Кіріспе

Асыл тұқымдылар қатарына енгізу – абыройлы дәреже беру. Абыройлы дәреже – бұл жеке адамды асыл тұқымдылар қатарына енгізу. Қазіргі уақытта тек бірнеше мемлекет ғана адамдарға абыройлы дәреже береді; олардың ішінде Испания, Ұлыбритания, Бельгия және Ватикан бар. Тарихи кезеңдер мен аймақтарға байланысты, кімге және қалай абыройлы дәреже берілетінін регламенттеген түрлі заңдар болған. Әдетте, абыройлы дәреже монархқа көмек көрсеткен адамдарға берілген. Кейбір елдерде (мысалы, Францияда Ескі Режим кезінде) бұл абыройлы патенттерді сатып алуға дейін төмендеді, осылайша бай қара халықтан шыққандар (мысалы, саудагерлер) абыройлы атақ сатып ала алды.

Асылдандыру қасиеттері

Орта ғасырлардағы ақсүйектік теориялар бұрынғы классикалық (платондық, аристотельдік және христиандық эллиндік) тұжырымдамаларға сүйенді, олар жеке қасиеттер мен ізгіліктердің асылдандыруға негіз болатынын анықтады. Платонның «Мемлекеті» nde азаматтарды қатаң рухани меритократия бойынша жоғарылату мен төмендету қарастырылған. Уилл Дюранттың сөзімен айтқанда: «Егер билеушінің ұлы ақымақ болса, ол алғашқы қырқуда құлайды; егер етік тігушінің ұлы қабілетті болса, мемлекеттің қорғаушысы болуға оның жолы ашық» (Дюрант, Философия тарихы, 1961, 28-бет). Орта ғасырларда геральдикалық жазушылар биліктің тек тегі емес, жеке ізгілік екенін көрсету үшін Киелі кітаптан мысалдар келтірді: Шем, Хам және Яфет бір әкеден тараған, бірақ Хам арсыз болды, ал Дәуіт патша шынайы иман мен батырлық арқасында қарақшыдан патша болды. Бартолус табиғи асылдандыруды Аристотельге сілтеме жасай анықтады, ол «Саясатта» кейбір адамдардың өзінің ізгіліктерімен (әсіресе билік ету қабілетімен) еркіндікке лайықты екенін түсіндіреді және олардың таланты тек құлдыққа лайық адамдардан ерекшеленеді. Бартолус билік етуге лайықты ізгіліктері бар еркіндік иелерін табиғи ақсүйектер деп атайды. Табиғи асылдандыруға қатысты Бартолус Данте Алигиеридің «Convivio» еңбегіндегі асылдандырудың әдемі әдет-ғұрыптармен безендірілген ежелгі байлықтан емес, жеке ізгіліктің нәтижесі екенін айтқан пікірін мақұлдады. Бартолус ханзаданың өзінің билігін тек табиғи ақсүйектерді жоғарылату арқылы Құдайдың билігінің шынайы көрінісіне айналдыруға тырысуы керек деп санайды (М.Кин, Chivalry, 149-бет). Рыцарлықты атақты түрде мадақтаған Джефрой де Шарни: «Құдай еңбек еткен ерлерді, тіпті олардың тегі төмен болса да, ерекшелейді» (Livre de chevalrie, in Oeuvres de Froissart, ed. К. де Леттенхове I, 3-бөлім, 494, 495-бет) деді. Ренессанс кезінде платондық христиандық гуманистік сенімде ізгілік асылдандырудың мәні ретінде латын тілінде былай түйінделді: Virtus vera nobilitas est (Ізгілік – нағыз асылдандыру). Контрреволюциялық автор Эдмунд Берк еңбек бойынша жоғарылау туралы былай жазды: «Арсыз жағдайдан билікке және беделге жол тым оңай болмауы керек, және бұл нәрсе әдеттегіден тыс болмауы керек. Егер сирек ізгілік барлық сирек нәрселердің ең сирегі болса, оның сынақтан өтуі керек. Құрмет храмы биік жерде орналасуы керек. Егер ол ізгілік арқылы ашылса, ізгілік қиындықтар мен күрес арқылы сынақтан өтетінін естен шығармау керек». Наполеон Бонапарт және Фридрих Ницше кейіннен аристократиялық меритократия идеясын насихаттау дәстүрін жалғастырды, бірақ енді бұл католиктік рыцарлық шеңберде (және оған қарсы) болмады.

Польша Корольдігі

Польша Корольдігінде және кейіннен Польша-Литва одақтастығында, дворяндыққа ие болу (nobilitacja) дегеніміз – адамның шляхтаға (поляк дворяндығына) қосылуы. Бастапқыда бұл құқық монархтармен берілетін, ал 16 ғасырдың соңынан бастап сейм арқылы дворяндыққа ие болған адамға герб тағайындалатын. Көбінесе, мұндай адам өзінің гербі бар, бұрыннан бар шляхта әулетіне қабылдануы мүмкін (геральдикалық асырап алу). 14 ғасырдан бері дворяндыққа лайықты түрде ие болғандардың санының өсуі поляк дворяндығының жалпы санына пропорционалды түрде минималды болды.

Литва Ұлы Герцогтығы

14 ғасырдың соңында Ұлы Литва княздығында Витаутас Ұлы княздықтың әскерін реформалады: барлық ерлерді қаруға шақырудың орнына, ол кәсіби жауынгерлерден – байорайлардан («ақсүйектер»; «бояр» сөзімен байланысты) тұратын күштерді құрды. Ақсүйектер жеткіліксіз болғандықтан, Витаутас лайықты адамдарды дайындап, оларды жер жұмысынан және басқа да міндеттерден босатты; олар Ұлы князьға әскери қызмет еткені үшін жалдамалы шаруалар (veldamas) еңбек ететін жерлермен сыйланды. Жаңадан құрылған ақсүйек отбасылары көбінесе өз әулеттік тегінің аты ретінде литвалық ежелгі дінді ұстанған ата-бабаларының есімдерін алды; осылай Гоштаутай, Радвила, Астайка, Кенсгайла және тағы да басқалар аталды. Бұл отбасылар Городло келісімінде (1413 жыл) өз елтаңбаларын алды. 1506 жылы король I Зигмунд Ескі Литва Лордтар кеңесінің мемлекеттік саясаттағы мәртебесін бекітіп, ақсүйектер қатарына кіруді шектеді.

Ресей империясы

XVIII ғасырдың басында патша Петр I-нің реформаларынан кейін Ресейдегі ақсүйектер мемлекеттік немесе әскери қызметте міндетті түрде жұмыс істеуге тиіс болды. Капитан шенінен бастап барлық мемлекеттік және әскери шенеуніктерге жеке дворяндық атағы автоматты түрде берілді. Полковник шені бар шенеуніктерге тұқым қуалайтын дворяндық атағы берілді (әрбір әскери шеннің дәрежесіне сәйкес азаматтық шен болды). Кейіннен бұл жүйе табысты мансап арқылы, көлемі шамалы бизнесті басқару арқылы жеке немесе тұқым қуалайтын дворяндық атағына қол жеткізген саудагерлер мен өнеркәсіпшілерге де таратылды.