Мелия азедарах: Сипаттамасы және таралуы

Кіріспе

Өсімдік түрі

Мелия азедарах, көбінесе қытай жаңғағы, Үндістанның мақтанышы, моншақ ағашы, Кейп сирені деп аталады, бұл махагоний тұқымдасы, Мелия тұқымдасына жататын, жапырақты ағаш түрі және Индомалайя мен Австралияға тән.

Сипаттама

Толық өскен ағаштың дөңгелек тәжі бар, әдетте биіктігі өлшенбейді, бірақ ерекше жағдайларда... Жапырақтары ұзын, кезектесіп орналасқан, ұзын сабақты, екі немесе үш рет күрделі (жұпсыз қауырсын тәрізді); жапырақшалары жоғары жағынан қою жасыл, ал төменгі жағынан ашық жасыл, тікенекті жиектерімен ерекшеленеді. Гүлдері кішкентай, хош иісті, бес ақшыл қызғылт немесе лила түсті жапырақтары шоғырланып өседі. Жемісі – мармар көлеміндегі, піскен кезде ақшыл сары түсті, қыс бойы ағашта ілініп тұрады, біртіндеп қырысып, ақ түске жақындайды.

Химия

Итало және тағы басқалар. 2009 ж. және Сафитри мен Сари 2016 ж. М. азедарахта флавоноидтар мен фенолдар табылғанын хабарлады.

Этимология

Мелия туысының атауы грек тіліндегі μελία сөзінен шыққан, осы сөзді Теофраст (б.з.д. 371 – б.з.д. 287 ж.) Fraxinus ornus үшін қолданған, оның жапырақтары ұқсас. Азедарах түрі французша "azédarac" сөзінен алынған, ал ол парсыша "āzād dirakht" (ازادرخت) сөзінен шыққан, яғни "бос немесе құрметті ағаш" деген мағынаны білдіреді. Мелия азедарахты Азадирахта ағаштарымен шатастыруға болмайды, олар бір тұқымдасқа жатады, бірақ басқа туыс.

Экология

Кейбір колибрилер, мысалы, сапфирлі зәргүл (Amazilia lactea), жалтыраған белді зәргүл (Chlorostilbon lucidus) және планальто шөлдісі (Phaethornis pretrei) гүлдермен қоректенгені және оларды тозаңдандырғаны тіркелген; бірақ олар мұны мүмкіндігі болғанда ғана жасайды. Бал аралары мен көбелектер бұл гүлді (немесе нектарын) пайдаланбайды, сондықтан АҚШ-та тозаңдауға ешқандай пайдасы жоқ, жапырақтарда дақтардың пайда болуына себеп болады. Ересеген қытай жемісі ағашы ортаға бейімделгіш және 5°C дейін төмен температураға төтеп бере алады, ал 39°C дейін жылы температурада өмір сүре алады. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің мәліметтеріне сәйкес, бұл ағаш Нью-Йоркке дейін солтүстікке дейін таралған (таралу деректері).

Қолданылуы

Өсімдік 1830 жылы АҚШ-та (Оңтүстік Каролина және Джорджия штаттарында) сәндік өсімдік ретінде енгізілді және оңтүстік штаттарда кеңінен егілді. 1840 жылы Гавайиге әкелінді, ал кейбір американдық топтар оны Вирджиния және Оклахомаға дейін, солтүстікке қарай таратты. Бірақ АҚШ-тағы балабақшалар әлі де ағаштарды сатуда, ал тұқымдары да кеңінен қолжетімді. Ол Американың тропикалық және жылы белдеулерінде табиғи түрде өсіп, бүкіл әлемде ұқсас климаттағы жерлерге отырғызылады. Кореяның оңтүстік бөлігінде сәндік ағаш ретінде қолданылады. Ақ кедрдің хош иісті лилак гүлдері мен сары жемістері оны тартымды сәндік ағашқа айналдырады. Өсімдіктің қатты тұқымдарын әртүрлі қолөнер бұйымдарын жасау үшін, мысалы, тәсбихке арналған моншақтарды жасауға болады. Ол Австралия мен Жаңа Зеландияның кейбір аймақтарында табиғи түрде өсіп, бірақ "қоқыс шөп" ретінде жіктеледі, себебі бақылаусыз қалған жағдайда (құстар арқылы таратылатын тұқымдармен) кең аумақты жабалауға қабілетті. Қытай батпағының негізгі пайдасы – оның ағашы. Ағашы орташа тығыздықты, ашық қоңырдан қою қызыл түске дейін болады. Сыртқы түрінен Бірма тегінің (Tectona grandis) ағашынан ажырату қиын. Мелия азедарах, Meliaceae тұқымдасының басқа өкілдері сияқты, жоғары сапалы ағашқа ие, бірақ махоганның көптеген дерлік жойылып кеткен түрлерімен салыстырғанда, оны аз пайдаланады. Кептіру процесі салыстырмалы түрде оңай – ағаш жарылмай немесе бұрмаланбай кептіріледі және саңырауқұлақ инфекциясына төзімді. Бес ойықты, берік тұқымдарды тәсбих және моншақтар қажет болатын басқа да бұйымдар жасау үшін жиі пайдаланған, бірақ кейін тұқымдар пластикпен ауыстырылды. Жетілген жемістері бар кесілген тармақтар гүл өсірушілерге және ландшафт дизайнеріне, әсіресе мерекелік безендірулерге арналған компонент ретінде сатылады. Жемістер сабақтан түсіп қалғанға дейін немесе түсі өзгергенге дейін біраз уақыт бойы сақталады, бұл суық ауа райында салыстырмалы түрде қысқа мерзімде болады. Кенияда фермерлер бұл ағаштарды өсіріп, мал азырату үшін пайдаланады. Жапырақтарын ірі қара малға беру арқылы сүт өнімділігін арттырып, шаруашылық табысын көбейтуге болады. Жапырақтарының дәмі нiм (Azadirachta indica) жапырақтарына қарағанда ащы емес. Австралияда, әсіресе Мельбурн қаласының маңында, бұл ағаштар жергілікті кеңестермен қалалық аймақтарда көшеттер отырғызу үшін жиі қолданылады. Кеңестер мұндай ағаштарды эстетикалық себептермен, сондай-ақ экологиялық, әлеуметтік және экономикалық пайда үшін отырғызады. Жапырақтары сақталған азық-түлікпен бірге табиғи инсектицид ретінде қолданылады, бірақ оларды жеуге болмайды, өйткені олар өте улы. Қытай батпағының жемістері жәндіктердің личинкаларының өсуін болдырмау үшін қолданылды. Мысалы, алмаларды кептіру кезінде, қытай батпағының терісіне зақым келтірмей, күнде айналдырып кептірсе, кептірілген алмаларда жәндіктердің личинкалары өспейді. Ежелгі ағаштан жылына шамамен 15 килограмм жеміс алуға болады. Бұрын жапырақтар мен ағаштардан жасалған сұйытылған тұндырма жатырқануды тудыру үшін қолданылған. Ағаштың лимоноидтары қатерлі ісікке және безгекке қарсы тиімді заттарды қамтиды.

The plant was introduced around 1830 as an ornamental in the United States (South Carolina and Georgia) and widely planted in southern states. It was introduced into Hawaii in 1840. and by some American groups as far north as Virginia and Oklahoma. But US nurseries continue to sell the trees, and the seeds are also widely available. It has become naturalized to tropical and warm temperate regions of the Americas and is planted in similar climates around the world. It is an ornamental tree in the southern part of Korea. The fragrant lilac flowers and yellow fruits of White Cedar make it an appealing ornamental tree. The hard seeds of the plant could also be used in art and crafts, such as making beads for rosaries. It has naturalized in parts of Australia and in New Zealand, but it is classed as 'weed', since it has the ability to colonise an area (with bird dropped seed) if left unchecked. The main utility of chinaberry is its timber. This is of medium density, and ranges in colour from light brown to dark red. In appearance it is readily confused with the unrelated Burmese teak (Tectona grandis). Melia azedarach, in keeping with other members of the family Meliaceae, has a timber of high quality, but in comparison to many almost extinct species of mahogany, it is under utilised. Seasoning is relatively simple — planks dry without cracking or warping and are resistant to fungal infection. The tough five grooved seeds were widely used for making rosaries and other products requiring beads; however, the seeds were later replaced by plastics. The cut branches with mature fruit are sold commercially to the florist and landscaping trade particularly as a component for outdoor holiday décor. The fruits may persist for some time prior to shattering off the stem or discoloring, which occurs rapidly after a relatively short time in subfreezing weather. In Kenya the trees have been grown by farmers and used as fodder trees. The leaves can be fed to cattle to improve milk yields and improve farm incomes. The taste of the leaves is not as bitter as that of the leaves of neem (Azadirachta indica). In Australia, particularly the suburbs of Melbourne, the tree is often used in nature strip plantings by local councils. The councils plant such trees for amenity reasons as well as environmental, social and economic benefits. Leaves have been used as a natural insecticide to keep with stored food, but must not be eaten as they are highly poisonous. Chinaberry fruit was used to prevent insect larvae from growing in the fruit. By placing the berries in, for example, drying apples and keeping the fruit turned in the sun without damaging any of the chinaberry skin, the fruit will dry and will prevent insect larvae in the dried apples. A mature tree can yield approximately 15 kilograms of fruit annually. A diluted infusion of leaves and trees has been used in the past to induce uterine relaxation. The tree's Limonoid contains useful anticancer and antimalarial compounds.

Уыттылық

Жемістер жануарлар жеу үшін эволюцияға ұшыраған, олар қатты эндокарптың айналасындағы қабығын жейді немесе жемісті толығымен жұтып алып, кейін эндокарпты шығарады. Егер эндокарп жұтылғанда немесе қорытылғанда сынып немесе зақымданса, жануар тұқымдағы уларға ұшырайды. Шейну және қорыту процестері, сондай-ақ белгілі бір уларларға иммунитет деңгейі түрлер арасында кеңінен өзгереді, сондықтан жұтылғаннан кейін клиникалық белгілер де әртүрлі болады. Жемістерді көп мөлшерде жеген кезде адамдар үшін улы немесе есірткі әсерін тигізеді. Қытай медициналық әдебиеттерінде 6-9 жеміс, 30-40 тұқым немесе 400 грамм қабық жегенде адамның улануы мүмкін екені айтылған. Бірақ бұл уларлар құстарға зиян келтірмейді, олар жемісті көп жеп, соңында "мастық" күйге жетеді. Жемісті жейтін құстар тұқымдарын нәжістері арқылы таратуға көмектеседі. Улар – нейротоксиндер және белгісіз шайырлар, олар негізінен жемістерде кездеседі. Уланудың алғашқы белгілері жұтылғаннан кейін бірнеше сағаттан соң пайда болады. Оларға аштық жоғалту, құсу, іш қату немесе диарея, қанды нәжіс, асқазан ауруы, өкпе қабынуы, жүрек тоқтауы, дене қатаюы, координацияның жоғалтылуы және жалпы әлсіздік кіруі мүмкін. Өлім шамамен 24 сағаттан кейін туындауы мүмкін. Туысқан түрлері сияқты, тетранортритерпеноидтар маңызды улану принципін құрайды. Бұл заттар химиялық құрамы жағынан ним майындағы негізгі инсектицидтік қосылыс – аздирахтинмен байланысты. Бұл қосылыстар ағаш пен тұқымның зиянкестерге қарсы тұру қабілетімен, сондай-ақ гүлдердің жануарлар үшін тартымсыз болуымен байланысты болуы мүмкін. Өсімдік мысықтар үшін улы.