Оркней аралдарының дәстүрлі «Ba' Game» ойыны туралы мақала. Шотландиядағы ежелгі футболдың қазіргі нұсқасы, «Uppies» мен «Doonies» арасындағы қарсыластық.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оркнейдің дәстүрлі доп ойыны
Traditional ball game of Orkney
Кирквалл Ба' ойыны (жергілікті түрде Ба деп аталады) Шотландияның Оркней аралдарындағы Кирквалл қаласында өткізілетін маңызды жылдық шаралардың бірі. Бұл Шотландия қалаларының көшелерінде ойналатын Ба ойындарының бірі; бұл ортағасырлық футбол ойындарының мысалдары, олар әлі де Ұлыбритания мен бүкіл әлемдегі қалаларда ойналады. Ойындар жылына екі рет, әдетте Рождество күні мен Жаңа жыл күні өткізіледі, егер бұл күндер сенбі-жексенбіге түспесе, онда ойын келесі күнге ауыстырылады. Кирквалл қаласының орталығында өтетін ойында екі команда бар: Uppies және Doonies, немесе дәлірек айтқанда, Norn gata (жол немесе бағдар) сөзінен шыққан "Гейттерге дейін" және "Гейттерден төмен" дегендер. Бұл атау шотландтарда да жиі кездеседі. Бұл дәстүр Кирквалл және Сент-Ола аймақтарына тән, және осы екі аймақтың ер адамдары бұл ойынды тарихқа дейінгі уақыттан бері ойнап келеді. Соңғы 50 жылда, көлік құралдарының жақсаруына байланысты, ойынның танымалдылығы артып, Оркнейдің барлық аймақтарынан, тіпті кейбір сыртқы аралдардан да ойыншылар қатысатын болды. Бірақ, ойынның мөлшері қауіпсіздік тұрғысынан проблема тудырғандықтан, бұл өзгеріс ойынмен байланысты барлық адамдардың қолдауына ие болған жоқ. Ойынның ерте тарихы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Шотландия мен Англияда кем дегенде үш ғасыр бойы бұқаралық футболдың түрлері ойналған деген болжам бар. 1797 жылғы жазбаларда "Футбол қарапайым халықтың басты ойын-сауығы, оны олар өте шеберлікпен ойнайды" делінген. Киркваллдағы ойынның Сигурд және Оркней сагасы туралы халық ертегілеріне қатысы болуы мүмкін деген пікір бар.
The Kirkwall Ba' Game (known locally as The Ba') is one of the main annual events held in the town of Kirkwall, in Orkney, Scotland. It is one of a number of Ba' Games played in the streets of towns around Scotland; these are examples of medieval football games which are still played in towns in the United Kingdom and worldwide. The games are played twice a year, normally on Christmas Day and New Year's Day, unless those days fall on a Sunday in which case the game is moved to the following day. Played in the town centre of Kirkwall, the two sides are the Uppies and the Doonies, or more correctly, "Up the Gates" and "Doon the Gates" from Norn gata (path or road), although it is also common in Scots. The tradition belongs to Kirkwall and the surrounding area of St Ola, and has always been played by men from those two areas since before records began. In the past 50 years, mainly due to improved transport, the game's popularity has grown to include players from all areas of Orkney, including some of the outer isles. This has not met with universal approval from those associated with the game as its sheer size has become a problem from a safety perspective. Scant information is available about the early history but some form of mass football appears to have been practised throughout Scotland and England for at least three centuries. Records from 1797 indicate that "Football is the principal diversion of the common people, which they practise with great dexterity". There is speculation that the game in Kirkwall may have its roots in folklore based on the tale of Sigurd and the Orkneyinga saga.
Балапандар Ба '
Boys Ba', атауларынан көрінетіндей, 15 жасқа дейінгілерге ғана арналған. Ең кішкентай жасқа шектеу жоқ, кейде 5 жастағы кішкентай ұлдарды шеттерінде көруге болады, олар ойынға әлсіз қадамдарын басады. Boys Ba' Кирк Гриндегі Меркет Кростан Санкт-Магнус соборының алдында сағат 10.00-де лақтырылады, басталу уақыты жақында 10.30-дан 10.00-ге өзгертілді, себебі Boys Ba' көбінесе ұзаққа созылады. Boys Ba' ойыны, ересектер ойыны сияқты, соңғы жылдары үлкенге өсіп, танымалдылығы артты, қатысушы ұлдардың саны 100-ден асып жығылады. Boys Ba' кейде 4 минутқа (1985 жылғы Жаңа жыл күні) немесе 6 сағатқа (2019 жылғы Жаңа жыл күні) дейін созылуы мүмкін. Ойын өте өзгермелі болуы мүмкін, нәтижесі көбінесе "үзіліс" арқылы шешіледі, яғни ең жылдам ұлдардың бірі қақтығыстан шығып, бамен жүгіріп, маңызды қашықтықты басып өтеді, кейде тікелей өз командасының қақпасына жетіп, ойынды аяқтайды. Boys Ba' жеңімпаздары, яғни ойыннан кейін баны жеке меншігіне ие болатын ұл, әдетте 16 жасқа толуға жақын соңғы ойындарында ойнайтын ұлдар болады, бірақ тарихтан белгілі, жас ұлдар да баны алып үйге қашуға тырысқан, осылайша оны өздеріне тиесілі деп жариялаған, әлі де ұлдар ойынында ойнауға мүмкіндіктері болса да. Бүгінгі таңда мұндай әрекетке жағымсыз қаралады, себебі кіші ұлдардың баны жеңіп алуға тағы да мүмкіндіктері болады, ал 15 жастағылардың болмайды деген пікір қалыптасқан. Boys Ba' жеңісі үлкен құрмет болғанымен, ересектер ойынына өту кезінде мәртебеге әсер етпейді. Барлық жас ойыншылар тең саналады және өздерін жеке өнер көрсетулері арқылы дәлелдеуі керек. Шындығында, ұлдар ойынында көзге түскен көптеген ойыншылар ересектер ойынына көшкенде өзгеше болып шығады, және керісінше.
The Boys Ba', as the name suggests, is restricted to those aged 15 years and below. There is no restriction on the lower age limit and small boys of sometimes as young as 5 years old can be seen around the edges, making their first tentative steps into the game. The Boys Ba' is thrown up from the Merket Cross on the Kirk Green on front of St Magnus Cathedral at 10.00, the start time recently having been moved from 10.30 due to the Boys Ba' having a tendency to last longer. The Boys game, like the Men's, has grown in size and popularity in recent years and the number of boys participating can number over 100. The Boys Ba' has been known to last as little as 4 minutes (New Years Day 1985) or as long as 6 hours (New Years Day 2019). It can be very fluid, with its outcome often decided by a "break" whereby one of the faster boys manages to break free of the scrum and runs with the ba', making valuable ground, sometimes making it all the way to his team's goal, thereby ending the game. Boy's Ba' winners, in the sense of the individual boy who is awarded the ba' after the game as his personal property, will normally be boys playing in their final games prior to turning 16 years old, although there are occasions in history where a younger boy has managed to make off home with it, thereby claiming the ba' as his, despite having further years left to play in the boys game. Nowadays this is generally frowned upon, the conventional wisdom being that younger boys will have other chances to win a Ba', whereas the 15‑year‑olds will not. Although a great honour, winning a Boy's Ba' does not affect status when moving up to the men's game. All young players are considered equal and must prove themselves on their individual performances in the Men's Ba'. Indeed, many players who were prominent in the boy's game prove to be otherwise when they step up to the Men's game, and vice versa.
Ерлер басы
Ерлер басы да Меркет крестінен собор қоңырауы сағат 13:00-де соққанда лақтырылады. Ба'ны "лақтыру" немесе ойынды бастау үшін таңдалған адам әдетте ба'дың тәжірибелі ойыншысы болады, бірақ кейде бұл құрмет жергілікті белгілі бір тұлғаға беріледі. Күте тұрған ойыншылардың саны 350-ге жетеді, олардың көрінісі әсерлі болады. Ба' лақтырылғаннан кейін, ол шайқасқа сіңіп кетеді, екі жақ бір-бірін бағалап, осы жолы кімнің күші басым екенін анықтау үшін көптеген шабуылдар болады. Көшелердің осы кең бөлігінде қызықты күрес пен бұрылыстар жиі болады, бұл нәтижеге үлкен әсер етеді. Кейде ба' шайқастан шығып, бір ойыншы көрермендердің арасынан шапқылап өтеді. Сырт қараушыға бұл кез келген сәтте болуы мүмкін, бірақ тәжірибелі ба' бақылаушысы ба' кенеттен шығар алдында не болып жатқанын көбінесе біледі. Үзілістер кейде Брод-стритте болады, бірақ бір жақтың шайқастың бір бөлігін жеткілікті түрде бақылауға алған кез келген жерде де болуы мүмкін. Дунистер Альберт көшесіне дейін тегіс итерудің артығын көреді, ал Аппилерлер Танкернесс-лейннің басына дейін қиын итеруге мәжбүр болады. Ойын тас жолақтарының бірімен немесе Касл көшесі арқылы ашық Джункшн-роудқа дейін жалғасуы мүмкін. Осылайша, екі жақтың бірі жасырын түрде қашып кету арқылы басымдыққа ие болуы мүмкін, немесе шайқас көптеген аулаларда тоқтап қалуы мүмкін. Алайда, егер Uppies Виктория көшесіне, ал Дунистер Альберт көшесіне кірсе, қарсыластар тарлығы мен көбінесе жүздеген жанкүйерлердің көптігіне байланысты қиын жағдайға түседі. Дегенмен, ба' көптеген жолақтарда бірнеше сағат бойы шектелуі мүмкін, ешбір жақ мақсатына жеткенше күрестен бас тартпайды.
The Men's Ba' is thrown up also from the Merket Cross, when the cathedral bell strikes 13:00. The person chosen to "throw up" the ba', or begin the game, is usually an older Ba' stalwart, but the honour is occasionally given to some local public figure. The waiting scrum can number up to 350 men and can be a sight to behold. Once thrown up, the Ba' disappears into the scrum and much surging play occurs while the two sides weigh each other up and determine who has the weight on their side on this occasion. Much exciting surging and turning play often occurs on this wider part of the street, which can frequently determine the outcome. Occasionally, the ba' appears out of the scrum and someone makes a dash through the crowds of spectators. To the casual onlooker this can happen at any moment, but the seasoned Ba' watcher can often see what is happening long before the ba' suddenly erupts. Breaks sometimes occur on Broad Street, but can occur anywhere where one side gains sufficient control of part of the scrum. The Doonies have the benefit of a flat push to Albert Street, while the Uppies have a hard push up to the top of Tankerness Lane. The game may also go down one of the flagstone lanes, or down Castle Street onto the open Junction Road. Once there either side may gain the upper hand by means of a smuggle and run, or the scrum may become immobile in one of the many closes and yards. However, if the Uppies manage to enter Victoria Street, or the Doonies Albert Street, the opposition have a much harder time, due to the narrowness and the press of often many hundreds of keen spectators. All the same the Ba' may be restricted for several hours in any of the many lanes and neither side ever gives up the struggle until the goal is reached.
Әйелдер басы
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Кирквалл қаласында әйелдер үшін Ба ойынын орнатуға қозғалыс болды. Әйелдер арасында барлығы екі рет "Ба" ойыны өткізілді: 1945 жылғы Рождество күні және 1946 жылғы Жаңа жыл күні. Әйелдер Басының алғашқы жеңімпазы – Уппи командасының ойыншысы Барбара Юле болды. 1999 жылы қайтыс болғаннан кейін ол жеңіп алған Ба' Оркниге қайтарылды және қазір Киркваллдегі Оркни мұражайында қойылған. Екінші жеңімпаз – Вайолет Купер, ол да Уппи командасынан болды. Ойналған екі ойын ерлер ойынының қалыпты үлгісінен өзгеше, көбінесе жүгіріспен өткен. Кейінгі жылдары әйелдер ойыны тоқтатылды. Тарих оның тоқтатылу себептерін, әйелдердің өте физикалық және көпшілік алдында өтетін ойынға қатысуына қоғамның наразылығымен түсіндіреді, сол кездегі көзқарас бойынша мұндай ойын "әйелге лайық емес" деп есептелді.
Immediately after the end of World War II there was a movement to establish a Ba' game for women in Kirkwall. There were only ever two Women's Ba' games played, on Christmas Day 1945 and New Years Day 1946. The first ever winner of the Women's Ba' was Barbara Yule who was an Uppie. Following her death in 1999 the ba' she had kept since she won it, was returned to Orkney, and is on display in The Orkney Museum in Kirkwall. The second winner was Violet Couper who was also an Uppie. The two games played did not follow the pattern of the men's game and were very much running games. The women's game was abolished in subsequent years. History records the reasons for its discontinuation as being a general public dislike for female participation in a very physical and public spectacle, the attitudes of the time being that it was not "lady like".
Мақсаттар
Дунидің мақсаты - теңіз, әдетте Порт бассейнінде, бірақ Кирквалл шығанағының тұзды суына батып кеткенше, Ба' дунаға жетеді. Уппилер Лангты немесе Маккинсон бұрышын айналу керек, ол Негізгі көше мен Жаңа Скапа жолының қиылысында, католик шіркеуінің қарсысында орналасқан, бұл бұрынғы заманда ескі қала қақпаларының орны болған. (Қала қақпаларының соңғы қалдықтары 1950 жылдары алынып тасталды, соның салдарынан Уппидің қақпасы Маккинсон бұрышындағы үйдің қабырғалық бөлігі ретінде сақталды.)
The Doonies' goal is the sea, normally within the Basin of the Harbour, but so long as it is immersed in the salt water of Kirkwall Bay, the Ba' has gone doon. The Uppies must round the Lang, or Mackinson's corner at the junction of Main Street with New Scapa Road, opposite the Catholic Church, which was the site of the old town gates in bygone times. (The last remains of the town gates were removed in the 1950s, leaving the Uppie goal as the gable end of a house on Mackinson's Corner.)
Ба' сыйлығын беру
Ба' Up немесе Doon шайқасы аяқталғаннан кейін, жеңісқа жеткен команда ойыншылары арасында ұзақ пікірталас болады, содан кейін көпшілікке танымал жеңімпаз жарияланады. Осы жеңімпазға ойынның кубогы – ба' табыс етіледі. Жеңімпаз анықталғаннан кейін, оны әдетте командаластары иықтарына көтеріп, қақпадан мерекелеп шығарады, осымен ол Ба' жеңімпаздарының қатарына және Кирквалл тарихына еніп қосады. Ба' ойыншылары үшін ең үлкен құрмет – ба' иелену. Осы құрметке қол жеткізу үшін ойыншы ұзақ жылдар бойы тұрақты түрде жақсы ойнауы керек (әдетте кемінде 20 жыл). Ба' жеңімпаздарының арасында отыздан асқан дарынды ойыншылар да, сондай-ақ қырықтан асып, тәжірибелі ардагерлер де кездеседі. Кейбір ойыншылар "қос жеңімпаз" деп аталады, себебі олар өздерінің ойын мансабында балалар және ересектер Ба'ін жеңіп алған.
Once the Ba' has been goaled Up or Doon, lengthy argument often ensues among players on the winning side before a popular individual winner is acclaimed. This winner is awarded the trophy of the game, which is the ba' itself. When the winner is finally decided, he is normally held aloft and carried shoulder high from the goal by his teammates in celebration, passing into the ranks of Ba' winners and into Kirkwall history. To stalwart Ba' players, the ultimate honour is to be awarded a ba'. To have any chance of this honour, a player generally has to have played consistently well for a long period of time (usually around 20 years minimum). Ba' winners range from outstanding players in their early thirties to veterans in their mid to late forties. There are several players who are what is known as a "double winner" in that they have been awarded both a Boys' Ba' and a Men's Ba' during their playing careers.
Уппи немесе Дуни?
Бастапқыда, әр адамның қай жақтан ойнауы туған жеріне – қақпаның жоғары немесе төмен жағына байланысты шешілген. Бірақ 1950 жылдары Кирквалл қаласындағы Балфур ауруханасы салынғаннан кейін, көптеген балалар сол жерде дүниеге келді, бұл Уппилер жағына айқын басымдық берді. Осының салдарынан, ойыншылар өз ата-аналары ойнағандай ойнай бастады, яғни отбасылық байланыстарға көшті. Бұл дәстүр бүгінге дейін сақталып келеді. Оркадиялық емес адамдар, немесе жаңа келгендер (пароммен келгендер), немесе ойынның тарихы жоқ адамдар үшін, әсіресе аралдар мен ауылдық жерлерден келгендер үшін, олардың жағы Киркваллға алғаш келгендегі жолымен анықталады.
Originally the side any individual played on was decided by whether he was born up or doon the gate but when Kirkwall's Balfour Hospital was built in the 1950s, the majority of babies were born there, thus giving a heavy bias to the Uppies. This led to a swing toward family allegiances, meaning players played the same way as their forebears. This tradition continues to this day. For non Orcadians or ferryloupers (incomers) or indeed anyone with no family history in the game, and often people from the isles or rural areas, their side is determined by the route taken on their first arrival in Kirkwall.
Қауіпсіздік
Ойынның ресми ережелері жоқ, бірақ ойыншылар арасындағы құрмет кодексіне сәйкес, кейбір әрекеттерге қатысты қатаң шектеулер бар. Ойынға қатысушылар бұл кодекске әдетте өте жақсы орайды, нәтижесінде ойын өздігінен реттеледі және бақыланады, сыртқы араласу қажет болмайды. Соңғы кезде ойынның танымалдылығы артуына байланысты, қатысушылардың саны өте көп, бір уақытта 350-ге дейін адам ойнайды. Ойын барысындағы күштер өте зор болуы мүмкін, сондықтан қабырғалардың сынуы мен жарылуы жиі кездеседі. Ойын кезінде шайқас жиі құлайды, мұндай жағдайда ойыншылар ойынды тоқтатып, әріптестеріне де, қарсыластарына да тұруға көмектеседі. Ойын ішіндегі қарым-қатынас өте жақсы, бірақ кез келген күшті дене еңбегіне байланысты, кейде ыза тууы мүмкін. Мұндай жағдайлар ойыншылардың өзі тарапынан тез реттеледі және ешқандай араздық сақталмайды. Сырттан келгендердің ойынға қатысуына көңіл бөлмейді, себебі қауіпсіздік маңызды, сонымен қатар, Оркадиялықтар өз дәстүрін қорғап, оның Ұлыбританияның басқа да дәстүрлі доп ойындары сияқты "қиыншылықты туристер" үшін көңіл көтеру құралына айналуын қаламайды. Қазіргі шайқас өте үлкен болып кетті және ойынмен байланысты адамдар, әсіресе ойынның қауіп-қатеріне, тактикасына, адалдығына немесе тарихына құрмет көрсетпейтін жаңа қатысушылардың қауіпсіздік тұрғысынан ешқандай пайдасы болмайды деп санайды. Бұл пікір ойынның барлық қатысушылары тарапынан қолдау табады.
The game has no official rules, but there is a code of honour among players whereby certain acts are considered strictly unacceptable. This code is generally adhered to extremely well by those who play the game and as result the game is self regulating and self policing, requiring no intervention from outside parties. The game's popularity in recent times has led to the scrum of men becoming very large with up to 350 men playing at any one time. Forces within the scrum can be enormous, with broken and cracked ribs not uncommon. The scrum will collapse often during the game, at which point players are generally very good at ceasing play and aiding teammate and opponent alike to regain their feet. Camaraderie within the game is excellent, although as with any highly physical male pursuit, tempers can and do flare. Such incidents are quickly extinguished by fellow players and grudges are not held. The participation of visitors in the game is not encouraged, mainly for safety reasons but also as Orcadians are very protective of their tradition and do not wish to see it become a pursuit for "adventure tourists" as has happened with several other UK traditional ball games. The current scrum has become very large and those associated with the game believe that further players, particularly ones who have no appreciation of the dangers, tactics, allegiances or history of the game, will be no asset from a safety point of view. This view is endorsed almost universally throughout the game.