөлінеді, олардың әрқайсысы өзінің тін, стилі және мазмұнымен ерекшеленеді.

Өмірбаян

1950 жылдары бразилиялық кинода шанчада (музыкалық, көбінесе комедиялық және "арзан") басым болды, Голливуд стилін имитациялаған жоғары бюджеттік эпикалық фильмдер де көп болды. Бұл дәстүрлі киноны шетелдік өндірушілер, дистрибьюторлар және көрсетушілер қолдады. Онжылдық аяқталғанда, жас бразилиялық кинорежиссерлер "жаман талғам мен әдепсіз коммерция, мәдени жезөкшелік" ретінде қараған фильмдерге қарсылық білдірді, олар "сауатсыз және кедей Бразилияның" демеушілігіне тәуелді болды. 1961 жылы Ұлттық студенттер одағының еншілес ұйымы – Халықтың мәдениет орталығы (HMO) "Бес рет фавела" (Cinco Vezes Favela) фильмін шығарды, Джонсон мен Стам оны "Cinema Novo" қозғалысының "алғашқы" туындыларының бірі деп санайды. Халықтың мәдениет орталығы (HMO) "фабрикаларда және жұмысшы табының аудандарында спектакльдер қойып, фильмдер мен жазбалар шығарып, сауат ашу бағдарламаларына қатысып, бразилиялық халықпен мәдени және саяси байланыс орнатуға тырысты". Итальяндық неореализм көбінесе кәсіби емес актерлермен түсіріліп, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қиын экономикалық жағдайда жұмысшы табының өмірін бейнеледі. Француз жаңа толқыны итальяндық неореализмнен күшті әсер алды, себебі жаңа толқын режиссерлері классикалық кинодан бас тартып, иконокластизмді қабылдады. Cinema Novo-ның кейбір жақтастары "[Француз] жаңа толқынының саясатына наразылық білдірді", оның Голливудты стильдік тұрғыдан көшіруге бейімділігін элиталық деп есептеді. Сыныптық күрес Cinema Novo-ға да әсер етті, оның ең маңызды тақырыбы – алғашқы кезеңде көрнекті Cinema Novo режиссері Глаубер Роша жасаған "аштықтың эстетикасы" болды. Роша бай және кедей оңтүстік америкалықтардың өмір деңгейінің қаншалықты ерекшеленетінін көрсетуді қалады. 1965 жылғы "Аштықтың эстетикасы" атты эссесінде Роша "Оңтүстік Америкадағы аштық – тек алаңдатарлық симптом ғана емес: ол біздің қоғамымыздың мәні. [Cinema Novo-ның] ерекшелігі – [Оңтүстік Американың] аштығы [,] ал біздің ең үлкен қайғымыз – осы аштықты сезіну, бірақ оны интеллектуалды деңгейде түсінбеу" деді. Осыған байланысты Уилер Уинстон Диксон мен Гвендолин Одри Фостер "[Рошаның] киносының марксистік мағынасын байқамау қиын" деп санайды.

Тақырыптар мен стиль

Көптеген кинотарихшылар «Cinema Novo» киносын тақырып, стиль және мазмұны бойынша ерекшеленетін үш кезеңге бөледі. Стам мен Джонсон «бірінші кезең 1960 жылдан 1964 жылға дейін», «екінші кезең 1964 жылдан 1968 жылға дейін» және «үшінші кезең 1963 жылдан 1972 жылға дейін» (бірақ олар соңғы кезеңнің «шамамен» 1971 жылдың соңында аяқталады деп санайды) дейді. Бұл мерзімге қатысты киносыншылар арасында көп дау жоқ. Кинорежиссер Карлос Дигес қаражаттың жетіспеуі «Cinema Novo» фильмдерінің техникалық деңгейін төмендеткенімен, режиссерлерге, сценаристтерге және продюсерлерге ерекше шығармашылық еркіндік бергенін айтады. «Cinema Novo» мектеп емес, сондықтан оның белгілі бір стилі жоқ, – дейді Дигес. «Cinema Novo» киносындағы көркемдік формалар міндетті түрде жеке және түпнұсқа, формалды догмаларсыз болады. Бразилияның дәстүрлі киносы тропикалық жұмақтардағы әдемі, кәсіби актерлерді көрсетсе, «Cinema Novo» киносының бірінші кезеңі Бразилияның әлеуметтік қайшылықтары ең айқын көрінетін фавелалар мен сертаодағы Бразилия өмірінің қараңғы жақтарын іздеді. Көптеген кинотарихшылар 1950 жылдардың соңында Бразилияда пайда болған ең белгілі және өнімді кинорежиссерлердің бірі Глаубер Рошаның «Cinema Novo» киносының алғашқы кезеңіндегі ең ықпалды жақтас болғанына келіседі. Диксон мен Фостер Рошаның осы қозғалысты бастауға көмектескенін айтады, себебі ол қоғамды әлеуметтік теңдік, өнер және интеллектуалдық мәдениет туралы білім беретін фильмдер түсіргісі келді, ал сол кездегі Бразилия киносы мұндай фильмдер жасаған жоқ. Роша өзінің фильмдері таптық және нәсілдік наразылықты бейнелеу үшін «аштықтың эстетикасын» қолданғанын айту арқылы осы мақсаттарын қорытындылады. 1964 жылы Роша өзі жазып, режиссерлік еткен «Deus e o Diabo na Terra do Sol» («Қара Құдай, Ақ Шайтан») фильмін шығарды, ол «тек қана зорлық-зомбылық қатты қиын жағдайдағы адамдарға көмектеседі» деген ойды ұсынады. Осылайша, «Cinema Novo» киносының екінші кезеңі сынды жеңілдетуге және Гуларт биліктен қуылғаннан кейін бразилиялықтар сезінген «күйзеліс» пен «сандыққа түсу» сезімін жеңілдетуге тырысты. Ол популизмнің, дамушылдықтың және солшыл зиялылардың сәтсіздіктерін талдау арқылы Бразилия демократиясын қорғады. Осы уақытта кинорежиссерлер «Cinema Novo» киносын табыстырақ етуге тырыса бастады. Стефани Деннисон мен Лиза Шоу екінші кезең режиссерлері «оқушылар мен өнер үйлерінің жанкүйерлері ғана көретін «халықтық» фильмдерді жасаудың ирониясын мойындады». Нәтижесінде, кейбір авторлар «аштықтың эстетикасынан» бас тартып, кино көрермендерінің қызығушылығын оятуға бағытталған стиль мен тақырыптарға көшті. Осының нәтижесінде осы кезеңде түсті түсірілген және орта таптың кейіпкерлерін бейнелеген алғашқы «Cinema Novo» фильмі жарық көрді: Леон Хиршманның «Garota de Ipanema» («Ипанемалық қыз», 1968).

Үшінші кезең және Маргинальды кино (1968-1972)

Ханс Проппе мен Сюзан Тарр Cinema Novo-ның үшінші кезеңін "Бразилия джунглилерінің байлығы мен әсемдігіне ұқсас кейіпкерлер, бейнелер мен жағдайлар аясында әлеуметтік және саяси тақырыптардың алуан түрлі жиынтығы" деп сипаттайды. Cinema Novo-ның үшінші кезеңі сондай-ақ "канибалды тропикализм кезеңі" немесе жай ғана "тропикализм кезеңі" деп аталды. Бұл кезеңде "ластанған экран" және "қоқыс" эстетикасы қолданылып, Cinema Novo-ны шеттетілген кейіпкерлер мен әлеуметтік мәселелерге қайта бағыттады, сонымен қатар жұмысшы табының кең аудиториясына жету үшін B фильмдері мен порночанчада элементтері алынды.

"Кино-ново" финалы

Американың әйгілі фотографы Томас Холлименнің ұлы Бернс Сент-Патрик Холлимен "1970 жылға қарай, кино-ново фильмдерінің көптегені халықаралық фестивальдарда көптеген жүлделерге ие болды" деп мәлімдейді. 1970 жылы Роша Cinema Novo прогресі туралы манифест жариялады, онда ол Cinema Novo-ның "әлемдік киноның бір бөлігі ретінде сыншылар тарапынан мойындалғанына" және "Бразилия халқының көркемдік және идеологиялық көңіл-күйін дәл бейнелейтін ұлттық киноға" (Холлиман) айналғанына қуанғанын айтты. Рошаның қаудайлары орындалды. 1977 жылы кинорежиссер Карлос Дигес "Cinema Novo туралы енді тек ностальгиямен немесе метафоралық тұрғыдан ғана сөйлесе болады, себебі Cinema Novo тобы бұрынғыдай жоқ, ең бастысы ол бразилиялық киноға сіңіп кеткен" деді. Cinema Novo-ның аяқталуына қарай, бразилиялық үкімет бразилиялық кино өндірісін қолдау үшін Embrafilme кинокомпаниясын құрды; бірақ Embrafilme көбінесе Cinema Novo идеологиясын ескермейтін фильмдер жасады. Аристидес Газетас үшінші кино енді Cinema Novo дәстүрін жалғастырып келеді деп мәлімдейді.

Embrafilme (қалыптасу)

1969 жылы Бразилия үкіметі бразилиялық киноны өндіру және тарату мақсатында құрылған Embrafilme компаниясын құрды. Embrafilme әртүрлі жанрдағы фильмдерді өндірді, оның ішінде фантастикалық фильмдер мен жоғары бюджетті тарихи фильмдер де болды. Cinema Novo кинорежиссері Карлос Дигес Embrafilme-ні қолдағанын айтты, себебі ол "Бразилиядағы көпұлтты корпорациялардың қанағаттандырылмас ашкөздігіне қарсы тұруға жеткілікті экономикалық және саяси күші бар жалғыз кәсіпорын" еді. Инвесторлардың жетіспеуіне байланысты көптеген бразилиялық режиссерлер ағылшын фильмдерін бірлесіп түсірді. Бұл ағылшын киносының бразилиялық нарықты басып алуына әкеп соқты, нәтижесінде 1989 жылы 74 фильм өндірілсе, 1993 жылы тек тоғыз фильм өндірілді. Бразилия президенті Итамар Франко 1993 және 1994 жылдар аралығында 90 жобаны қаржыландырған Бразилия киносын құтқару жүлдесін енгізу арқылы дағдарысты аяқтады. Бұл жүлде "жас киношілердің жаңа буынына (және бірнеше тәжірибелі режиссерлерге) жаңа мүмкіндіктер есігін ашты, олар Cinema Novo режиссері Карлос Дигестің фильмінің атауында болжамды түрде айтылғандай, жақсы күндер туады деп сенді (Melhores Dias Virao / Better Days Will Come, 1989)."

Үшінші кинотеатр

Аристидес Газетас айтуынша, Cinema Novo – «Үшінші кино» деп аталатын ықпалды жанрдың алғашқы мысалы. Cinema Novo сияқты, Үшінші кино да итальяндық неореализм мен француздық жаңа толқынының ықпалында дамыды. Газетас Cinema Novo-ны Үшінші киноның бастапқы кезеңі деп санайды, себебі Глаубер Роша «кино арқылы өз еліндегі әлеуметтік және саяси жағдайды көрсету үшін Үшінші киноның тәсілдерін қолданды». Стюарт Холлдың пікірінше, Үшінші кино Кариб аймағындағы қара нәсілді халыққа екі түрлі ұғымды қалыптастыру арқылы әсер етті: бірі – диаспорада біріккендігі, екіншісі – «ақ үстемдік пен отарлау салдарынан қара нәсілділердің қалыптасқан жағдайы».