Кіріспе

Яһуди дінінде белгілі бір тыйым салынған жыныстық қатынастар нәтижесінде туған немесе олардан тараған адам. Еврей Киелі кітабында және яһуди діни заңдарында мамзер (ивритше: מַמְזֵר, мағынасы – «жақындықтан алыс»; көпше түрі – мамзерим) – белгілі бір тыйым салынған қатынастар немесе інцест (Киелі кітапта анықталғандай) салдарынан туған немесе мұндай адамның ұрпағы. Мамзер мәртебесі (ממזרות) дәстүрлі батыстық заңсыздық анықтамасымен толықтай сәйкес келмейді, себебі ол некеде тұрмаған аналардан туған балаларды қамтымайды.

Этимология

Кейбіреулер мамзер сөзін m z r түбірінен туындаған еркек есім түрі деп түсіндіреді, оның мағынасы бұзылған/зақымдалған. Strong's Concordance бойынша: "пайдаланылмаған түбірден шыққан, «шеттету» деген мағынаны білдіреді; араласып туған, яғни яһуди әкесінен және басқа ұлт өкілінен туған". Талмуд бұл терминді теңеу арқылы түсіндіреді, оған сөздер кіреді: мум (кемшілік) және зар (жақын емес/шетелдік), бұл адамның тегіндегі заңсыз одақты жұмсақ түрде айту.

Халахи анықтамалары

Талмудта "мамзер" термині белгілі бір заңсыз одақтардан туған ұрпақтарға қолданылады. Мишнаға сәйкес, мамзер – Құдайдың заңымен тыйым салынған одақтың нәтижесінде дүниеге келген бала, оның ата-аналары аспанның жазасына лайық. Бірақ, егер яһуди еркесі мен менструация кезіндегі әйел бірге тұрса, бұл ережеге ерекшелік жасалады: ол жазаға тартылса да, олардан туған бала мамзер емес. Бұл үкімнің мақсаты – некеден тыс туған баланы осындай жалақорлықтан қорғау, мұндай балаларды әдеттегі құқықта қателікпен "бастард" деп атайды. Шулхан Арухқа сәйкес, мамзерлердің жаңа буыны тек екі яһудиден ғана пайда болуы мүмкін, ал яһуди емес адам мен мамзереттен (әйел мамзер) туған бала – мамзер болып саналады. Мамзерлердің екі түрі бар. Киелі кітапта белгіленген инцест нәтижесінде туған бала мамзер деп есептеледі. Алайда, егер инцест яһуди емес адамдардың арасында болса, онда ол мамзер тудырмайды, және егер мұндай одақтың нәтижесінде туған адам ислам дініне өтсе, ол кез келген яһудимен тең болады. Үйленген яһуди әйелінің адалсыздығынан туған бала мамзер болып табылады. Бірақ, жалғыз әйелдің заңды түрде үйлене алатын ер адамнан туған баласы мамзер емес. Бұл жағдайда, ер адамның үйленгені маңызды емес. Егер ата-анасының біреуі яһуди болмаса, бала мамзер емес. Үйленген әйелдің туған баласы, тіпті ол адал емес деп белгілі болса да, күйеуінің баласы деп есептеледі, егер ол мөлдір болмаса немесе басқа ер адаммен ашық қарым-қатынас құрса. Әйелдің күйеуімен соңғы кездесуінен кейін 12 ай ішінде туған бала заңды деп саналады, себебі яһуди заңында жүктілік кейде осы мерзімге дейін созылуы мүмкін. Дегенмен, егер 9 айдан астам уақыт өткен болса және оның адалсыздығы белгілі болса, онда бұл болжам күшін жояды. Қазіргі заманғы көмекші репродуктивті технологиялар бұл мәселені күрделендірді. Раввин Моше Файнштейн үйленген әйелдің басқа ер адамның спермасымен ұрықтандырылған жағдайда, бала мамзер емес деп үкім шығарды, өйткені бұл адалсыздық актісінің нәтижесі емес. Ал раввин Джоэл Тейтельбаум (2005) оған келіспей, баланың күйеуінен басқа ер адамнан туғаны белгілі болғандықтан, ол мамзер деп шешті. Қолдаусыз қалған баланың (ивритше: асуфи) мәртебесі оның қай жерде табылғанына байланысты анықталды. Егер баланың ата-анасы оны асырауға шамасы келмегендіктен тастап кеткені анықталса, онда ол мамзер емес. Бірақ, егер ата-анасы белгісіз болса, онда баланың мамзер болуы мүмкін деп есептелді.

Некеге шектеулер

Киелі кітаптағы кейбір адамдардың "Иеміздің қауымына" кіруіне тыйым салатын ереже Талмудта қарапайым яһудилердің мұндай адамдармен үйленуіне тыйым салынған деп түсіндірілді. Киелі кітапта бұл ереже мамзердің ұрпақтарының оныншы буынына дейін қолданылса да, классикалық раввиндер бұл сөзді "мәңгілікке" дейін деген мағынаны білдіретін тіркес ретінде түсіндірді. Осылайша, дәстүрлі яһуди заңы бойынша мамзер мен оның ұрпақтары кәдімгі (мамзер емес) яһудимен үйленуге құқықсыз. Бұл тыйым мамзердің тағы бір мамзерге үйленуіне, сондай-ақ яһуди дініне кірген адамға немесе яһуди емес құлға үйленуіне кедергі келтірмейді. Дегенмен, мамзер деп күдіктелген табылған балалардың жағдайы мүлдем басқаша еді; оларға басқа мамзерге немесе тағы бір табылған балаға үйленуге рұқсат етілмеді.

Мамзеримдердің әлеуметтік мәртебесі

Көптеген тарихи қоғамдарда, заңды емес туылған адамды біршама шеттетуге алып келетін қасиет болғанымен, бұл яһуди дінінің ресми көзқарасы емес еді; некеге байланысты шектеулерден басқа, мамзер ресми түрде екінші дәрежелі азамат деп есептелмейді және басқа яһудилермен бірдей құрметпен қаралуға тиіс. Мысалы, Мишнада білімді мамзердің Израильдің білімсіз бас раввинінен "артықшылыққа ие болуы" керек делінеді; "артықшылыққа ие болу" дегеннің мағынасы Мишнада, жалпы Талмудта нақты түсіндірілмеген, бірақ Мишнаның бұрынғы бөлімі оны адамдарды қауіптен құтқарудағы басымдық ретін білдіреді, ал Мишнаның басқа бөлімдері бұл тіркесті адамдардың алиот алудағы басымдығын білдіру үшін қолданады. Талмудтағы және орта ғасырлардағы раввиндер, неке мәселесінен басқа жағдайларда, мамзерді кез келген қарапайым яһуди сияқты қарау керек екенін айқындап көрсетуді жөн санады. Талмудта мамзердің мұрагерлікке, соның ішінде левират некесіне қатысуда, қарапайым туысқан ретінде қарастырылуы керек делінеді. Маймонид пен Иосиф бен Эфраим Каро оны қайталайды және мамзер судья болып қызмет ете алатынын растайды. Сондай-ақ, тосафа мамзердің патша болуы мүмкін екенін мәлімдейді. Мамзердің мәртебесі тіпті оның қызметшіге үйленуі немесе өзінің қызметші болуы арқылы алынуы мүмкін еді, оның босатылуымен бірге мәртебесі дереу жойылар еді.

Православтық иудаизм

Православтық иудаизмдегі басты тәсіл – мамзер мәртебесіне қатысты қатаң дәлелді стандарттарды қолдану, осы мәртебенің бар екенін дәлелдеудің қиындығын қамтамасыз ету және оның көбінесе туындамауына себеп болу. Көбінесе, бұрын неке болғанын немесе баланың осы некеден тыс қатынастан туғанын дәлелдеу мүмкін емес. Православ раввиндері күдікті балаға қатысты әрқашан күмәнді мүмкіндік береді. Бұл әдетте адамның туған кезде оның ата-анасының некеде болғаны, немесе баланың анасы мен әкесінің бала туған кезде бірге некеде болғандығы туралы қорытындыға әкеледі. Мысалы, раввин Овадия Йосефтің заманауи респонсумы, айқын көрінетін жағдайларда да мамзер мәртебесін дәлелдеудің мүмкін еместігін анықтайды. Бұл жағдайда агунаның қызы туралы мәселе қарастырылды, оны хареди раввині кейін христиан дініне өткен және еврей ажырысу рәсіміне қатысудан бас тартқан күйеуіне үйлендірген. Анасы ажырасып, кейін азаматтық некеге тұрды және бірнеше жылдан кейін қыз дүниеге келді. Қыз православие дәстүрінде тәрбиеленді және хареди күндізгі мектебі – Бейт Яковқа қатысты. Қыз өзінің некеге тұру алдындағы мәртебесі туралы сұрақ көтерді. Раввин Йосеф бұрынғы неке болғанына қатысты дәлелдерді жүйелі түрде жоққа шығарды. Анасының куәлігі мүдделі тарап ретінде дереу жарамсыз деп танылды. Кетуба (еврей неке шарты/куәлігі) табылмады. Некеге үйлендірген раввинге хабарласты, бірақ раввин Йосеф оның куәлігі кетубасыз қабылданбайтынын және екі куәгердің растауы қажет екенін жазды. Күйеуімен байланысу әрекеттері оның еврей емес әйелімен болған жанжардан кейін тоқтатылды. Күйеуіне хабарласуға мүмкіндік болған жағдайда да, ол бір ғана куәгер болар еді, ал оның куәлігі екінші куәгерсіз қабылданбауы мүмкін еді. Осылайша, раввин Йосеф бұрынғы заңды неке болғанына жеткілікті дәлел жоқ деген қорытындыға келді. Содан кейін раввин Йосеф бұрынғы күйеуінің қыздың әкесі болуы мүмкін екенін қарастырды. Анасы куәлік берді, оның бұрынғы күйеуі кейде алимент төлемдерін алып келіп, жеке кездесетін, сондықтан олар кейде, кем дегенде, қысқа уақытқа жалғыз қалатын. Ежелгі қағидаға сәйкес, ерлі-зайыптылар жабық есіктің артында жалғыз қалғанда, жыныстық қатынас болуы мүмкін деп есептелінеді, раввин Йосеф бұрынғы күйеуінің қыздың әкесі болуы мүмкін деген қорытындыға келді, сондықтан еврей заңы, некеде туғандықтың барлық дәлелдерін қатаң түсіндіретін заң, оның әкесі екенін болжауға тиіс. Осылайша, раввин Йосеф бұрынғы некеге немесе жаңа күйеудің әке екендігіне қатысты жеткілікті дәлел жоқ деген қорытындыға келді, демек, мамзерут мәртебесіне қатысты да жеткілікті дәлел жоқ деп шешті. Раввин Йосеф былай деді: "Сондықтан осы әйелдің үйленуіне және Құдай қауымына кіруіне рұқсат беруге толық негіз бар, мен осылай жаздым". Дегенмен, православие раввиндік биліктер қазіргі раввиндердің дәлелдеу ережелері сияқты процедуралық ережелерді жетілдіруге құқылы екенін, бірақ олардың Киелі кітапта белгіленген санаттар мен процедураларды толығымен жоюға құқығы жоқ деп санайды. Израиль заңдары сот шешімісіз баланың әкесі ретінде күйеуден немесе бұрынғы күйеуден басқа еркектерді тіркеуге рұқсат бермей, мамзер мәртебесін беруге тырысады. Алайда, әкелікті анықтау сынақтары некедегі әйелдің нақты күйеуінің әкелігіне қатысты болжамды жою арқылы мамзер мәртебесін анықтауға мүмкіндік береді.

Консервативті иудаизм

Консервативті иудаизмнің раввиндер ассамблеясының еврей заңнамасы және стандарттар жөніндегі комитеті (CJLS) консервативті раввиндердің ешқандай жағдайда мамзер статусы туралы мәліметтерді сұрауына не қабылдауына болмайтынын жариялады, осылайша бұл категорияны қолданудан тоқтатып, мәнсіз етті. Осы арқылы CJLS еврей заңына консервативті көзқарастың православиелік көзқарасқа қатысты ерекшелігін көрсетті, консервативті иудаизмнің Киелі кітаптағы заңды соңғы шешім емес, қарым-қатынастың бастамасы ретінде қарастыратынын, ал консервативті қозғалыстың аталған заң моральдық ұғымдардың өзгеруімен қайшылыққа түскен жағдайда, оны уақыт-уақыт қайта қарауды өз міндеті және жауапкершілігі деп санайтынын атап өтті.

Израиль заңдарында

Қазіргі Израиль мемлекетінде неке, ажырасу және жеке мәртебе мәселелеріне қатысты заң ішінара діни соттардың қарауына жатады. Мысалы, Израильде азаматтық неке болмайды. Сондықтан, яһуди діни ережелері мамзеримге қатысты, Израильде тұратын яһудилерге, оның ішінде дінсіз яһудилерге де ұлттық заң ретінде таңылған. Яһуди заңдарында мамзер мәртебесіне байланысты некеге қатысты қатаң шектеулер болғандықтан, Израильдің азаматтық заңы некеде туған баланың әкесін азаматтық сотта заңды түрде даулауға болмайды деген позицияны қабылдады. Бұл баланың мамзер екенін жариялауға немесе болашақ некеге қиындықтар туғызуға мүмкіндік беретін дәлелдер жинаудан сақтану үшін жасалған. Израиль отбасылық құқығында «мамзер» мәртебесінің санат ретінде болуы сынға ұшырады. Профессор Пинхас Шифман жазған және 2001 жылдың шілдесінде Израильдегі Азаматтық құқықтар қауымдастығы жариялаған, Израильде азаматтық неке енгізуді қолдайтын кең ауқымды зерттеу мен пікірде, профессор Шифманның пікірінше, мамзер санаттағы израильдіктердің өздері таңдаған серіктерімен некеге тұру құқығы болуы керек, ал қазіргі Израиль заңы осы құқыққа кедергі келтіреді және оны жоққа шығарады. Профессор Шифман мен ACRI Израильде некеге қатысты діни монополияны тоқтатуды жақтады және некелік істерде діни заңды қолдануға қарсы аргумент ретінде мамзер мәртебесінің болуын және туындайтын қиындықтарды келтірді. Израильдік діни соттар мамзер мәртебесін шешу кезінде, көбінесе баланың некеде туғанын анықтайды, тіпті оның қарсы дәлелдері болған жағдайда да. Бұл ыңғайлы формула кейде баланың биологиялық әкесі болуға құқығы бар ғашықтарға немесе келесі жұбайларға қиындықтар тудырады. 2006 жылғы бір жағдайда, ажырасқаннан кейін 8 ай 2 аптадан соң туған бала бұрынғы күйеуінің баласы деп танылды, әйелінің келесі күйеуінің баласы емес, бұл жағдай келесі жұп үшін қиын жағдайға әкелді. Дегенмен, «мамзер» санатының болуы және оған тән некелік кедергілер – израильдік секуляристердің дін мен мемлекеттің ажыратылуын және азаматтық неке институтын құруға шақыру үшін жиі пайдаланатын аргументтерінің бірі. 2014 жылы Әйелдер әділдігі орталығы Израильдің Жоғарғы сотына діни соттардың мамзеримнің құпия тізімін жасауға тыйым салу туралы өтініш жолдайтынын мәлімдеді, олардың жеке өмірге қатысты құқықтарын бұзу деп санайды.

Француз ортағасырлық лақап есімдерімен байланыс

Мансер тегінің тамыры туралы берілген этимология еврейше "мамзер" сөзімен байланысты. Аквитаниялық Эбаль (Пуату графы және Аквитания герцогы, шамамен 870 – 935 жылдары) "Манзер" немесе "Мансер" деген лақап атымен белгілі болған. Ол заңды емес бала болған және анасы еврей болған деген қауесет бар, сондықтан осы лақап аты "мамзер" сөзінен шыққан деп саналады. Осыған ұқсас түсіндірме Окситаниядан тағы бір ханзаданың лақап атына да беріледі: 10 ғасырдағы Ангулем графы Арнауд Манзер, ол да заңды емес бала болған. Жеңімпаз Уильямды "Бастардус" және "Мамзер" деп атаған болуы мүмкін.