Кіріспе
Ислам заң ғылымындағы ой мектебі. Мадхаб (مَذْهَب, , көпше түрі: мадаһиб) – ислам заң ғылымындағы кез келген ойлау бағыты. Басты сүнни мадхабтары – ханафи, малики, шафии және ханбали. Олар 9-шы және 10-шы ғасырларда пайда болды, ал 12-шы ғасырға қарай дерлік барлық заңгерлер белгілі бір мадхабқа жататын болды. Бұл төрт мектеп бір-бірінің заңдылығын мойындайды және ғасырлар бойы заңдық талқылауларда өзара әрекеттесті. Исламның алғашқы ғасырларында қысқа ғұмырлы сүнни мадхабтары да болды. Захири мектебі құрып бара жатқан деп есептеледі, бірақ заңдық ой-пікірге әсерін тигізуде. Қазіргі заманғы исламдық құқықтық институттардың өзгеруі мадхаб жүйесіне зор әсер етті. Мұсылман әлемінде мемлекеттік заңдардың таралуымен, мадхабтардың жеке ритуалдық амалдардан тыс әсері ұлттық заң жүйесінде оларға берілген мәртебеге байланысты. Мемлекеттік заңдарды кодификациялау көбінесе бірнеше мадхабтың үкімдеріне сүйенеді, ал қазіргі заманғы заң мектептерінде білім алған заңгерлер дәстүрлі ғалымдарды (уламаларды) осы заңдарды түсіндірушілер ретінде алмастырды. 2005 жылы әлемдегі көрнекті ислам ғалымдары қолдаған Амман хабары төрт сүнни мектебін (Ханафи, Малики, Шафии, Ханбали), екі шиит мектебін (Жафари, Заиди), Ибади мектебін және Захири мектебін мойындады. Мұсылман заң ғылымының мектептері Пәкістан, Иран, Бангладеш, Үндістан, Индонезия, Нигерия, Египет, Түркия, Ауғанстан, Қазақстан, Ресей, Қытай, Филиппин, Алжир, Ливия, Сауд Арабиясы және тағы да көптеген елдерде орналасқан.
A madhhab (مَذْهَب, , pl. مَذَاهِب, ) refers to any school of thought within Islamic jurisprudence. The major Sunni maddhab are Hanafi, Maliki, Shafi'i and Hanbali. They emerged in the ninth and tenth centuries CE and by the twelfth century almost all jurists aligned themselves with a particular maddhab. These four schools recognize each other's validity and they have interacted in legal debate over the centuries. The first centuries of Islam also witnessed a number of short lived Sunni madhhabs. The Zahiri school, which is considered to be endangered, continues to exert influence over legal thought. The transformations of Islamic legal institutions in the modern era have had profound implications for the madhhab system. With the spread of codified state laws in the Muslim world, the influence of the madhhabs beyond personal ritual practice depends on the status accorded to them within the national legal system. State law codification commonly drew on rulings from multiple madhhabs, and legal professionals trained in modern law schools have largely replaced traditional ulama as interpreters of the resulting laws. The Amman Message, which was endorsed in 2005 by prominent Islamic scholars around the world, recognized four Sunni schools (Hanafi, Maliki, Shafi'i, Hanbali), two Shia schools (Ja'fari, Zaidi), the Ibadi school and the Zahiri school. The Muslim schools of jurisprudence are located in Pakistan, Iran, Bangladesh, India, Indonesia, Nigeria, Egypt, Turkey, Afghanistan, Kazakhstan, Russia, China, the Philippines, Algeria, Libya, Saudi Arabia and multiple other countries.
"Ежелгі" мектептер
Джон Бертонның айтуынша, "қазіргі зерттеулер" фикх алғаш рет "аймақтық деңгейде ұйымдастырылғанын" және "маңызды келіспеушіліктер мен түрлі пікірлер болғанын" көрсетеді. Исламның екінші ғасырында фикх мектептері өздерінің заңгерлерінің Мекке, Куфа, Басра, Сирия сияқты жергілікті қауымдастықтарының заң тәжірибесіне адалдығымен ерекшеленді. (Мысырдың Фустаттағы мектебі Медине заң мектебінің бір тармағы болды және 8-ғасырдың соңына дейін жалғыз куәгердің көрсетуіне (екі емес) және талапкердің сертіне сүйене отырып үкім шығару сияқты тәжірибелерді сақтады. 8-ғасырдың екінші жартысындағы бас заңгері әл-Лейс б. Сад болды.) Әл-Шафии былай деп жазды: "Мұсылмандардың әрбір астанасы – білім ошағы, оның халқы көбінесе өздерінің жерлесінің пікірін қабылдайды". Жозеф Шахттың сөзіне сәйкес, осы "ежелгі мектептердегі" заңдық ілімнің "шынайы негізі" Мұхаммедтің сөздері, істері, үндемеу арқылы келісімі (ахадис) немесе тіпті оның сахабаларының хабарлары емес, мектептің "жанды дәстүрі" болды, ол "ғалымдардың бірауыздан келісімінде" көрінетін.
Әл-Шафии және одан кейінгі
Мадхабтар 9-10 ғасырларда догматикалық теологтарды, мемлекеттік қызметкерлерді және сүнни емес секталарды діни пікір-таластан шеттету мақсатымен біріктірілген деп айтылады. Тарихшылар әртүрлі мектептердің қалыптасу уақыты бойынша әртүрлі пікірде. Бір түсініктеме бойынша, сүнни исламы бастапқыда төрт топқа бөлінген: ханафиттер, маликтілер, шафиитілер және захириттер. Кейіннен ханбалиттер мен жаририттер тағы екі мектеп құрды; содан кейін түрлі династиялар жаририттерді шеттетуге ұшыратты; нәтижесінде, мамлюк сұлтанаты төрт тәуелсіз сот лауазымын орнатқанда, захириттер де шеттетілді, осылайша малики, ханафи, шафии және ханбали мектептері бекітілді. Кейбір ғалымдар сүнни құқығы екі топқа бөлінеді дейді: Рай иелері ("пікір иелері", ғалымдық үкім мен ақыл-ойына баса назар аударады) және Хадис иелері ("дәстүр иелері", діни мәтіндерді қатаң түсіндіруді бағалайды). 10 ғасырдағы шиит ғалымы Ибн әл-Надим сегіз топты атады: малики, ханафи, шафии, захири, имами шиит, хадис иелері, жарири және харижиттер. Әбу Таврдың да атымен аталатын мектеп болған. 12 ғасырда жарири және захири мектептері шафии және ханбали мектептеріне сіңірілді. Ибн Халдун бастапқыда үш сүнни мадхабын анықтады: ханафи, захири және шафии, малики және ханбали мектептерін қамтитын біреуін. Ол 14 ғасыр тарихшысы захири мектебінің жойылғанын, бірақ 20 ғасырдың ортасында мұсылман әлемінің кейбір аймақтарында қайта жандануын атап өтті. Тарихи тұрғыдан алғанда, фикх мектептері жиі саяси және академиялық қақтығыстарға ұшырады, заңнамалық және әсіресе сот лауазымдарына өкілдер тағайындау үшін биліктегі үкіметтің құрметіне ие болуға тырысты. Мұндай тәсілдің мысалы – мұсылман азшылық елдерінде тұратын индонезиялық ғалымдар мен ислам ғалымдарының желілері, олар ислам құқығының либералды түсіндірмелерін ұсынды. Жалпы, сүннилер әр аймақта әртүрлі болатын белгілі бір мадхабты ұстанады, бірақ қазіргі заманғы ғалымдардың ижтихад жасауы керек екенін де мойындайды. Көпшілігі тақлидке, яғни жоғары діни биліктен діни үкімдерді және эпистемологияны қабылдауға сенеді, бұл субъективті түсіндірмелерге емес, құқықтық практиканы талдау мен шығарудың мағынасын кейінге қалдырады. Фикх сарапшылары мен ғалымдары өздерінің мадхабтарының усулын (принциптерін) ұстанады, бірақ басқа мадхабтардың усулын, дәлелдерін және пікірлерін де зерттейді.
Сүнниттер
Сүнни заңгерлік мектептерінің әрқайсысы оларды оқытқан классикалық заңгердің есімімен аталады. Суннилердің төрт негізгі мектебі – ханафи, шафии, малики және ханбали мәзхаптары. Захири мектебі әлі де сақталып қалған, бірақ бағыттан тыс, ал жарири, лайси, аузаи және саури мектептері жойылды. Қазіргі кездегі мектептер көптеген үкімдерін ортақ бөліседі, бірақ олардың нақты амалдарды сахих деп қабылдауында, сондай-ақ аналогтық және таза ойға берілетін салмақтарда айырмашылықтар бар.
Православ сунниттік мектептер
Әлемнің көп бөлігіндегі басым көпшілік ғалымдар 4 маңызды және 1 екінші дәрежелі мектепті мойындайды. Захири мектебі әрқашан қабылданып алынбайды.
Ханафи
Ханафи мектебін Әбу Ханифа ән-Нұғман құрған. Оны Шам елдерінде, Орталық Азияда, Ауғанстанда, Пәкістанда, Үндістанның көп бөлігінде, Бангладеште, Солтүстік Египетте, Ирак пен Түркияда, Балқандағы мұсылмандар және Ресей мен Қытайдағы мұсылман қауымдастықтарының көпшілігі ұстанады. Оңтүстік Азияда шоғырланған Барельви және Деобанди сияқты қозғалыстар осы мектептің ішінде бар.
Мәлики
Мәлики мектебі Имам Мәлік ибн Анастың фиқһ ғылымына негізделген. Бұл мектеп Мединада және Медина қауымында құрылғандықтан, "Медина мектебі" деп те аталады. Нигерия, Алжир, Солтүстік Африка, Батыс Африка, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Бахрейн, Жоғарғы Египет және Сауд Арабиясының кейбір бөліктерінде мұсылмандар осы мектепті ұстанады. "Мұрабитун" әлемдік қозғалысы да осы мектептің ізбасарлары. Бұрын, ислам үкімдігі болған Еуропаның, әсіресе ислам Испаниясы мен Сицилия әмірлігінің кейбір аймақтарында да осы мектеп қолданылған.
Шафии
Шафии мектебі Имам Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиидің фиқһ ғылымына негізделген. Оны Сауд Арабиясының Хиджаз аймағындағы, Жоғарғы Египеттегі, Эфиопиядағы, Эритреядағы, Свахили жағалауындағы, Индонезиядағы, Малайзиядағы, Иорданиядағы, Палестинадағы, Филиппиндегі, Сингапурдағы, Сомалидағы, Шри-Ланкадағы, Таиландтағы, Йемендегі, Курдистандағы және Оңтүстік Үндістандағы (мысалы, Кераланың Мапилалары мен Конкани мұсылмандары сияқты) мұсылмандар ұстанады. Көптеген чечендер мен дағыстандықтар да Шафии мектебін ұстанады. Бұл Бруней мен Малайзия үкіметтерінің ресми ұстанатын мектебі. Шафии мектебі Ирак пен Сирияда да кең таралған.
Ханбали
Ханбали мектебі Имам әл-Шафидің шәкірті болған Имам Ахмад ибн Ханбалдың фиқһына негізделген. Оны Катардағы мұсылмандар, Сауд Арабиясының көп бөлігі және Сирия мен Ирактағы азшылық қауымдары ұстанады. Сауд Арабиясында шоғырланған салафизм және уахабизм сияқты Ханбали фиқһының күшті ықпалындағы қозғалыстар бар.
Захири
Захири мектебін Дауд әл-Захири негіздеген. Оны Марокко мен Пәкістандағы азшылық қауымдары қабылдайды. Бұрын Месопотамия, Португалия, Балеар аралдары, Солтүстік Африка және Испанияның бір бөлігіндегі мұсылмандардың көпшілігі де осы мектепті ұстанған.
Жафарлық
Он екі имамдық шииттер Джафар әл-Садықпен байланысты Джафари теологиялық мектебін ұстанады. Осы мектепте ерте заңгерлердің уақыт және кеңістік шегіндегі үкімдеріне көбірек мән беріледі, ал Джафари мектебі ислам заңдарын орнату кезінде аналогия емес, ақыл-ойымен жұмыс істейді, бұл жалпы сүнни тәжірибесінен өзгеше.
Кіші топтар
Усулизм: он екілік шиа дініндегі басым көпшілікті құрайды. Олар тақлид және фиқһ мәселелері бойынша Маржа и Таклидтің үкімдерін қабылдайды. Көбінесе Иран, Пәкістан, Әзірбайжан, Үндістан, Ирак және Ливан елдерінде кездеседі. Ахбаризм: Усулизммен ұқсас, алайда хадисті басымдыққа қойып, ижтихадты қабылдамайды. Бахрейнде шоғырланған. Шейхшілік: Шейх Ахмадтың 19-шы ғасырдың басында Қажар әулетінің Иранында құрған ислами діни қозғалысы. Қазір Иран мен Иракта азшылықты құрайды. Бұл қозғалыс суфизм, шиизм және ахбаризм ілімдерінің бірігуінен пайда болды. 19-шы ғасырдың ортасында көптеген шейхшілер баби және бахаи діндеріне ауысты, олар Шейх Ахмадты өте жоғары бағалайды.
Исмаили тілі
Исмаили мұсылмандары «Даим әл Ислам» кітабы арқылы Исламның үкімдері бойынша өздерінің мектебін ұстанады. Бұл кітапда Исмаили имамдарының басшылығымен ибадатты қоса, мінез-құлық пен әдеп-назар ережелері сипатталған. Кітап, Құдайға құлшылық етумен қатар, исламның мінез-құлық пен әдепке берген маңыздылығын, шииттік исмаили фатимид мектебінің алғашқы төрт имамының дәстүрлеріне сілтеме жасай отырып баса көрсетеді.
Кіші топтар
Низари: исмаилилердің ең ірі тармағы (95%), олар – имамат дәрежесіндегі абсолютті уақытша басшысы Ага Ханға берілген жалғыз шиит тобы. Низарий исмаилилері Фатимид халифасы Маад әл-Мустансир Билланың мұрагері имамның оның үлкен ұлы әл-Низар болғанына сенеді. Низарилер Джафари фиқһына жатса да, олар кітапты түсіндіруде "Каламның" басымдығын ұстанады және аянға абсолюттік көзқарас ұстанатын фиққа (дәстүрлі заңгерлікке) қарама-қарсы, түсініктің уақытша салыстырмалылығына сенеді. Тайиби Мусталийя: исмаили мұсылмандарының Мустали тобы Низариядан соның айырмасы бар, олар Фатимид халифасы әл-Мустансирдің мұрагері имамның оның кіші ұлы әл-Мустали болғанына сенеді. Әл-Афдал Шаханшах Фатимид регенті оны халифа етіп тағайындады. Низарилерден өзгеше, олар Низардың орнына кіші інісі әл-Мусталиді имам ретінде қабылдайды. Бохралар – Тайябидің тармағы, ал Тайяби өзі Мусталидің тармағы. Тайябилер Мусталидің тағы бір тармағы – Хафизи бөлімшесін қолдап, Әл-Амирді соңғы имам ретінде мойындаған Мустали Фатимидтерінен бөлінді. Тайибилер Әт-Тайиб Әби әл-Қасымды Әл-Амирден кейінгі келесі заңды имам деп санайды. Алайда, Хафизилер Әл-Амирден кейінгі келесі заңды имам ретінде Әл-Хафизді қарастырды. Бохралар өздерінің 21-ші имамы Тайяб Әби әл-Қасымның уақытша оқшауланғанына және Даи әл-Мутлақ (الداعي المطلق), Мазун (مأذون) және Мукасир (مكاسر) лауазымдарын құрғанына сенеді. Бохралар – Мусталидің жалғыз тірі қалған тармағы және олар Давуди Бохра, Сулеймани, Алави Бохра және басқа да кіші топтарға бөлінді.
Зәуид
Зайд мұсылмандары Зайд ибн Әли мен Имам Әбу Ханифаның үйретулері арқылы өздерінің мектебін де ұстанады. Құқық тұрғысынан алғанда, Зайд мектебі сүннит исламының Ханафи мектебіне өте ұқсас. Бұл, Зайд сенімдеріндегі сүнниттік ұқсастықтың жалпы бағытына байланысты болуы мүмкін. Мұхаммед пайғамбардың дүниеден өткеннен кейін, Имам Жафар әл-Садық, Имам Зейд ибн Әли, Имам Әбу Ханифа және Имам Мәлік ибн Анас 70-тен астам басқа да жетекші факихтер мен ғалымдармен бірге Мединедегі Әл-Масжид ан-Набауиде бірге жұмыс істеді. Жафар әл-Садық пен Зейд ибн Әли өздері ешқандай кітап жазған жоқ. Бірақ олардың пікірлері Имам Әбу Ханифа мен Имам Мәлік ибн Анастың кітаптарындағы хадистер ретінде сақталған. Сондықтан, Зайд мұсылмандары осы күнге дейін, ал бастапқыда Фатимидтер, көптеген сүнниттер сияқты, Ханафи фиқһын қолданады.
Ибади
Ибади ислам мектебі Абдулла ибн Ибадтың есімімен аталады, бірақ оның жақтастарының пікірінше, ол мектептің басты тұлғасы емес. Ибадизм сүнни және шиит исламдарынан ғана емес, сонымен қатар негізгі сенімдері тұрғысынан да ерекшеленеді. Ибади исламын көбінесе Оманда ұстанады, Оман – әлемдегі Ибадилер халықтың айтарлықтай бөлігін құрайтын жалғыз ел. Ибадилердің басқа да топтары Ливияда, Алжирде, Тунисте және Танзаниядағы Занзибарда қоныстанған.