Кіріспе

Ресей империясының әскери-теңіз флоты (қазіргі термин) 1696 жылдан 1917 жылға дейін Ресей патшалығының, кейіннен Ресей империясының әскери-теңіз күштері ретінде қызмет етті. 1696 жылы ресми түрде құрылған, ол 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін таратылды. Бұл күш 1696 жылы Екінші Азов жорығы кезінде Петр I-нің қазіргі ресейлік теңіз флотын құруына дейін болған кішігірім күштен дамыды. XVIII ғасырдың екінші жартысында кеңейіп, XIX ғасырдың басында ең үлкен қуатына жетті, көлемі жағынан британ және француз флоттарынан кейін ғана қалды. Императорлық флот өзінің офицерлерін империя аристократиясынан таңдады, олар мемлекеттік православие шіркеуіне жатты. Жас аристократтар ұлттық теңіз мектебінде басшылыққа дайындалды. 1818 жылдан бастап Ресей Америкасының (қазіргі Аляска) отарлау және тері саудасын дамыту үшін құрылған Ресей Америкалық компаниясының басқарушысы лауазымына тек Ресей империясының әскери-теңіз флотының офицерлері тағайындалды. Алғашқы императорлық флот шетелдік теңізшілерді жалдағанмен, кейіннен үкімет жергілікті теңізшілерді әскерге шақыру арқылы жұмысқа алды (әскерге шақырылғандар сияқты). Теңіз күштеріндегі қызмет өмір бойына созылды. Көптеген теңіз командирлері мен сарбаздары теңіз дәстүрі бар Ресей емес аймақтардан – Финляндиядан және (әсіресе) Балтық провинцияларынан келді. XIX ғасырдың бірінші жартысында империяның баяу техникалық және экономикалық дамуына байланысты Ресей флоты құлдырау кезеңіне түсті. Николай II императорының билік кезінде флота қайта жанданды, бірақ Тынық мұхиты флотының көп бөлігі (Алыс Шығысқа жіберілген Балтық флотымен бірге) 1904-1905 жылдардағы ұятты орыс-жапон соғысында жойылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста флоттың тәжірибесі әртүрлі болды, немістер Балтық теңізінде басымдыққа ие болды, ал ресейліктер Қара теңізде бақылауды қолға алды. Ресей революциясы императорлық флоттың соңына сызық салды; оның офицерлері көбінесе императорға адал болды, ал теңізшілер 1917-1922 жылдардағы Ресей азамат соғысы кезінде екі жаққа бөлініп күресті. 1918 жылы революциядан кейін құрылған Кеңес теңіз флоты (Қызыл флот) қолда бар кемелерді өз иелігіне алды. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, Ресей империясының әскери-теңіз флоты екі маңызды мәселеге тап болды: мұз жармайтын порттарды пайдалану және ашық теңізге еркін қол жеткізу. Санкт-Петербург және басқа Балтық порттары, сондай-ақ Владивосток қыста жұмыс істей алмады, сондықтан Ресей Қара теңіз жағалауында және (әдетте) Мурманскіде теңіз базаларын құруға тырысты. Балтық теңізіндегі күшті флоттың да Атлантикаға Оресун арқылы еркін өтуі шектелді, ал Қара теңіз флоты Босфор мен Дарданелл арқылы өтуге әрқашан сеніп отыра алмады. Нәтижесінде Балтық, Қара теңіз, Ресейдің Шығыс және Арктика аймақтарында салыстырмалы түрде оқшауланған жеке флоттар құрылды.

Өмірбаян

Патша Михаил I (Михаил Федорович Романов) тұсында 1636 жылы Ресейде салынған алғашқы үш мачталы кемелер аяқталды. Ол Балхна қаласында қазіргі заманғы еуропалық үлгі бойынша Голштиниялық даниялық кеме жасаушылармен салынған. Кеме Фредерик деп аталып, Каспий теңізіндегі алғашқы сапарында қатты дауылға ұшырап, теңізде жоғалып кетті. 1656-1658 жылдардағы орыс-швед соғысы кезінде орыс әскерлері Батыс Двинадағы шведтердің Дюнабург және Кокенхузен бекіністерін басып алды. Олар біріншісін Борисоглебск, екіншісін – Царевич Дмитриев деп атады. Афанасий Ордин Нащёкин есімді бояр Царевич Дмитриев бекінісінде кеме жасау шеберханасын құрып, Балтық теңізінде жүзуге арналған кемелерді құрастыруды бастады. Алайда 1661 жылы Кардис бейбіт шарты бойынша Ресей осы және басқа да басып алынған аумақтардан айырылды. Ресей Швецияға барлық басып алынған аумақтарды беруге келісті және Царевич Дмитриевте салынған барлық кемелерді жоюға бұйрық берді. Бояр Ордин Нащёкин өзінің назарын Волга өзені мен Каспий теңізіне аударды. Патшаның рұқсатымен бояр голландиялық кеме жасау мамандарын Ока және Волга өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан Дединово қаласына алып келді. Кеме жасау 1667 жылдың қысында басталды. Екі жыл ішінде төрт кеме: 22 зеңбірекке ие галера, Орёл ("Орёл" = "Бүркіт") және үш кішкентай кеме аяқталды. Орёл – Ресейдің алғашқы үш мачталы, еуропалық үлгідегі желкенді кемесі. Оны Астраханьда Степан Разин бастаған көтерілісші казактар басып алды. Казақтар Орёлды тонап, жартылай суға батып, Волга өзенінің сағасына тастап кетті. XVII ғасырдың көп бөлігінде тәуелсіз орыс саудагерлері мен казактар Ақ теңізден өтіп, Лена, Колыма және Индигирка өзендерін зерттеп, Амурдың жоғарғы ағысында елді мекендер құрды. Ең танымал орыс зерттеушісі – Семен Дежнев, ол 1648 жылы Солтүстік Мұзды мұхит арқылы қазіргі Ресейдің бүкіл солтүстік бөлігін бойлай жүзіп өтті. Чукотск түбегін айналып, Беринг теңізі арқылы өтіп, Тынық мұхитына жетті.

Ұлы Петірдің билігі

Ұлы Петр қазіргі Ресей теңіз флотын құрды. 1696 жылы Түркияға қарсы Екінші Азов жорығында орыстар алғаш рет Воронеж өзенінде салынған 2 әскери кеме, 4 өртеу кемесі, 23 галерея және 1300 стрюгты пайдаланды. Азов бекінісін басып алғаннан кейін Бояр Думасы Петрдің осы әскери жорық туралы есебін қарады. 1696 жылдың 20 қазанында әскери-теңіз флотын құру туралы жарлық шығарылды. Бұл күн Ресей империясының әскери-теңіз флотының ресми құрылған күні деп есептеледі. Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721) кезінде ресейліктер Балтық флотын құрды. Кемелік (галереялық) флоттың құрылысы 1702–1704 жылдары бірнеше кеме жасау орындарында (Сяс, Луга және Олонка өзендерінің сағаларында) жүргізілді. Жаулап алынған жағалауды қорғау және Балтық теңізіндегі жаудың теңіз жолдарына шабуыл жасау үшін ресейліктер Ресейде салынған және шетелден әкелінген кемелерден желкенді флот құрды. 1703 жылдан 1723 жылға дейін Балтық флотының негізгі әскери базасы Санкт-Петербургте, содан кейін Кронштадтта орналасты. Реваль (Таллин) және Выборгта да базалар құрылды, олар Ресей-швед соғысынан (1741–1743) кейін Швециядан өткеннен кейін ашылды. Владимирский Приказы кеме жасаумен айналысқан алғашқы ұйым болды. Кейіннен бұл функциялар Адмиралтействолық Приказға (Санкт-Петербургтегі адмиралтейство) берілді. 1745 жылы Ресей теңіз флотында 130 желкенді кеме болды, оның ішінде 36 желілік кеме, 9 фрегат, 3 шнява (шнява – барлау және хабар алмасу үшін қолданылатын екі мачталы кеме), 5 бомбардировщик және 77 қосымша кеме бар еді. Кемелік флот 396 кемеден тұрды, оның ішінде 253 галерея және жартылай галерея (скампавеи деп аталады; жеңіл, жоғары жылдамдықты галерея) және 143 бригантина болды. Кемелер 24 кеме жасау орнында салынды, оның ішінде Воронеж, Казань, Переяславль, Архангельск, Олонец, Петербург және Астрахань қалалары бар еді. Теңіз офицерлері дворян (мемлекеттік орыс православие шіркеуіне жататын аристократтар) болды. Кәсіби теңізшілер әскери қызметке шақырылған сарбаздар еді. Теңіз флотындағы қызмет өмір бойына созылды. Дворян балалары 1701 жылы Мәскеудегі Сухарев мұнарасында құрылған Математика және навигация ғылымдары мектебінде теңіз қызметіне дайындалды. Студенттер оқу үшін шетелдік флоттарға жіберілді. Теңіз флоты сонымен қатар Ресей теңіз флотында қызмет ету үшін тәжірибелі шетелдік азаматтарды, мысалы, норвегиялық-голландтық Корнелиус Круйс, грек Иван Ботис немесе шотландтық Томас Гордонды жалдады. 1718 жылы Адмиралтейство коллегиясы Ресейдегі жоғары теңіз билігі ретінде құрылды. Ресей теңіз флотының ұйымдастыру принциптері, болашақ кадрларды даярлаудың білім беру және оқыту әдістері және әскери қимылдарды жүргізу әдістері Пётр I-нің өзі жазған Теңіз жарғысында (1720) жинақталды. Ұлы Петр, Федор Апраксин, Алексей Сенявин, Наум Сенявин, адмирал Михаил Голицын және басқалар Ресейдің теңіз соғыс өнерін дамытуға үлкен үлес қосты. Теңіз соғысының негізгі принциптерін Григорий Спиридов, Федор Ушаков және Дмитрий Сенявин одан әрі жетілдірді. 1688–1725 жылдар аралығында, Петрдің билігінің көп бөлігін қамтиған кезеңде, Ресейдің кеме жасау орындарында Ресей империясының теңіз флоты үшін 1260-қа жуық кеме салынды. Флоттар Ақ теңізде, Азов теңізінде (Қара теңізге қатынасы бар), Балтық теңізінде және Каспий теңізінде (1722–1723 жылдардағы орыс-парсы соғысы) бірінен соң бірі іске қосылды. 1700 жылы Ұлы Солтүстік соғысы басталғанда Ресей империясының теңіз флотындағы теңізшілердің көп бөлігі шетелдіктер еді. Бірақ 1721 жылы, соғыс аяқталғанда, теңіз флотында 7215 туған жергілікті теңізші болды.

18 ғасыр

XVIII ғасырдың екінші жартысында Ресейдің әскери-теңіз флоты үкіметтің сыртқы саясатын қолдау үшін күшейтілді. Ел Қара теңізде басымдық үшін орыс-түрік соғыстарын жүргізді. Ресей алғаш рет Балтық теңізінен алыс операциялар аймақтарына эскадрильяларын жіберді (Ресей әскери-теңіз флотының архипелаг экспедицияларына қараңыз). Адмирал Спиридовтың эскадрильясы 1770 жылы Чесма шайқасында түрік флотын жойып, Эгей теңізінде басымдыққа ие болды. 1771 жылы орыс әскері Керчь бұғазының жағалауын, сондай-ақ Керчь және Еникале бекіністерін бағындырды. Дунайға жеткен соң, ресейліктер Дунай сағасын қорғау мақсатында Дунай әскери флотилиясын құрды. 1771 жылы олар Рагуза Республикасына сапар жасады. Дунайдан алынған белуга шабағы әйгілі болды, ал Рагуза Республикасының саудагерлері Сербиядағы Габсбург монархиясымен импорт-экспорт бизнесінде үстемдік құрды. 1773 жылы Азов флотилиясының кемелері (1771 жылы жаңадан құрылған) Қара теңізге шықты. Ресей 1768–1774 жылдардағы орыс-түрік соғысында Түркияны жеңіп, Азов теңізін және Буг және Днестр өзендері арасындағы Қара теңіз жағалауының бір бөлігін бақылауға алды. Қырым Ресейдің қорғауында тәуелсіздігі жарияланып, 1783 жылы Ресейге қосылды. 1778 жылы ресейліктер Херсон портын іргелендірді. Қара теңіз флотының алғашқы броненосеці осы жерде 1783 жылы қолданысқа енгізілді. Бір жылдан кейін эскадрилья дамытылды.

19 ғасыр

XVIII ғасырдың екінші жартысына қарай Ресейдің теңіз флоты Ұлыбритания, Испания және Франциядан кейін әлемдегі төртінші ірі флотқа ие болды. Қара теңіз флотында 35 желілік соғыс кемесі мен 19 фрегат (1787 жылғы мәлімет бойынша) болды, ал Балтық флотында 23 желілік кеме мен 130 фрегат (1788 жылғы мәлімет бойынша) болды. XIX ғасырдың басында Ресейдің теңіз флоты Балтық және Қара теңіз флоттарынан, Каспий, Ақ теңіз және Охотск флоттарынан тұрды. Наполеон соғыстары кезінде Ресей теңіз флотының теңізге шығу қабілеті шектеулі болды, ал 1802 жылғы Теңіз флотының жағдайын жақсарту комитеті Балтық флотының кемелерінің нашар күйде екенін, олар кеңінен шірігендіктен және мыс қаптамасының болмауынан Кронштадт пен Санкт-Петербургті қорғауға қабілетсіз екенін анықтады. Комитет төрағасы Воронцов «Ресейді ірі теңіз державасы деп санау мүмкін емес, сонымен қатар мұндай мәртебеде ешқандай қажеттілік немесе артықшылық жоқ» деген қорытынды жасады. Осыған байланысты комитет флоттың жағдайын түзету үшін шектеулі шаралар қабылдауды ұсынды, ал ресейліктер Наполеонды жеңу үшін құрлықтағы күштеріне сүйеніп, теңіздегі мүмкіндіктерін шектеулі деңгейде сақтап қалды. 1802 жылы Әскери теңіз күштері министрлігі құрылды (1815 жылы Әскери теңіз министрлігі болып қайта аталды). Бұл көзқарас 1825 жылы Николай I билікке келгеннен кейін өзгерді, ол билікке келгеннен бір ай өтпей-ақ «Ресей Англия мен Франциядан кейін үшінші теңіз державасы болуы керек және екінші дәрежелі теңіз державаларының кез келген коалициясынан күшті болуы керек» деп мәлімдеді. Осыған байланысты 1825 жылы Флотты ұйымдастыру комитеті құрылды, ол Еуропадағы үшінші ірі флотты құруға бағытталған амбициялы кеме жасау жобасын ұсынды. Осыдан кейін Әскери теңіз флотының өсуі ресейлік теңіз күшінің мүмкіндіктерін арттырып, Балтық және Қара теңіз флоттарын кеңейтті. Голланд адмиралы Лодевик ван Хайден басқаратын орыс эскадрильясы 1827 жылы Наварино шайқасына қатысты. Теңіз флоты кейінгі орыс-түрік соғысында (1828-1829) Жерорта теңізі эскадрильясы мен Қара теңіз флотын пайдаланып, Осман империясынан теңізге басымдыққа ие болды, бұл Ресейдің жеңісіне және 1829 жылы Адрианополь шартына қол қоюға ықпал етті. 1826 жылы ресейліктер сегіз зеңбірекпен жабдықталған алғашқы қарулы бу кемесін – «Ижораны» жасады. 1836 жылы олар Ресей теңіз флотының алғашқы желкенді-бу фрегатын – «Богатырь» құрыстырды (суыру салмағы – , қуаты – , қарулануы – 28 зеңбірек). Ресей империясының теңіз флоты зерттеу экспедицияларын ұйымдастырды. 1803 және 1855 жылдар аралығында олардың кемелері 40-тан астам дөңгелек сапарлар мен алыс сапарлар жасады, олардың көпшілігі Солтүстік Америкадағы Ресей Америкасының (Аляска) және Солтүстік Калифорниядағы Форт-Росс колонияларын, сондай-ақ Сібірдің шығыс жағалауындағы Тынық мұхиты порларын қолдау мақсатында болды. Бұл сапарлар Тынық мұхиты, Антарктика және Арктика операциялар аймақтарында маңызды ғылыми зерттеу материалдарын және жаңалықтарды әкелді. 1863 жылы Америка Азамат соғысы кезінде Ресей теңіз флотының Атлантика және Тынық мұхиты флоттары АҚШ-тың Нью-Йорк және Сан-Франциско порттарында қыстады. Кейбір тарихшылар бұл сапарды Франция мен Ұлыбританияның Конфедерация жағында соғысқа түсуіне кедерес келтірген маңызды фактор деп санайды. Делахае Одақты қолдағаннан басқа, Ресей 1863 жылғы поляк көтерілісіне араласатындай Франция мен Ұлыбританиямен соғысқа дайындалып жатқанын айтады. Ресей теңіз флоты әлсіз болды және оны өз порттарында оңай блокадаға алуға болар еді, бірақ егер ол соғыс басталғанда АҚШ-та болса, британдық және француздық саудаға оңай шабуыл жасай алатын еді. Ресей империясының теңіз флоты ғасырдың соңғы бөлігінде кеңейіп, Ұлыбритания мен Франциядан кейін әлемдегі үшінші ірі флотқа айналды. Кеңею император Николай II кезінде үдеді, оған американдық теңіз теорияшысы Альфред Тейер Маханның ықпалы болды. Ресей өнеркәсібі, қуаты өскенмен, сұранысты қанағаттандыра алмады және кейбір кемелерге Ұлыбританиядан, Франциядан, Германиядан, АҚШ пен Даниядан тапсырыс берілді. Әсіресе француз кеме құрылысы архитекторларының ресейлік жобаларға айтарлықтай ықпалы болды.

Қырым соғысы және оның салдары

XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің баяу техникалық және экономикалық дамуы оның басқа еуропалық елдерден бу кемелерін салу саласында қалып қоюына себеп болды. 1853 жылы Қырым соғысы басталған кезде Ресейдің Балтық және Қара теңіз флоттары, Архангельск флотилиясы, Каспий флотилиясы және Охотск флотилиясы болды (барлығы 40 линкор, 15 фрегат, 24 корвет және бриг, 16 бу фрегаты және т.б.). Барлық флоттардың жалпы құрамы 91 000 адамды құрады. Осыған қарамастан, реакциялық крепостнойлық жүйе Ресей теңіз флотының дамуына кері әсер етті. Бұл әсіресе қатал әскери жаттығуларымен танымал болған Балтық флотына тән еді. Адмиралдар Михаил Лазарев, Павел Нахимов, Владимир Корнилов және Владимир Истоминнің арқасында Қара теңіз флотының теңізшілері соғыс өнерін және адмирал Ушаков дәуірінде қалыптасқан Ресей теңіз флотының әскери дәстүрлерін меңгерді. 1853 жылы Синоп шайқасында Нахимов басқарған Қара теңіз флоты бірқатар тактикалық жаңалықтар енгізді. 1854–1855 жылдары Севастополь қоршауы кезінде орыс теңізшілері өздерінің базасын құрлықтан және теңізден қорғау үшін барлық мүмкін құралдарды пайдаланды. Париж шартына сәйкес Ресей Қара теңізде әскери флотқа ие болу құқығын жоғалтты. 1860 жылдары желкенді кемелерге сүйенген ресейлік флоттың маңызы төмендеп, оның орнына біртіндеп бу кемелері келді. Қырым соғысынан кейін Ресей бумен жүретін броненос, мониторлар және жүзбелі батареялар салуға кірісті. Бұл кемелерде күшті артиллерия және қалың броня болған, бірақ теңізге лайықтылығы, жылдамдығы және алысқа саяхаттау мүмкіндігі жеткіліксіз болды. 1861 жылы олар алғашқы болаттан жасалған бронекөмпір Opyt (Опыт) салды. 1869 жылы ресейліктер алғашқы теңізге шығатын темір кемелердің бірі – ресейлік Петр Великий (Пётр Великий) кемесінің құрылысын бастады.

Ресей-жапон соғысы

1904 жылғы 8 ақпан түнінде адмирал Хейхачиро Того басқаратын жапон әскери флоты Порт-Артурдағы ресейлік кемелерге торпедалық катерлердің күтпеген шабуылымен соғысты бастады, нәтижесінде екі ресейлік броненосец ауыр зақымданады. Шабуылдар ертесі күні Порт-Артур шайқасына ұласты. Содан кейін бірнеше шешімсіз теңіз шайқастары болды, онда жапондықтар порттың жағалау батареяларының (жағалау артиллериясының) қорғауындағы ресейлік флотқа сәтті шабуыл жасай алмады, ал ресейліктер, әсіресе 1904 жылғы 13 сәуірде адмирал Степан Осипович Макаровтың қазасынан кейін, портты ашық теңізге шығудан бас тартты. Порт-Артурға жасалған шабуылдан кейін жапондықтар ресейліктердің портты пайдалануын тоқтатуға тырысты. 13-14 ақпан түнінде жапондықтар портқа баратын терең су жолында бірнеше цемент толтырылған кемелерді батырып, Порт-Артурдың кіреберісін жабуға әрекеттенді. Бірақ ресейлік артиллериясының оқтарынан жолдан жаңылған кемелер оларды белгіленген жерлерге батыра алмады, осылайша олардың тиімділігі жойылды. 3-4 мамыр түнінде порттың кіреберісін жабуға жасалған тағы бір әрекет те сәтсіз аяқталды.

мина салу

Наурыз айында, сергекті вице-адмирал Степан Макаров (1849–1904) Порт-Артур қамалынан шығу жоспарларын жасау ниетімен Бірінші орыс Тынық мұхиты эскадрильясының басшылығын қабылдады. Осы кезде екі тарап та бір-бірінің порттарына миналар орнату арқылы тактикалық шабуыл саясатын қолға алды. Бұл соғыста миналардың шабуылдық мақсатта қолданылған алғашқы жағдайы болды. Бұрын миналар порттарды жау кемелерінен қорғау үшін, яғни таза қорғаныс мақсатында ғана пайдаланылатын. Жапондық мина орнату саясаты тиімді болды, 1904 жылдың 12 сәуірінде екі орыс броненосесі – флагмандық «Петропавловск» және «Победа» Порт-Артур жанындағы жапон мина даласына тап болды, екеуі де минаға шағылысты. «Петропавловск» бір сағаттың ішінде батып кетті, ал «Победаны» күрделі жөндеу үшін Порт-Артурға сүйреп әкелуге тура келді. Макаров «Петропавловск» кемесінде қаза тапты. Алайда, орыстар жапондықтардың шабуылдық мина орнату тактикасын тез үйреніп, осы стратегияны қолдануға шешім қабылдады. 15 мамырда екі жапон броненосесі – «Ясима» және «Хацусе» Порт-Артур маңында жақында орнатылған орыс мина даласына түсті, екеуі де кемінде екі минаға шағылысты. «Хацусе» бірнеше минуттың ішінде 450 теңізшімен бірге батып кетті, ал «Ясима» бірнеше сағаттан кейін сүйретіліп батты. Орыс флоты Порт-Артурдан шығып, Владивостокқа қарай жол тартқысы келді, бірақ олар Сары теңіз шайқасында тоқтатылып, шашыратылды. Орыс флотының қалдықтары Порт-Артурда қалды, онда кемелер қоршау армиясының артиллериясымен баяу-баяу батырылды. Қаланы құрлықтан босатуға жасалған әрекеттер де сәтсіз аяқталды, ал тамыз айының соңында Ляоян шайқасынан кейін орыстар Мукденге (Шэньян) шегінді. Порт-Артур 1905 жылдың 2 қаңтарында, бірқатар қатыгез және көп шығынға әкелген шабуылдардан кейін түпкілікті құлдырады.

Ресейлік су асты кемелері

25 маусымда Ресейдің Императорлық Әскери-теңіз флоты Исаак Райс компаниясынан "Мадам" деп аталған алғашқы теңіз суасты кемесін сатып алды. Бұл суасты кемесі бастапқыда Артур Леопольд Буштың жетекшілігімен американдық торпедалық қайық "Фултон" ретінде салынған. Ол "Аддер" класының суасты кемелері деп аталатын Holland Type 7 жобасының прототипі болды. 10 қазанда алғашқы ресейлік суасты кемесі ресми түрде қолданысқа беріліп, Ресейдің Владивосток қаласының жанындағы шығыс жағалауына жеткізілді және "Сом" ("Шырылдақ") деп қайта аталды. Бұл алғашқы ресейлік суасты кемесі орыс-жапон соғысына дайын болмады. Бұл кешігудің себебі 1905 жылдың басында Германиядан тапсырыс берілген торпедалардың кешіктірілуімен байланысты. Біраз уақыттан кейін Ресей осы үлгідегі тағы бірнеше суасты кемелеріне тапсырыс берді, олар Голландия компаниясымен шарт бойынша Санкт-Петербургтегі "Нева" кеме жасау компаниясында салынды. 1903 жылы Германияның кеме жасау фирмасы "Germaniawerft" Германияның алғашқы толыққанды жұмыс істейтін қозғалтқышты суасты кемесі "Forelle" ("Алқа") құрастырды. Кемеде император Вильгельм II саяхаттап, оны тексерді, ал Пруссияның ханзадасы Генрихке кемеде қысқа круиз жасауға рұхсат берілді. 1904 жылдың сәуір айында Ресейдің Императорлық Әскери-теңіз флоты "Forelle" кемесін сатып алып, тағы екі суасты кемесіне тапсырыс берді. "Germaniawerft" испандық теңіз сәулетшісі Реймондо Лоренцо д'Эуэвилли Мондюстиннің басшылығымен "Карп" класындағы суасты кемелерін жасау жұмыстарын жалғастырды. U 1 1919 жылы қызметтен шығарылып, қазір Мюнхендегі Немец мұражайында қойылған. 1904 жылы Порт-Артурды блокадалаудың жалғасуына байланысты Ресейдің Императорлық Әскери-теңіз флоты қалған суасты кемелерін Владивостокқа жіберді, ал 1904 жылдың соңына қарай жеті суасты кемесінің соңғысы жаңа базасына жетті. Жеті кемені негіз ретінде пайдаланып, Ресейдің Императорлық Әскери-теңіз флоты 1905 жылдың 1 қаңтарында Владивостокта әлемдегі алғашқы жедел суасты кемелері флотын құрды. 1905 жылдың 14 ақпанында жаңа суасты кемелері флоты өзінің алғашқы жауынгерлік патрулін жіберді. Патрульдер 24 сағаттан бірнеше күнге дейін ауысып, суасты флотының жаумен алғашқы байланысы 1905 жылдың 29 сәуірінде Жапон Императорлық Әскери-теңіз флотының торпедалық қайықтары "Сом" кемесіне оқ атқан кезде болды, соққы тигізе алмағаннан кейін кері шегінді. 1 шілдеде Ресейдің "Кета" суасты кемесі Тартар бұғазында екі жапондық торпедалық қайығымен кездесті. "Кета" атыс позициясын алу үшін жеткілікті жылдамдықпен суға батып, екі қарсыласы да байланысты үзіп кетті.

Цусима шайқасы

Ресейліктер өткен жылы Балтық теңізі флотының бөлімдерін (Екінші Тынық мұхиты эскадрильясы) адмирал Зиновий Рождественский басшылығымен Жақсы үміт мүйісін айналып Азияға 18000 мильден (28968 км) асатын сапармен жіберіп, өз флотын күшейтуге дайындалып жатты. 1904 жылғы 21 қазанда Ұлыбританиядан (Жапонияның одақтасы, бірақ бұл соғыста бейтарап) өтіп бара жатып, олар жапондық торпедалық қайықтар деп жаңылысқан британдық балық аулау кемелеріне атыс ашып, Доггер Банкі оқиғасында соғысқа жақын келді. Балтық флотының сапары ұзақ болғандықтан, адмирал Того Балтық флотының қозғалысын жақсы біліп, Владивосток портына жеткенше онымен кездесуді жоспарлады. Ол оларды 1905 жылғы 27 мамырда таңертең Корея мен Жапония арасындағы Цусима бұғазында тоқтатып алды. Екі эскадра да соғыс кемелерінің соңғы технологиялық жетістіктері тұрғысынан шамалас болғанмен, британдық соғыс кемелерінің дизайны Жапон императорлық флотын, ал ресейлік флоттар көбінесе француздық үлгілерді жақсы көретін; Тогоның 1904 жылғы Порт-Артур және Сары теңіздегі теңіз шайқастарында жинаған әскери тәжірибесі Цусима шайқасында сынақтан өтпеген адмирал Рождественскийге қарағанда оған артықшылық берді. 27 мамыр күнінің соңына қарай Рождественскийдің барлық дерлік соғыс кемелері, оның ішінде оның флагманы, орыс соғыс кемесі «Князь Суворов» батты. Ал келесі күні Рождественскийдің жараланғандығына байланысты оны алмастырған адмирал Небогатов флоттың қалған бөлігін адмирал Тогоға тапсырды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы қалпына келтіру

1905 жылы орыс-жапон соғысының аяқталуымен Ресей үшінші ірі теңіз күшінен алтыншы орынға түсті. Ресей теңіз күштерінің назары Қиыр Шығыстан Балтық теңізіне қайта ауысты. Балтық флотының міндеті – Балтық теңізін және Санкт-Петербургті Германия империясынан қорғау еді. 1906 жылы патша Николай II Әскери-теңіз штабын құрды. Алғашқыда назар мина орнату және су асты кемелері флотын құруға аударылды. 1907–1908 жылдары Думаға амбициялы кеңейту бағдарламасы ұсынылды, бірақ ол мақұлданбады. 1909 жылғы Босния дағдарысы стратегиялық қайта қарауға итермеледі, соның салдарынан Балтық флоты үшін жаңа кемелер, крейсерлер және эсминецтер тапсырылды. Түркиямен қарым-қатынастың нашарлауы Қара теңіз флоты үшін де жаңа кемелер, соның ішінде «S» классындағы кемелер тапсырылуына әкелді. 1906 жылдан 1913 жылға дейінгі Ресейдің теңіз шығындарының жалпы сомасы 519 миллион долларды құрады, бұл Ұлыбритания, Германия, АҚШ және Франциядан кейінгі бесінші орынды көрсетті. Қайта қарулану бағдарламасына шетелдік компаниялардың белсенді қатысуы кірді, бірнеше кеме (оның ішінде «Рурик» крейсері) және жабдықтар шетелдік фирмалардан тапсырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Германияда салынып жатқан кемелер мен жабдықтар тәркіленді. Ұлыбританиядан келетін жабдықтар Ресейге кешігіп жетті немесе Батыс Одақтастарының соғыс қажеттіліктеріне бағытталды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1917 жылға қарай Императорлық теңіз флоты 55 суасты кемесінен тұратын флот жинады, олардың табыстылығы әртүрлі болды.

Балтық теңізі

Балтық теңізінде Германия мен Ресей басты күрескерлер болды, көптеген британдық су асты кемелері Ресейге көмек көрсету үшін Категат арқылы өтіп, оның ішінде Макс Хортон басқарды. Неміс флоты ірі әрі заманауи болғандықтан (Солтүстік теңіз тыныш болғанда, Көптеген Ашық теңіз флотының кемелерін Киль каналы арқылы Балтық теңізіне оңай жеткізуге болады), ресейліктер көбінесе қорғанысқа түсті, көбінесе Германия мен Швеция арасындағы конвойларға шабуыл жасап, соғысқа қатысты миналық өрістерді орналастырды. Ресейлік және британдық су асты кемелері Швеция мен Германия арасында жүзіп өткен неміс кемелеріне шабуыл жасады. Екі тараптан да қарқынды қорғаныс және шабуылдық миналау жүргізілгендіктен, флоттар Шығыс майданда шектеулі рөл атқарды. Немістер Рига шығанағына ірі теңіз шабуылын жасады, 1915 жылғы тамызда сәтсіз аяқталды, ал 1917 жылғы қазанда шығанақтағы аралдарды жаулап алды (Албион операциясы) және Ригадан шығып бара жатқан ресейлік кемелерге зиян келтірді (Айшыға шайқасы), ол жақында Германияның бақылауына өтті. 1918 жылғы наурыз айында Ресей революциясы мен Брест-Литовск шарты немістерді Балтық теңізінің иесіне айналдырды, ал неміс флоты жаңадан тәуелсіз Финляндияны қолдау үшін және Ресейдің көп бөлігін басып алу үшін әскерлерді жіберді, тек батыста жеңілгеннен кейін ғана тоқтады. 1918 жылғы наурыз айында ресейліктер Балтық флотын Хельсинки мен Ревальдан Кронштадтқа Балтық флотының мұз жүрісі кезінде эвакуациялады.

Қара теңіз

Қара теңіз Ресей және Осман империяларының билігінде болды, бірақ теңізде Ресей флоты басымдық танытты. Оның Севастопольде орналасқан ірі флоты болды және оған екі тәжірибелі қолбасшы – адмирал Эберхарт және адмирал Колчак (1916 жылы қызметке келді) жетекшілік етті. Қара теңіздегі соғыс 1914 жылдың қазан айында Осман флотының Ресейдің бірнеше қаласын бомбалауымен басталды. Осман флотының ең заманауи кемелері екі неміс кемесінен – адмирал Вильгельм Сухон басқаратын ұрыс крейсері мен жеңіл крейсерден тұрды. «Гёбен» кем дегенде төрт рет зақымданып, көбінесе жоғары тұрған Ресей теңіз күштерімен портқа кері шегіп отырды. 1915 жылдың соңына қарай Ресей флоты теңізде дерлік толық бақылауға ие болды. Қара теңіз флоты негізінен генерал Юденичтің Кавказ науқанында қолдау көрсету үшін пайдаланылды. Мысалы, 1915 жылдың тамызында ресейлік суасты қайығы мен екі эсминец түрік конвойына шабуыл жасады. Ресей кемелері бірде-бір кемесін жоғалтпай, төрт тасымал кемесін батырды. Кейін, 1916 жылдың жазында Вехип-паша басқаратын Осман армиясына Трапезунды қайта басып алуға бұйрық берілді. Осман күштері маусым айында жағалау бойымен жылжуға тырысты, бірақ Ресей флоты теңізден артиллериялық оқтармен шабуылдап, олардың жылдамдығын айтарлықтай төмендетіп, әскерлердің қимылын қиындатып, жабдықтау колонналарын жойды. Ақырында Осман армиясы бас тартып, шегінді. Адмирал Колчак қолбасшылыққа келгеннен кейін (1916 жылдың тамызында) Ресей флоты Босфор шығанағын миналады, бұл Осман кемелерінің Қара теңізге енуіне тосқауыл қойды. Сол жылы Варнаға апаратын теңіз жолдары да миналанды. Ресейдің Қара теңіз флотының ең ауыр жоғалтылуы – қазанның 7-сінде 1916 жылы портта жарылып кеткен заманауи «Императрица Мария» броненосецінің қирауы болды, ол қызметке кіргеннен бір жыл өткен соң орын алды. «Императрица Марияның» батуының нақты себебі анықталған жоқ; бұл саботаж немесе жазатайым оқиға болуы мүмкін.

Революция және Азамат соғысы

Революция және одан кейінгі азамат соғысы Ресей теңіз флотын қиратты. 1919 жылы британдық Корольдік теңіз күштерінің шабуылына ұшыраса да, тек Петроградта орналасқан Балтық флоты ғана көбінесе сақталып қалды. Шет елдік интервенцияшылар Тынық мұхиты, Қара теңіз және Арктика жағалауларын басып алды. Ақ қозғалысқа адал экипаждармен Қара теңіз флотының аман қалған көптеген кемелері командир Петр Николаевич Врангельдің басқаруымен Врангель флотының құрамына кірді және Қырымнан ақ әскерлер мен бейбіт азаматтарды эвакуациялағаннан кейін Тунис жеріндегі Бизертаға интернирленді. Ресей теңізшілері осы қақтығыста екі тарапта да соғысты. 1921 жылғы Кронштадт көтерілісінде Балтық флотының теңізшілері Кеңес үкіметінің қатал қағидаларына қарсы шықты. Аман қалған кемелер 1918 жылы құрылған Кеңес теңіз күштерінің ядросын құрады, бірақ Врангель флотының қалдықтары ешқашан Ресейге оралмады.

Императорлық әскери-теңіз флотының дәрежелері (ағылшынша аударма)

XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап IRN шені қатарлары мамандық және сала бойынша бөліне бастады.

Инженерлік дәрежелер

1905 жылға дейін Теңіз механикалық инженерлер корпусы мен Флот инженерлері корпусының өзгеше шендері болған. Сол жылы екеуі де құрлықтағы шендерге өтті, ал 1912 жылы біріншісі қайтадан теңіз шендеріне өзгертілді.