Никандра физиалодес: Сипаттамасы, таралуы және қасиеттері

Кіріспе

Помидор тұқымдасына жататын гүлді өсімдік – Nicandra physalodes (L.) Gaertn.

| сурет = Nicandra physalodes (L.) Gaertn. jpg
| туыс = Nicandra
| түрі = physalodes
| авторы = (L.) Gaertn. және "құс қуу" өсімдігі. Бұл өсімдік бастапқыда Перуді қоса Оңтүстік Американың батыс бөлігінде өскен деп саналады, ал қазір тропикалық, субтропикалық және аз дәрежеде орташа белдеулерде әкелінген және өркендеп өсетін түр ретінде танымал – кейде арамшөп ретінде. Сонымен қатар, ол әдемі гүлдері мен ерекше жемістері үшін ұзақ жылдар бойы сәндік өсімдік ретінде өсіріліп келеді (жемістері кейде гүлдемелер жасау үшін кептіріледі) және бастапқы мекенінен алыс елдердің дәстүрлі медицинасында қолданылады.

Сипаттама

Никандра физалодес – биіктігі 1 метрге дейін жететін бір жылдық өсімдік. Бұтақтары жайылып өседі, жапырақтары жұмырша келген, орташа жасыл, тісті және толқынды жиекті. Гүлдері қоңырау пішіндес, диаметрі 5 сантиметр немесе одан да көп, ақ түсті жұқа лаванды түсті (кейде толығымен ақ), күніне бірнеше сағатқа ғана ашылады. Гүлдену кезеңінің соңында гүлдері шам тәрізді болады, қабығының кеңейген бөлігі кейбір Physalis түрлеріне ұқсас, бірақ Никандрада (Physalis-тен айырмашылығы) жеміс беретін қабық терең тілімделген (жапырақшалары жүрек пішіндес) және біртұтас, көпіршік тәрізді құрылым емес. Өсімдіктің, әсіресе ақ шырышқа қарсы, жәндіктерді қуып шығару қасиеттері бар деп саналады. N. physalodes тұқымдарының қалың қабығы бар және күшті тыныштық күйінде болады, бірақ оны 15-25°C аралығында температураның ауытқуымен, жылу және суыққа ұшыратудың үйлесімі арқылы бұзуға болады.

Тарату

Никандра физалодыс Оңтүстік Американың батысынан – Солтүстік-Батыс Аргентина, Боливия, Солтүстік және Орталық Чили және Перуде табиғи түрде өседі. Ол әлемнің көптеген тропикалық және қоңыржай аймақтарына әкелінген. Ол дүние жүзіндегі егістік жерлерде кездесетін арамшөп. Британ аралдарында бұл өсімдік жиі кездеседі, ашық немесе сирек шөп өсетін жерлерде, соның ішінде өңделген жерлерде, қараусыз қалған жерлерде және қоқыс жиналатын орындарда өседі. Оның пайда болуы көбінесе құс тұқымының саудалық маркаларындағы тұқымдарымен байланысты.

Құрамында улы заттар бар

Nicandra physalodes-тің қойларды улауға себеп болатын Physalis түрлерімен салыстырылатын улы қасиеттері болуы мүмкін деген күдік бар. Австралиядан (мұнда бұл өсімдік кейде жабайы домалақ жеміс деп аталады) алынған бұл күдікке қатысты қайшы келетін мәліметтер пайда болды. Онда өсімдік бірнеше рет малдың улануына себеп болды деген болжам бар, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльсте қой мен ешкіге жасалған жем беру сынағының нәтижесі теріс болды. 1970 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте екі шағылыстырылған қой өліп қалды, себебі осы өсімдікті жегені болды деп есептеледі. Жануарлар 60 см биіктіктегі Nicandra physalodes өсімдіктерімен күшті қамтылған Wimmera шалғынында жайылып, өсімдік шөптен биік шықты. Екі қой да 12 сағат ішінде ісіп кетті. Дененің ішінде жүрек пен өкпеде кең ауқымды қан кетулер анықталды, бірақ басқа ешқандай аномалиялар байқалмады. Қойлардың ішектерінде көп мөлшерде Nicandra табылды.

Қолданылуы

Өсімдік туралы әдебиетте оны жеуге жарамды да, уытты/дәрілік те түр ретінде пайдалану туралы біршама қайшылы мәліметтер келтірілген. Бұл оны күдікті санап, сақтықпен қарау керек екенін көрсетеді. Өсімдіктің толығымен улы екендігі (кейбір деректерде тіпті өте улы) айтылады, сондай-ақ оны дәрілік мақсатта диуретик, тыныштандыратын және жөтелге қарсы құрал ретінде қолданады. Жұмсақ жапырақтары кейде жапырақты көкөніс немесе шөп ретінде пісіріледі (мысалы, Танзания асханасында), бірақ жапырақтардың тұндырмасы бас құрттарын жою үшін инсектицид ретінде қолданылады, ал жаңа жапырақтардың шырыны амебиазды емдеу үшін пайдаланылады. Жапырақтардың дәрілік қолданылуы туралы мәліметтер Бразилия және Мадагаскар халық медицинасында да кездеседі. Қағаз тәрізді тостағаншалардағы құрғақ, қоңыр жидектер тамақ майына ұқсас иіс береді және кем дегенде бір дереккөзде улы деп сипатталғанмен, Непалдың Раджи халқы оларды жейді. Тұқымдар жеуге жарамды, бірақ сонымен қатар инсектицид ретінде және дәрілік мақсатта қызбаға қарсы құрал ретінде де қолданылады. Оларды сумен қайнатып, қызба, асқазан бұзылысы және іш қату үшін ішеді, бұл олардың слабителдік қасиеттері бар екенін көрсетеді. Тұқымдар дәстүрлі тибет медицинасында қолданылады, онда олардың ащы дәмі бар және "салқындататын, өте улы күшке" ие екендігі айтылады. Бұл күш анальгетикалық, құрттарға қарсы, антибиотикалық, қабынуға қарсы және қызбаны түсіретін әсерлерде көрінеді. Олар тіс ауруын, әлсіздікті және белгіленбеген "жұқпалы ауруларды" емдеу үшін, сондай-ақ "дене күшін арттыру" үшін (яғни, адаптаген ретінде) тұрақты түрде қолданылады. Никандра физалодесі Гималайдың бірнеше елдерінде, Химачал Прадеш, Уттар Прадеш, Непал және Сиккимде халықтық ем ретінде қолданылады, бірақ бұл аймаққа түпкілікті емес. Бұл, әсіресе, гүлденген кезінде көлемді болатын тостағаншаларға байланысты, отбасылық ерекшеліктердің танылуына байланысты болуы мүмкін. Гималайдың көптеген жергілікті Solanaceae өсімдіктері дәстүрлі медициналық тәжірибеде ұзақ уақыт бойы қолданылып келген, оларға Anisodus, Physochlaina, Przewalskia және Scopolia (барлығы Solanoideae суб-отбасының Hyoscyameae тайпасына жатады) жатады. Бұл ретте аса бағаланған (соның салдарынан көп жиналған) Anisodus tanguticus түрі ерекше маңызға ие. Никандра тұқымдары кем дегенде бір ғасыр бойы Оңтүстік-Батыс Қытайда bingfen деп аталатын десертте қолданылатын желе жасау үшін пайдаланылады (сөздік мағынасы: мұз ұнтағы), әдетте батыста кристалл желе немесе мұз желе деп аталады және Цинь әулетінде ойлап табылған деп есептеледі. Желе жасау үшін майлы, қоңыр тұқымдарды сырға орап, біраз уақытқа суға малып, содан кейін минералды суға күшпен ыдыратып, олардың құрамындағы пектинді босатады. Содан кейін сөндірілген әк пектинге бай ерітіндіге қосылады, бірнеше сағаттан кейін ол бейтарап дәмді нәзік, сарғыш желеге айналады. Бұл желатин тәрізді өнімнің дәмі үшін емес, қызықты және жағымды текстурасы үшін жақсы көріледі және ол әртүрлі дәмдеуіштерге арналған "бос бет" ретінде қызмет етеді, әсіресе жергілікті өндірісте жасалған, тазартылмаған, қоңыр қант сиропы, меласса сияқты дәмді. Кристалл желеге негізделген десерттер әсіресе Чэнду қаласында танымал, онда олар ылғалды жазғы ыстықтан шаршағандарға беретін салқындату үшін де, сондай-ақ жиі дәмді Сычуань тағамдарына керемет контраст үшін де бағаланады. Америка Құрама Штаттарының оңтүстігінде өсімдік шырыны үй шыбындары мен көк шыбырларын улау үшін сүтке араластырылып қолданылады, Еуропаның кейбір аймандарында Amanita muscaria саңырауқұлағының сынық қалпақтары қолданылғандай. Алайда, саңырауқұлақтар мен сүт қоспасындағыдай, шыбындар тек мас емес, бірден өлтіріледі.

The literature on the plant features somewhat conflicting accounts of use, as a species both edible and toxic/medicinal, pointing to the conclusion that it should be regarded as suspect and treated with caution. The whole plant is said to be toxic (even, according to some sources, very toxic) and to be used medicinally as a diuretic, sedative and cough medicine. The tender leaves have, on occasion, been cooked as a leaf vegetable or pot herb (e. g. in the cuisine of Tanzania), yet the decoction of the leaves has been used as an insecticide to treat head lice; while the juice of the fresh leaves has been used to treat amoebiasis. Unspecified medicinal uses of the leaves have also been recorded in the folk medicine of Brazil and Madagascar. The rather dry, brown berries within the papery calyces have an odour reminiscent of cooking oil and, although described in at least one source as being poisonous, are eaten by the Raji people of Nepal. The seeds are said to be edible, but also to be employed as an insecticide and medicinally as an antipyretic, being boiled with water and taken for fever, indigestion and constipation, thus further implying laxative properties. The seeds are used in traditional Tibetan medicine in which system they are described as having an acrid taste and to possess 'a cooling, very poisonous potency' manifested in effects that are analgesic, anthelmintic, antibiotic, anti inflammatory and antipyretic; being used also to treat toothache, impotence and unspecified 'contagious disorders' and furthermore to 'increase bodily vigour' (i. e. to function as an adaptogen) if consumed in regular doses. Nicandra physalodes is used as a folk remedy in several countries in the Himalaya, including Himachal Pradesh, Uttar Pradesh, Nepal and Sikkim, although it is not native to the region. This may be due to a popular recognition of a familial resemblance particularly in regard to calyces inflated at fruiting to several native Solanaceous plants of the Himalaya long used in traditional medical practices, the genera involved being Anisodus, Physochlaina, Przewalskia and Scopolia (all belonging to tribe Hyoscyameae of subfamily Solanoideae). The much valued (and consequently over harvested) species Anisodus tanguticus is perhaps particularly relevant in this context. Nicandra seeds have been used for at least a century in Southwestern China to produce the jelly used in the dessert known as bingfen (: literal translation: ice powder), known usually in the west as crystal jelly or ice jelly and said to have been invented in the Qing dynasty. The jelly is prepared by pouring a quantity of the small, plump, brown seeds into an envelope of cheesecloth, soaking them for a time and then scrubbing them vigorously in a bowl of mineral water in order to liberate the pectin which they contain. Slaked lime is then stirred into the pectin rich solution, causing it to set after a few hours into a delicate, yellowish jelly of neutral flavour. This gelatinous product is relished, not for its taste, but for its intriguing and pleasant texture and it serves as a 'blank canvas' for a variety of flavourings notably a locally produced, unrefined, brown sugar syrup with a molasses like taste. Desserts based upon crystal jelly are particularly popular in the city of Chengdu, where they are valued both for the cooling relief they afford to those irked by the humid summer heat and the equally cooling contrast which they provide to the often highly spiced, local Sichuan cuisine (see also Mala (seasoning). In the southern United States, the juice of the plant has been mixed with milk as a poisoned bait for houseflies and blow flies in the same way in which the crumbled caps of the fungus Amanita muscaria were used in parts of Europe. However, the flies were said to be killed outright, rather than merely stupefied, as in the case of the mushroom/milk infusion.

Химия

Nicandra physalodes құрамында никандренондар бар, олар витанолидтер деп аталатын стероидтық лактондар тобы. Никандренондар, витанолидтердің басқа түрлері сияқты, жәндіктерге қарсы қасиеттерге ие. Олар ашылғанына 30 жыл өткен соң, 2000 жылы никондренонның тұңғыш толық синтезі жасалды. Басқа да парадоксальды қасиеттерінің ішінде N. physalodes жеңіл әсер етеді, тропан алкалоиды гиосциаминнің тудыратын түріне ұқсас психоактивтіліктің белгілі бір дәрежесін көрсетеді (бұл алкалоидтар Hyoscyamus niger және Atropa belladonna сияқты аса уытты түнгі көлеңкелердегі белсенді заттардың бірі ретінде жақсы белгілі және көздің қарамағының кеңеюіне (мидриазға) әкеледі, бұл симптом да Никандрадағы алкалоидтардың әсерінен туындауы мүмкін). Өсімдіктің бұл қасиеті Франциядағы (атап айтқанда, belladonne de pays, яғни "елдік беладонна") және Боливиядағы belladona деген жалпы атауында көрініс табады. Бұл жеңіл психоактивтілік алкалоидтық құрамына, витанолидтік құрамына (немесе, мүмкін, екеуіне де, немесе екеуінің арасындағы синергияға) байланысты ма, әлі белгісіз. Өте уытты туыстары сияқты, Nicandra physalodes алкалоидтарды қамтиды, талдаулар тропан алкалоиды тропинон және гигрин пирролидин алкалоидының (тамырында 0,1%) болуын көрсетті. Витанолидтер негізінен Solanaceae тұқымдасына жататын өсімдіктерде кездеседі және сол тұқымдасқа жататын көптеген психоактивті түрлерде тек осындай қосылыстар бар немесе олар басым екені байқалады, бірақ әзірге бірде-бір витанолидтің психоактивтілігі дәлелденген жоқ. Бұл қосылыстар Solanaceae тұқымдасының Withania туысының атымен аталған, оның ең танымал түрі – Withania somnifera, атауынан көрінетіндей, ұйқыны қоздыруға дейін (басқа да пайдалы емдік қасиеттерімен қатар) жеңіл психоактивті. W. somnifera (жалпы атауы (i. a.) "Индиялық женьшень") аюрведалық медицинада тоник (адаптоген) ретінде қолданылатыны, дәстүрлі тибет медицинасында Никандраны адаптоген ретінде қолданумен үйлеседі (жоғарыда "Қолданылуы" бөлімін қараңыз) және витанолидтердің мөлшерімен түсіндіріледі. Сондай-ақ, Никандрада калистегиндер де бар – полигидрокси алкалоидтардың жаңа тобы, олар нортропандық қаңқаға ие және Calystegia (Convolvulaceae) туысының атымен аталған. Олардың Solanaceae тұқымдасының бірнеше түрлерінде, соның ішінде Atropa belladonna-да кездесетіні байқалды. Бұл қосылыстардың биосинтезі тропан алкалоидты жолы арқылы жүзеге асады деп есептеледі, ал бірінші метаболиті – псевдотропин.

Nicandra physalodes contains nicandrenones, a group of the steroidal lactones known as withanolides. The nicandrenones, like certain other types of withanolide, have insecticidal properties. 30 years after their discovery, the first total synthesis of nicandrenones was carried out in the year 2000. Amongst its other paradoxical attributes, N. physalodes is also slightly intoxicating, showing a certain degree of psychoactivity of a type similar to that elicited by the tropane alkaloid hyoscyamine (well known as one of the active principles present in the notoriously toxic nightshades Hyoscyamus niger and Atropa belladonna and causing mydriasis a symptom said also to be caused by the alkaloids present in Nicandra). This property of the plant is reflected in one of the common names given it in France (namely belladonne de pays i. e. 'country belladonna') and likewise in the common name belladona given it in Bolivia. It is not yet known whether this mild psychoactivity is referable to the alkaloid content or the withanolide content (or possibly to both or indeed a synergy between the two). Like its more toxic relatives, Nicandra physalodes is alkaloidal, analyses having revealed the presence of the tropane alkaloid tropinone and the pyrrolidine alkaloid hygrine (0.1%, in the root). Withanolides are found almost exclusively in plants of the Solanaceae and, while it is noticeable that many psychoactive species belonging to that family contain only, or primarily, such compounds, not a single withanolide has yet been proven to be psychoactive. The compounds are named for the Solanaceous genus Withania, the best known species of which, Withania somnifera, is, as its specific name suggests, mildly psychoactive to the extent of being sleep inducing (among other useful medicinal properties). The use of W. somnifera (common name (i. a.) 'Indian ginseng') as a tonic (adaptogen) in Ayurvedic medicine parallels the use of Nicandra as an adaptogen in traditional Tibetan medicine (see above, under 'Uses') and is accounted for by withanolide content. Also present in Nicandra are calystegines, a new group of polyhydroxy alkaloids with a nortropane skeleton and named for the bindweed genus Calystegia (Convolvulaceae). Their occurrence has been noted in several species of the Solanaceae, including Atropa belladonna. The biosynthesis of these compounds is thought to take place via the tropane alkaloid pathway, the first metabolite being pseudotropine.