Кіріспе
"Excelsior" – Сэм Ллойдтың ең танымал шахмат проблемаларының бірі, алғаш рет 1861 жылы «Лондон Эра» басылымында жарияланған. 1867 жылы ол тағы бес проблемамен бірге халықаралық турнирге қатысты. Толық жиынның ұраны "Excelsior" ("Аспанға қарай") болды, бұл Генри Уодсворт Лонгфеллоудың "Excelsior" поэмасының атауы ретінде кеңінен танымал, және бұл термин осы нақты проблемаға өте сай келеді, сондықтан ол осымен байланыстырылады. Оны 1958 жылы орыс шахмат композиторы Владимир Корольков жазған, ұқсас тақырыптық мотивке ие зерттеумен шатастырмау керек.
Тарих
Лойдтың шахмат мәселесіндегі басты матты беруге қабілетті фигураны әрқашан таба алатынына сенімді досы болған. Лойд осы мәселені әзіл үшін құрастырып, досымен кешкі асқа шартасты, егер ол басты сызықта мат бермейтін фигураны таба алмаса. (Досы b2-дегі пішікті ең аз мүмкіндікпен мат бере алатынын бірден байқады). Ал мәселе жарияланғанда, Ақ "ең аз ықтимал фигура немесе пішкені" арқылы мат береді деген талап қойылды. Оның 1861 жылы жарық көрген алғашқы нұсқасында мұндай талап болған жоқ.
Шешім
1. b4! 2. Rf5 кез келген 3. Rf1# немесе 2. Rd5 кез келген 3. Rd1# қауіпті жағдай туғызады (екі теңдікті де 2. Rc5 3. bxc5 кез келген 4. R маттарымен ұзартуға болады). Ақ 1. Rf5-тен бастай алмайды, себебі Қараның 1. Rc5-і мұнараны тұтқындап алады. Қазір тек бір қауіпті қорғауға бағытталған бірнеше мүмкін қимыл бар, сондай-ақ бір екінші, тематикалық емес қорғаныс бар: 1. Rxc2 2. Nxc2! a2 3. Rd5 (немесе Rf5) a1=Q 4. Nxa1 кез келген 5. R мат. 1. Rc5+ 2. bxc5! 3. Rb1# қауіпті жағдай туғызады. 2. a2 3. c6! Тағы да бірінші қадамдағыдай, яғни 4. Rf5 кез келген 5. Rf1# немесе 4. Rd5 кез келген 5. Rd1# қауіпті жағдай туғызады. 3. Bc7 Себебі Rd5 және Rf5 екеуіне де қауіп төндіріледі; 3. Bf6 және 3. Bg5 баламалы қимылдары тек біреуіне ғана қарсы қорғаныс жасайды. Берілген қимыл Rd5-ке қарсы қорғаныс болып табылады, яғни 4. Rd5 Bxg3 5. Rd1+ Be1 6. Rdxe1# бес қадамнан артыққа соқтырады, ал 4. Rf5 Bf4 да солай. 4. cxb7 кез келген 5. bxa8=Q/B# Маты b2-ден басталатын піядамен беріледі. Қайырлы жағдайда бастапқы орнынан жылжып, патша айнымалына жеткен піяданы көрсететін мәселе Excelsior тақырыбы деп аталады. Бүгінде бұл көбінесе көмекші маттар мен сериялық қимылдарда кездеседі.
Because both Rd5 and Rf5 are threatened; the alternative moves 3 Bf6 and 3 Bg5 would only defend against one or the other. The given move does defend against Rd5 in the sense that 4. Rd5 Bxg3 5. Rd1+ Be1 6. Rdxe1# takes more than the required five moves, and similarly for 4. Rf5 Bf4. 4. cxb7 any 5. bxa8=Q/B#
The mate is delivered with the pawn that starts on b2. Any problem that features a pawn moving from its starting square to promotion in the course of the solution is now said to demonstrate the Excelsior theme. Nowadays it is most usually shown in helpmates and seriesmovers.