Кіріспе

Бетке келген жарақат жарақаттану. Периорбитальді гематома, көбінесе қара көз немесе шинер деп аталады (бокс немесе хоккей сияқты таяқпен ойналатын спорт түрлерімен байланысты), көздің айналасындағы көкжиеңнің пайда болуы, көбінесе көз емес, бетке келген жарақаттан туындайды. Бұл атау басқа соққы салдарынан босаң ареолалық тіндерде жиналған қан мен сұйықтықтың нәтижесінде пайда болатын қара түсті көкжиеңге сілтеме жасайды. Бұл қан бас терісі астында еркін қозғалып, бас сүйегінің күмбезінде жалпы ісінуге алып келеді, бірақ омыртқа және маңдай аймақтарына омыртқа-маңдай бұлшық етінің сүйекке бекітілуіне байланысты өтпейді. Дегенмен, бұл сұйықтық қабаққа қарай жылжи алады, себебі омыртқа-маңдай бұлшық етінің алдыңғы жағында сүйекке бекітілуі жоқ. Бұл бас жарақаттарынан немесе бас сүйегіне жасалған операциялардан кейін бірнеше сағаттан соң гематоманың пайда болуына себеп болады. Егер жарақат ауыр болса, тіпті бас сүйегінің сынуы мүмкін болса, қара көз кейде нашарлай түсіп, жазылуы үшін кәсіби медициналық көмек қажет болуы мүмкін. Бұл екі көздің айналасы зақымданғанда (ракон көздері) немесе бұрын бас жарақаттары болғанда немесе көздің айналасында сынықтар болғанда жиірек кездеседі. Көбінесе қара көздер қауіпті емес, емдеуді қажет етпейді және бір-екі апта ішінде өздігінен жазылады. Көздің ішіндегі қан кету, гифема деп аталатын жағдай, одан да қауіпті: ол көру қабілетін қанағаттандырмайтын деңгейге дейін төмендетуі және мүйіз қабығына зақым келтіруі мүмкін. Кейбір жағдайларда көздің ішіндегі қысымның жоғарылауы (көз гипертензиясы) да пайда болуы мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Атауына қарамастан, көздің өзі зардап шекпейді. Көз қуысына күшпен соққы түсу немесе жарақат келу капиллярлардың жарылуына және одан кейінгі қан кетуге (гематомаға) алып келеді. Көздің айналасындағы майлы тіндер және бұлшық еттердің аздығы қан жиналуына жағдай жасайды. Қан ыдырап, қайта сіңірілген кезде әртүрлі пигменттер бөлінеді, бұл көзге ерекше сыртқы түс береді. Көрініс (көк және күлгін түстердегі өзгерістер мен ісіну) әдетте ауыр жарақатты көрсетпейді және көптеген қара көздер бір апта ішінде өтеді. Көздің айналасындағы тіндер жұмсақ болғандықтан, көз қуысын қоршап, қорғайтын сүйек шеттеріне қысылғанда оңай көгереді. Емдеу әдісі денедегі басқа көк дақтарды емдеумен бірдей – алғашқы жиырма төрт сағатта салқын компрес қолдану. Емдеу процесінде және теріде жарық болмаса, қара көзді терідегі түс өзгерістерін жасыратын косметика қолдану арқылы көз тартпауға болады. Ауыр контузия кезінде көз ұясының еденінің сынуы мүмкін, бұл екі көруге алып келеді. Мұндай жарақатқа хирургиялық түзету қажет болуы мүмкін.

Емдеу

Егер көздің өзіне тікелей зақым келмесе (төменде қараңыз), көбінесе кең ауқымды медициналық көмек қажет емес. Мұз жинағын қолдану капиллярларды тарылту арқылы ісінуді басады және ішкі қан кетуді азайтады. Ауырсынуды басатын дәрілер (құрамындағы анальгетиктер) қолданылып, ауырсынуды жеңілдетуге болады. Көздің қарауына халықтық ем ретінде көз айналысына шикі ет жағу әдісі бар. Бірақ зерттеулер осы емнің тиімділігін дәлелдемеді. Мүмкін, бұл ем мұз жинағы қолжетімді болмаған кезде қолданылған, ал ет мұздатылып сақталған. Салқын болғанымен, мұздамайтын ет теріге мұздан гөрі жұмсақ тиеді және тері температурасы ең қиын жағдайларда да мұздан төмен түспегендіктен, тері бетін зақымдамайды. Ет сондай-ақ жұмсақ, сондықтан мұздың қатып қалған бөліктеріне қарағанда теріге оңай жабысады.