Кіріспе

Еуропалық социал-демократиялық партия (Partidul Social Democrat European, PSDE) – Молдавиядағы орта-солшыл, популистік социал-демократиялық саяси партия. 1997 жылы құрылған бұл партия Еуропалық бағытты ұстанады және Социалистік Интернационалдың толық мүшесі болып табылады. Партияның уставына сәйкес, PSDE Молдованың тәуелсіз, егемен және құқық үстемдігіне негізделген демократиялық мемлекет екенін, сондай-ақ Еуропалық демократиялар отбасының біртұтас құрамына енгенін жариялайды. Бұрынғы жетекшісі Мариан Лупутың көзқарасын, сонымен қатар Молдавия православие шіркеуінің күшті ықпалын көрсете отырып, партия ЛГБТ құқықтары сияқты әлеуметтік мәселелерде консервативтік ұстанымды сақтайды.

Тарих

Партия 1997 жылдың 8 ақпанында Демократиялық және өркендеуші Молдова үшін қозғалысы (ДДМ) ретінде құрылды. 1998 жылдың 17 қазанындағы съезде партия басшылығы сайланды және әлеуметтік демократия принциптеріне негізделген мәртебесі мен саяси бағдарламасы қабылданды. 1998 жылдың наурыз айында өткен парламенттік сайлауда, ДДМ негізінде құрылған сайлау блогы – Демократиялық және өркендеуші Молдова үшін блок, тиісінше 18% дауыс пен Парламентте 24 орын жеңіп алды, бұл оған Демократия және реформалар үшін альянс (ДРА) аясында үкімет құруға қатысуға мүмкіндік берді. 1997 жылдан 2009 жылдың жазына дейін партияны Думитру Диаков басқарды, ол 1997–2001 жылдары Парламент Төрағасы лауазымын атқарды. 1999 жылы премьер-министр лауазымына ДДМ өкілі Ион Стурза тағайындалды. 2005 жылдың 6 наурызында өткен парламенттік сайлаудан кейін ПДМ парламентте 8 орынға ие болды, бұл 2001 жылы сайлауда жеңіліп, 2005 жылы парламентке қайта оралған жалғыз партия болды. 2007 жылдың қазан айында Социал-либералдық партия депутаттары ПДМ парламенттік тобына қосылды, демократтардың саны 11-ге дейін өсті және ПДМ сол кезде Парламентте үшінші саяси күшке айналды. 2008 жылдың 10 ақпанындағы съезде Думитру Диаков партия төрағасы болып қайта сайланды, ал Социал-либералдық партияның бұрынғы жетекшісі Олег Серебриан төрағаның орынбасары болды. ПДМ партиясының әнұраны Бетховеннің «Қуанышқа одасы» болды, бұл партияның еуропалық бағытын және еуропалық федералистік ағымға қосылуын көрсетеді. 2009 жылдың 19 шілдесінде Мариан Лупу ПДМ-нің кезектен тыс съезінде партия төрағасы болып сайланды. 2009 жылдың 5 сәуірінде өткен парламенттік сайлауда ПДМ дауыстардың 2,97% ғана жинап, Парламенттен тыс қалды. 2014 жылдың 30 қарашасындағы парламенттік сайлаудан кейін ПДМ 15,8% дауыс алып, 19 депутаттан тұратын еуропалық бағытталған үкіметтік коалиция құрды. Сайлаудан кейін ПДМ және Либералды-демократиялық партия (23 депутат) «Еуропалық Молдова үшін саяси альянс» деген азшылық үкіметтік коалиция құрды. 2009 жылдан бастап Демократиялық партия Социалистік Интернационалдың толық мүшесі болып табылады. 2010 жылдан 2015 жылға дейін ПДМ Еуропалық Социалистер партиясының бақылаушы мүшесі болды, ал 2015 жылдың маусым айында ПДМ Еуропалық Социалистер партиясының серіктес мүшесі атанды. 2016 жылдың 14 қаңтарында ПДМ-нің ұсынған және жаңа парламенттік көпшіліктің қолдауымен Павел Филип премьер-министр лауазымына кандидат болды. Филип басқаратын үкімет 57 депутаттың дауысымен сайланды және тағайындалды: 20 ПДМ депутаты, 13 ЛДП депутаты, 14 бұрынғы Коммунистік партия депутаты, 8 депутат және 2 бұрынғы Либералды-демократиялық партия депутаты. VIII съезд 2016 жылдың 10 желтоқсанында өткен ПДМ Саяси кеңесінің отырысында қабылданған шешімдерден кейін, партия жетекшісі Мариан Лупу ПДМ төрағалық лауазымынан кеткенін мәлімдегеннен кейін шақырылды. VIII съездің басты міндеті – жаңа басшылықты сайлау, партияның жарғысына жаңа өзгерістер енгізу және партияның жаңа жаңғырту мақсаттарын анықтау болды. Влад Плахотнюк ПДМ төрағасы болып сайланды және съезд делегаттарының бірауыздан қолдауын алды. Плахотнюк партияны жаңғыртуға баса назар аударатынын, геосаяси емес, азаматтардың мүддесін қорғайтын партияға айналдыруды көздегенін айтты. Съезд делегаттары Филипті ПДМ бірінші төрағасының орынбасары етіп сайлады, жаңа Ұлттық саяси кеңестің тізіміне дауыс берді және партияның жаңа редакциясымен бекітілген жарғысын қабылдады. Ұйымдастырушылардың мәліметінше, съезде елдің барлық аудандарынан және шетелден келген 1000-ге жуық делегат қатысты. 2017 жылдың 10 наурызында Молдованың Социал-демократиялық платформасын (СДПМ) құрған 14 бұрынғы коммунистік депутат ПДМ парламенттік фракциясына қосылды. Демократиялық фракция жетекшісі Мариан Лупу баспасөз брифингінде 14 депутаттың шешімі «парламенттік көпшілікті нығайтатын қадам» екенін айтты, осылайша ПДМ Парламенттегі ең ірі саяси топқа айналды. 2019 жылғы парламенттік сайлауда ПДМ 23,6% дауыс алып, Парламентте 30 орын жеңіп алды, бұл оны Молдавиядағы екінші ірі партияға айналдырды. Партия жаңа Санду кабинетіне (Молдова Республикасының Социалистер партиясы (ПСРМ), Іс-қимыл және Ынтымақтастық партиясы (PAS) және Қадір-қасиет және Ақиқат платформасы партиясы) оппозицияға өтті. 2019 жылдың қарашасында Санду Парламент тарапынан сенімсіздік дауысымен қызметтен алынып, ПДМ мен ПСРМ жаңа коалициялық үкімет құрды. ПДМ депутаттарының 15-і ПСРМ-мен жаңа үкіметке қосылудан бас тартып, «Pro Moldova» партиясын құрып, оппозицияға өтті. Молдавияның Демократиялық партиясы 2021 жылдың күзінде қайта құру процесін бастады, ал Моника Бабук ПДМ-нің уақытша президенті болып сайланды. 2022 жылы Молдавияның Демократиялық партиясы мен Румынияның Социал-демократиялық партиясы стратегиялық серіктестікке келісті. 25 тамызда ПСД-нің молдавиялық филиалының кеңсесі ПДМ кеңсесінде ашылды, оны Юрий Чокан басқарды. 7 қазан күні ПДМ және Румынияның ПСД-нің жергілікті сайланған өкілдерінің форумының бірінші шарасы ұйымдастырылды, онда Румыния мен Молдавиядан келген 150-ден астам қала әкімдері, жергілікті, аудандық және округтік кеңес мүшелері «Инфраструктурамен біріктірілген» ұранымен қатысты. ПДМ-нің X съезінде (онда Румынияның ПСД лидерлері, мысалы Марчел Чолаку, Виктор Негреску және Василе Дынку қатысты) партия атауын Еуропалық Социал-демократиялық партияға (Partidul Social Democrat European, PSDE) өзгертуге дауыс берілді. Ион Сула партия президенті, ал Мирча Буга – бірінші вице-президент болып сайланды. Партияның жаңа логотипі ПСД логотипіне ұқсас, үш гүлден тұрады, олар қатты шекарасы бар біртүсті фонда орналасқан.

Идеология

PSDE доктринасы әлеуметтік демократия принциптеріне негізделген. Оның негізгі құндылықтары: "Барлық жеке тұлғалардың әділ жағдайларда өз әлеуетін іске асыруы үшін теңдік; әрбір адамның лайықты өмір деңгейі үшін қажетті жағдайларға ие болуы үшін ынтымақтастық; және әрбір адамның жеке өмірлік жобасын құруы үшін бостандық". Польшаның халықаралық қатынастар институты, олигарх Владимир Плахотнюк басқарған кезде партияның іс жүзінде орталық билік партиясына ұқсас болғанын мәлімдеді. Ұлттық мәселедегі даудың ішінде партияның позициясы белгісіз. Мариан Лупу (сол кездегі партия президенті) 2014 жылы партияның заманауи, Еуропаға бағытталған молдавандық сипаттағы орталықшыл екенін айтты. Екінші жағынан, партияда өзін румын деп санайтындар бар, олардың кейбіреулері тіпті Румыниямен бірігуді қолдайды. Дегенмен, румындарды "фашистер" деп қарастыратын кеңес кезеңін сағынатын адамдар да бар.

Халықаралық мүшелік

PSDE 2008 жылдың 1 шілдесінен бастап Социалистік Интернационалдың толық құқықты мүшесі болып табылады және Еуропалық Социалистер партиясымен, сондай-ақ басқа елдердегі ұқсас бағытталған партиялармен ынтымақтастық жасайды. PSDE Прогрессивті Альянстың да мүшесі. 2018 жылдың маусым айында PSDE Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Парламенттік ассамблеясының Социал-демократиялық тобына қосылды.

Ұйым

PDM логотипі жарты шеңбермен тәжделген сабақтан өсетін үш раушандан тұрады. ПДМ Ұлттық саяси кеңесі партияның екі съезд арасындағы кезеңде басқару органы болып табылады. Ұлттық саяси кеңестің отырысы жылына кемінде екі рет ПДМ төрағасы немесе Ұлттық саяси кеңес мүшелерінің кемінде 1/3-інің өтініші бойынша шақырылады. ПДМ-нің Ұлттық саяси кеңесі Конгресс тарапынан төрт жылға сайланады, сандық құрамы ПДМ Конгресінің шешімімен анықталады. Саяси кеңес елдің барлық округтерінің мүшелерін көрсетеді, бұл ПДМ мүшелерінің шешім қабылдау құқығының бағалануын және құрметтелуін қамтамасыз етеді. ПДМ-нің Атқарушы кеңесі – ПДМ-нің шешім қабылдаушы атқарушы органы, ол Ұлттық саяси кеңестің отырыстары арасындағы кезеңде партияның қызметін үйлестіреді. Атқарушы кеңес 31 мүшеден тұрады және төрт жыл мерзімге сайланады. Тұрақты бюро – Ұлттық саяси кеңес пен Атқарушы кеңестің отырыстары арасындағы кезеңде партия қызметінің жедел талдауын және синтезін жүзеге асыратын орган. Ол апта сайын немесе қажет болған жағдайда ПДМ төрағасының өтініші бойынша шақырылады. ПДМ-нің Тұрақты бюросы төрағаны, бірінші төрағаның орынбасары, құрметті төраға, төрағалардың орынбасарлары және ПДМ бас хатшысын біріктіреді. Бұл басшылыққа партия мүшелері ПДМ-нің күнделікті саяси қызметін талдау және шешуді тапсырады. ПДМ құрамына Әйелдер ұйымы, Демократиялық жастар, "Ұлт қазынасы" қарттар ұйымы және жергілікті сайланған лауазым иелері кіреді. Әйелдер ұйымы – Молдовадағы әйелдердің ең күшті, белсенді және өкілді партия ұйымы. 2018 жылдың шілде айына қарай партия мүшелерінің саны 54 200 адамды құрады.

Аудандық және қалалық кеңестер

Сайлау жылы Дауыс саны Дауыс үлесі Орын саны 2007 112,242 9.7 2011 212,504 15.4 2015 226,661 17.6 2019 177,811 16.5 2017 жылы басшы лауазымдардағы өкілдердің саны 31 адамды құрады (аудан әкімдері мен әкім орынбасарлары).

Қалалық және ауылдық кеңестер

Сайлау жылы Дауыс саны Дауыс үлесі Орын саны 2007 105,888 10.5 2011 209,284 18.8 2015 232,460 21.9

Қала әкімдері

Сайлау жылы Қала әкімдері Дауыс үлесі Орындықтар саны 2007 74 8.2 2011 220 24.5 2015 287 32 2017 396 44 2019 261 29