Кіріспе

Еврип бұғазы (Εύριπος) – Грекияның Эгей теңізіндегі Евбея аралын Грекияның материктік бөлігіндегі Беотиядан бөліп тұратын тар су жолы. Бұл бұғаздың ең тар жерінде Евбеядағы Халкис порты орналасқан, ол – басты порт. Бұғазда күшті таяудалық ағындар болады, олар күніне шамамен төрт рет бағытын өзгертеді. Шығыс Жерорта теңізінде таяудалық ағындар өте әлсіз, бірақ бұл бұғаз – керемет ерекшелік. Су ағыны шамамен , солтүстікке немесе оңтүстікке қарай жетеді, ал кіші кемелер көбінесе оған қарсы жүзе алмайды. Ағынның бағытын өзгертуге жақындағанда, су айдындарының пайда болуына байланысты теңізге шығу одан да қауіпті. Швейцариялық ғалым Франсуа Альфонс Форэль лимнологияны зерттеуі және әртүрлі температурадағы су қабаттары қалыңдығы бойынша тербелісетін сэйхе құбылысын ашу арқылы осы құпия құбылысты түсінуге үлес қосты. Бірақ бұл мәселені 1929 жылы Афина обсерваториясының директоры Д. Эгинитис өз қорытындысын жариялағанда толық шешті.

Этимология

Ежелгі грек тілінен: (Эврипос, "күшті ағыс пен қайтым ағысы бар кез келген бұғаз немесе тар теңіз"); (эу, "жақсы") + (рипэ, "лақтыру күші"), (рипто, "лақтыру" деген сөзден).

Көпірлер

Екі көпір де Халкис қаласында орналасқан. Бірі – Еврип көпірі немесе Халкис көпірі, 1992 жылы қаланың оңтүстігінде салынған екі тіреуі бар, кабельдік аспалы көпір. Оны көбінесе "Жаңа" немесе "Жоғары" көпір деп атайды, оның ұзындығы шамамен 215 метр (705 фут). Осы жерде бұғаздың ені 160 метрге жетеді. Көпірге Аулис қаласының басты жолындағы қосымша жол арқылы кіруге болады. "Ескі" немесе "Төмен" немесе "Қозғалмалы" көпір қала орталығында орналасқан және кемелердің өтуі үшін ығыстырылуы мүмкін. Ол бұғаздың ең тар жерінде, ені 38 метр болатын жерде салынған. Көпірде екі бағыттық көлік қозғалысы үшін жолдар бар. Алғашқыда 1858 жылы қайтарылатын көпір ретінде салынған, ал 1896 жылы айналмалы көпірмен ауыстырылған. Қазіргідегі, бастапқыда ағаштан салынған көпір 1962 жылы салынды және 1998 жылы толықтай жөндеуден өтті.

Тарих

Еврипке шамамен 6000 жыл бұрын, тіркелмеген жер сілкінісімен ашылғанға дейін, ірі шөгінді бөгетпен жабылып қалды. Геродот Артемизиум шайқасын сипаттағанда (б.з.д. 480 ж.) бұғазды атап өтеді, бұл есеп үлкен трирема флотымен жүзуге болатындығын көрсетеді. Диодор Сицилий б.з.д. 411 жылы евбеялықтардың Беотияның бөлігі болу үшін, афиналық гегемонияға бағынбау үшін, көбінесе бөгетті қайта тұрғызу арқылы бұғазды жапқанын хабарлайды. Диодор Евриптің тасқыны ағып өтуі үшін бөгетте саңылаулар қалдырылуы керектігін айтады; қалған жолдың тарлығы ағымды күшейте түсті. Тек бір кеме өте алатын тар жол қалды. Фукидидтің «Пелопоннес соғысының тарихы» немесе Ксенофонттың «Эллин тарихы» еңбегінде бұғаздың жабылуы туралы ештеңе айтылмаған. Страбон кейінірек белгілі бір уақытта екі плефтра ұзындығындағы көпірмен кесіп өткенін жазған (шамамен , бұл күйбестеу болуы мүмкін). Жасанды бөгеттің қалдықтары сақталған болуы мүмкін, сондықтан көпірдің аралығы б.з.д. 411 жылға дейін болған каналдан тар болған. Ежелгі тарихшылар каналдың тереңдігін көрсетпеген; тіпті Страбонның көпірі астындағы өткел де ежелгі кеме қатынасы үшін жеткілікті тереңдікке дейін тасқындармен тазартылған болуы мүмкін. Прокопий император Юстиниан I (527-565 жж.) тұсында Еврипте екі арна болғанын хабарлайды: үлкен, бастапқы арна және оның шығысындағы жаңа, тар саңылау, оны бір ағаш тақтаймен кесіп өтуге боларлықтай тар. Кейіннен бұл арна кеңейтіліп, қазіргі кеме қатынасы арнасы пайда болды. Прокопий жазған кезде Евриптегі бекініс аты 1204 жылы «Еврип» болса, 1205 жылы оны басып алған латындықтар «Нигрипонте» деп өзгерткен. (Атаның «Қара көпірмен» ешқандай қатысы жоқ, бұл тек Вероналық немесе Венециялық әзіл, халықтық этимологиялық бұрмалау немесе каналдың үстіндегі ескі көпірге сілтеме). 1395 жылы Никола ди Мартони Мысыр мен Палестинаға қажылықтан оралғанда Негропонтқа келді. Ол Венеция кезеңіндегі негізгі кеме қатынасы каналының Беотия материгі жағында болғанын нақты айтады және оның айтуынша, тар арнадағы диірмендер кейде ағыстың жылдамдығы мен турбуленттілігінен бұзылыпты. Кеме қатынасы арнасы және оның бірден-бір ағаш көпірі туралы қосымша мәліметтер Венеция империясының мұрағатындағы түрлі құжаттарда бар. 1408 жылы көпірдің астында риф пайда болуы теңіз тасымалына қатты әсер етті (http://www.archiviodistatovenezia.it/divenire/collezioni.htm Senato, Deliberazioni, Misti. 48,43v) және 1439 жылы ағымның көпірді ұстап тұрған тіреулердің айналасын эрозиялауына қатысты алаңдаушылық болды (http://www.archiviodistatovenezia.it/divenire/collezioni.htm Senato, Deliberazioni, Misti. 60,140r–42r). Евлия Челеби өзінің «Саяхат журналында» (SN VIII250a27, ff. ) 16 ғасырдың соңында тар канал алғаш рет галереяға өту үшін ашылғанын, ал 1668 жылы сапары кезінде ескі кеме қатынасы каналы тасталып кеткенімен, галереяға сығу үшін әлі де жеткілікті кең болғанын айтады. 18 ғасырдың соңында оның ені қазіргі каналға жақындады.