Кіріспе
Жасөспірімдік даму кезінде жеке сәйкестікке қол жеткізе алмау. Психологияда, сәйкестік дағдарысы – өмірдің сегіз кезеңіндегі қайшылықты шешуді қамтитын сәйкестік дамуының кезеңдік теориясы. Бұл терминді неміс психологы Эрик Эриксон енгізді. Психоәлеуметтік даму кезеңінде жеке сәйкестік дағдарысы туындауы мүмкін, ол жеке бірігу және рөлдік шатасу деп аталады. Осы кезеңде жасөспірімдер физикалық өсім, жыныстық жетілу және өздері туралы, сондай-ақ басқалардың олар туралы не ойлайтыны туралы идеяларды үйлестірумен бетпе-бет келеді. Осылайша, олар өздерінің өзіндік бейнесін қалыптастырады және өздерінің жеке сәйкестігінің дағдарысын шешу міндетін мойындайды. Дағдарыстың сәтті шешілуі бұрынғы даму кезеңдеріндегі прогреске байланысты, ол сенім, тәуелсіздік және бастамашылық сияқты мәселелерге бағытталған. Эриксонның сәйкестікке деген қызығушылығы бала кезінен бастау алды. Ашкеназдық еврей болып туған ол өзін сырттан қараушы сезінді. Солтүстік Калифорниядағы юрок тайпасы мен Оңтүстік Дакотадағы сиу тайпасы арасындағы мәдени өмірді зерттеуі, жеке даму және жеке сәйкестік дағдарысы туралы идеяларын қалыптастыруға көмектесті. Эриксон жеке сәйкестік дағдарысынан өтіп жатқан адамдардың шатасу сезімінде екенін айтты.
In psychology, identity crisis is a stage theory of identity development which involves the resolution of a conflict over eight stages of life. The term was coined by German psychologist Erik Erikson. The stage of psychosocial development in which identity crisis may occur is called identity cohesion vs. role confusion. During this stage, adolescents are faced with physical growth, sexual maturity, and integrating ideas of themselves and about what others think of them. They therefore form their self image and endure the task of resolving the crisis of their ego identity. Successful resolution of the crisis depends on one's progress through previous developmental stages, centering on issues such as trust, autonomy, and initiative. Erikson's interest in identity began in childhood. Born Ashkenazic Jewish, he felt that he was an outsider. His later studies of cultural life among the Yurok of northern California and the Sioux of South Dakota helped formalize his ideas about identity development and identity crisis. Erikson described those going through an identity crisis as exhibiting confusion.
Тұжырымдама
Жасөспірімдер қалыпты өмірден шеттеуі мүмкін, жұмыста, некеде немесе мектепте әдеттегідей әрекет етпейді, немесе болашаққа қатысты шешуші таңдаулар жасауға шамалары келмейді. Олар қылмыс немесе есірткі сияқты жағымсыз қылықтарға белуі де мүмкін, себебі олардың пікірінше, жағымсыз жекелікке ие болу, мүлдем жекелік болмауынан артық көрінеді. Ал, керісінше, жеке даму кезеңінен күшті жекелік сезімімен шыққан жандар ересек өмірге сенімділік пен нақтылықпен бет бұра алады. Эриксон өз теориясын құрайтын сегіз кезеңді зерттеді. Оның ойынша, эго-сәйкестік – жеке тұлғаның мәнін түсінудің кілті, ол саналы санада маңызды рөл атқарады, оған қиялдар, сезімдер, естеліктер, қабылдаулар, өзіне-өзі көңіл қою, сезінулер мен ойлар кіреді; әрқайсысы әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы қалыптасқан өзіндік сезімге үлес қосады. Ол жасөспірім шағындағы эго-сәйкестіктің дамуына достардың зор әсер ететініне сенімді. Ол культтар немесе экстремистер сияқты жағымсыз топтармен байланысудың осы сезімтал кезеңде дамушы эгоны "қайта бағдарлауы" мүмкін деп санайды. Эриксонның пікірінше, жасөспірім шақта дамытылуға тиіс негізгі қабілет – адалдық, ол тек толыққанды эго-сәйкестіктен ғана туындайды. Адалдық – қарым-қатынаста шыншылдық, шынайылық және міндет сезімі. Эриксон дағдарысты жекелік пен шатастық арасындағы тартыс деп түсіндірді. Шатастық жас ұрпақ, жасөспірімдер арасында туындайды, және жасөспірімдік шақта олардың "өзіндік сананы және жеке есімді дамыту қажеттігі" бар екенін айтады. Егер олар осы сезімді дамытпаса, олар қауіпсіздікке толы болмайды, өздерін жоғалтады, ересек өмірде сенімділік пен нақтылықтан айырылады. Ол жекелікті "жеке тұлғаның біркелкілігі мен сабақтастығының субъективті сезімі және байқалатын сапасы, сонымен қатар ортақ дүниетанымның біркелкілігі мен сабақтастығына сеніммен қатар" деп сипаттады. Өзін-өзі танудың қасиеттері ретінде, бұл өзін тапқан және өзінің ортақтығын сезінген жас адамда керемет айқын болуы мүмкін. Онда біз қайта келмейтін нәрсенің ерекше бірігуін көреміз – дене бітімі мен мінез, қабілеттер мен осалдық, балалық шақ үлгілері мен қабылданған идеалдар, қол жетімді рөлдермен ұсынылған ашық таңдаулар, кәсіби мүмкіндіктер, ұсынылған құндылықтар, кеңесшілер, туғандықтар және алғашқы жыныстық тәжірибелер.
Марс теориясы
Джеймс Марсияның жасөспірімдердің жеке тұлғалық статустары туралы зерттеулері Эриксонның жасөспірімдердегі жеке тұлғалық дағдарыс аясына да қатысты. Жеке тұлғаны қалыптастырудың тоқтатылуы – Марсияның айтуынша, жеке тұлғаның көптеген таңдау мүмкіндіктерінсіз қалыптасатын статусы. "Тоқтатылу статусы – бұл баламаларды зерттемей, міндеттемелерді қабылдау кезінде пайда болады. Мұндай міндеттемелер көбінесе ата-ананың ойлары мен сенімдеріне негізделеді, олар сұрақсыз қабылданады". Жеке тұлғаны қалыптастырудың тоқтатылуы, жасөспірімдердегі жеке тұлғалық дағдарысқа себеп болуы мүмкін, олардың қалыптасқан жеке тұлғасының "қорғаныш қабаты" алынған кезде. "Бұл адамдар көбінесе дағдарысқа ұшырайды, оларға бұрынғыдай нормаларға, ережелерге және жағдайларға сүйене алмай, не істеу керектігін білмейді". Мысалы, әкесі фермасын сататынын білген фермердің ұлы, оның ферма мұрагері ретіндегі жеке тұлғасы мен фермерлік өмір салты мен жеке тұлғасы бұл жаңалықпен бұзылып кеткен. Жеке тұлғаның шашырауы – Марсияның жасөспірімдердегі жеке тұлғалық дағдарысқа әкелуі мүмкін жеке тұлғалық статусы. Жеке тұлғаның шашырауы "барлау мен міндеттемелердің салыстырмалы түрде жоқтығын көрсететін бейқайратты күй" деп сипатталады. Жеке тұлғаның шашырауы шизофрения және депрессия сияқты диагноздармен қатар жүруі мүмкін және оны жеке тұлға құрылымының болмауы деп сипаттауға болады. Осы статусқа байланысты туындайтын жеке тұлғалық дағдарысқа мысал ретінде, ауыр жарақат салдарынан жұлдызды спортшы ретіндегі жеке тұлғасы жойылғаннан кейін оқшауланған жасөспірімді келтіруге болады. Жеке тұлғаны табуға тыйым салу – Марсияның теориясы бойынша, адамдарда ең ұзаққа соқатын, ең өзгергіш статус, оны "баламаларды белсенді түрде зерттеу" деп сипаттауға болады. Жеке тұлғаны табуға тыйым салынған адамдар өте ашық және ойлы болуы мүмкін, бірақ сонымен қатар өз жеке тұлғалары туралы дағдарыста болуы мүмкін. Мысалы, бірнеше рет мамандығын ауыстырғаннан кейін де болашағына сенімсіздікпен қарап, құмарлық таба алмайтын колледж студенті. Жеке тұлғаның қалыптасуы – көптеген жеке тұлғалық дағдарыстарға шешім табу болып табылады. Жеке тұлғаның жетістіктері, жасөспірім өз жеке тұлғасының маңызды аспектілерін зерттегенде және оған берілгенде пайда болады.