Кіріспе

Норберт Элиас кітабы «Цивилизациялық процесс» – неміс социологы Норберт Элиас жазған кітап. Бұл социологиядағы аса ықпалды еңбек және Элиас еңбегінің ең маңыздысы. Алғаш рет 1939 жылы Швейцарияның Базель қаласында неміс тілінде «Über den Prozeß der Zivilisation» деген атпен екі томдық түрінде жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан назардан тыс қалған, бірақ 1969 жылы қайта басылып, ағылшын тіліне аударылғаннан кейін кең танылды. Кітап шамамен 800 жылдан 1900 жылға дейінгі Еуропа тарихын қамтиды. Элиас мемлекеттің қос социогенезін ұсынады: мемлекеттің әлеуметтік дамуы екі жақты – рухани және саяси. Элиас сипаттаған өркениеттену процесі адам мінез-құлқындағы терең өзгерістерге алып келеді. Ол қазіргі заманғы мемлекеттің құрылуына және адамның орта ғасырдағы жауынгерден 19 ғасыр соңындағы азаматтық қоғам мүшесіне айналуына себеп болады. «Цивилизациялық процесс» бүгінде фигурациялық социологияның негізін қалаушы еңбек ретінде танылады. 1998 жылы Халықаралық социологиялық қауымдастық осы еңбекті 20 ғасырдағы ең маңызды социологиялық кітаптардың жетіншісі деп санайды.

Тақырыптар

Бірінші том, «Әдептер тарихы», еуропалық мінез-құлықтың немесе «екінші табиғаттың» тарихи дамуын, әлеуметтік көзқарастармен қалыптасқан жеке психикалық құрылымдарды зерттейді. Элиас ортағасырлық Еуропаның зорлық-зомбылық, жыныстық мінез-құлық, дене функциялары, үстел әдептері және сөйлеу формаларына қатысты стандарттары қалай бірте-бірте өзгергенін, ұят пен жиренудің шектерін арттырып, сот әдептілігінен бастау алғанын көрсетті. Әлеуметтік байланыстардың күрделі желілерімен орнатылған ішкі «өзін-өзі шектеу» Фрейдтің «супер-эго» деп таныған «психологиялық» өзіндік қабылдауды дамытты. Екінші том, «Мемлекеттің қалыптасуы және өркениет», мемлекеттің қалыптасуы мен өркениет теориясын қарастырады. Біріншіден, Элиас уақыт өте келе әлеуметтік бірліктің әскери және қаржылық билікке бақылауын арттырып, оған монополиялық құқыққа ие болғанын түсіндіреді. Әскери және салық жинау монополиясының үдемелі дамуы бір-бірін күшейте түсті (саяси билік салық ақшасын әскерді қаржыландыруға, ал әскерді салық жинауға пайдаланды). Элиас мемлекет құрудың бірнеше кезеңін сипаттайды: 11-13 ғасырларда әртүрлі әулеттер арасында ашық бәсеке болды, олардың әрқайсысы өз билігін сақтап, кеңейтуге тырысты. Мысалы, Францияның Карл IV патшасы қайтыс болғаннан кейін (1328 ж.) Франция аумақтарының күшті жиынтығы құрылды. Дегенмен, аймақтық сана әлі де басым болғандықтан, біртұтас патшалық туралы әлі сөйлеуге ерте болды, әр аймақтың және иеліктің мүдделері үстемдік танытты. 14-16 ғасырларда соттар біртіндеп құрылды, ал вассалдар маңызды феодалдардың төңірегіне жиналды. Феодализм князьдік сипатқа ие болды (бұрын ол иелік феодализмі болған), өйткені тек ең күшті әулеттер ғана билігін сақтап алып, кішігірім әулеттердің аумақтарын жаулап, оны кеңейтті.

Ағылшын тіліндегі басылымдар

"Цивилизациялық процесс", 1 том. Әдеп тарихы, Оксфорд: Блэкуэлл, 1969
"Цивилизациялық процесс", 2 том. Мемлекеттік қалыптасу және өркениет, Оксфорд: Блэкуэлл, 1982
"Цивилизациялық процесс". Оксфорд: Блэкуэлл, 1994
"Цивилизациялық процесс". Әлеуметтік-генетикалық және психогенетикалық зерттеулер. Жаңартылған басылым. Оксфорд: Блэкуэлл, 2000