Кіріспе
Амарлиллис беладонна, Джерси лилиясы, беладонна лилиясы, жалаңаш гүл лилиясы немесе наурыз лилиясы – Оңтүстік Африканың Кейп провинциясына тән, бірақ әсемдік үшін кеңінен өсірілетін гүлді өсімдік түрі. Ол Корсика, Португалия, Азор аралдары, Мадейра, Канар аралдары, Ұлыбританияның Силли аралдары, Конго Демократиялық Республикасы, Ассенсион аралы, Австралия, Жаңа Зеландия, Мексика, Куба, Гаити, Доминикан Республикасы, Чили, Калифорния, Техас, Луизиана, Миссисипи, Мичиган және Хуан Фернандес аралдарында табиғи түрде өсетіні хабарланады.
Amaryllis belladonna, the Jersey lily, belladonna lily, naked lady lily, or March lily, is a plant species native to Cape Province in South Africa but widely cultivated as an ornamental. It is reportedly naturalized in many places: Corsica, Portugal, the Azores, Madeira, the Canary Islands, the Scilly Isles of Great Britain, the Democratic Republic of the Congo, Ascension Island, Australia, New Zealand, Mexico, Cuba, Haiti, the Dominican Republic, Chile, California, Texas, Louisiana, Mississippi, Michigan and the Juan Fernández Islands.
Сипаттама
Көпжылдық, жуаздай геофит, бір-екі тік, қатты сабағы бар, олар жаздың соңында пайда болады. Гүлшоғырында 2–12 әдемі, иісті, түтік тәрізді гүлдер "жалаңаш" (жапырағы жоқ) сабақта орналасады, соның арқасында бұл өсімдікке "жалаңаш қызғалдақ" деген атау берілген. 10 см-ге дейін жететін қызғылт гүлдер күзде, жапырақтардан (гистерантия) бұрын гүлдейді, ал жапырақтары тар және таспа тәрізді болады.
Таксономия және этимология
Amaryllis belladonna – қазіргі таңда анықталған Amaryllis туысының екі түрінің бірі. Belladonna деген сөз итальян тіліндегі “bella donna” – “әдемі әйел” деген мағынаны білдіреді.
Тіршілік ету ортасы
Амариллис белладонна Оңтүстік Африкада таралған, олар тасты жерлерде өседі.
Экология
А. belladonna жапырақтары ерте көктемде немесе күздің соңында өсе бастайды. Олар бірнеше аптадан бірнеше айға дейін сақталып, содан кейін қурап, гүл сабағы өсуге кіріседі. Табиғи ортада Амариллис белладоннаны бүркітқұйрықтар мен ағаш ұя салатын аралар тозаңдатады. Гүлдің ұзын түтікшелі, ақшыл гүл қабаттары түнде толыққанды ашылады. Бұл гүл тәтті хош иіс шығарады, оның құрамында ациклді терпеноид спирті – линалоол және көп мөлшерде нектар болады, бұл тозаңдаушыларды өз басына тартады. А. belladonna тұқымдары жұмсақ, ет тәрізді және ақ немесе қызғылт түсті болады. Олар қыс айларында жел арқылы таралады. Бұл наурыз және сәуір айларындағы алғашқы қысқы жаңбырға сәйкес келеді. Тұқымдар екі аптадай уақытта өне бастайды, бірақ үштен алты жылға дейін толық гүлдейтін өсімдікке айналмайды. А. belladonna өсімдігінің барлық бөліктері уытты және ликорин, панкрацин және амариллидин сияқты бірнеше түрлі алкалоидтарды қамтиды. Бұл адамдарда құсу мен диареяны тудыруы мүмкін. Жабайы жануарлар арасында бұл улар жайылымдық түрлерге әсер етеді, сәл түкіру, құсу, диарея, іш ауруы, әлсіздік, жүрек немесе бүйрек жеткіліксіздігін қоздыруы мүмкін. Елендер бұл өсімдікті жеуден қашып жүреді, бұл мүмкін эволюциялық байланысқа байланысты болуы мүмкін.
Өсіру
Лампалар топырақ бетінен сәл төменге, лампаның мойны жер бетімен деңгейлес тұрғанда ең жақсы отырғызылады. Суық климатта мульчалау немесе қазу және қыстату қажет. Лампалар бүршіктерден көбейтілуі мүмкін. Амариллис лампаларына аз су керек, және олар құрғақшылыққа төзімді. Бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының Бақшалық Еңбек Сыйлығын алды.
Дәрілік қасиеттері
А. белладоннаның түйіндік пияздарында бірнеше заттар табылды, оның ішінде 1,4 дигидрокси-3 метоксиповелан, ол алкалоид. Осы өсімдіктің пияз бөлігіндегі алкалоидтардың P. falciparum қоздыратын қызбамен күресу қасиеттері бар екені байқалды.