Кіріспе
Норберт Элиас кітабы «Цивилизациялық процесс» – неміс социологы Норберт Элиас жазған кітап. Бұл социологиядағы аса ықпалды еңбек және Элиас еңбегінің ең маңыздысы. Алғаш рет 1939 жылы Швейцарияның Базель қаласында неміс тілінде «Über den Prozeß der Zivilisation» деген атпен екі томдық түрінде жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан назардан тыс қалған, бірақ 1969 жылы қайта басылып, ағылшын тіліне аударылғаннан кейін кең танылды. Кітап шамамен 800 жылдан 1900 жылға дейінгі Еуропа тарихын қамтиды. Элиас мемлекеттің қос социогенезін ұсынады: мемлекеттің әлеуметтік дамуы екі жақты – рухани және саяси. Элиас сипаттаған өркениеттену процесі адам мінез-құлқындағы терең өзгерістерге алып келеді. Ол қазіргі заманғы мемлекеттің құрылуына және адамның орта ғасырдағы жауынгерден 19 ғасыр соңындағы азаматтық қоғам мүшесіне айналуына себеп болады. «Цивилизациялық процесс» бүгінде фигурациялық социологияның негізін қалаушы еңбек ретінде танылады. 1998 жылы Халықаралық социологиялық қауымдастық осы еңбекті 20 ғасырдағы ең маңызды социологиялық кітаптардың жетіншісі деп санайды.
The Civilizing Process is a book by German sociologist Norbert Elias. It is an influential work in sociology and Elias' most important work. It was first published in Basel, Switzerland in two volumes in 1939 in German as Über den Prozeß der Zivilisation. Because of World War II, it was virtually ignored, but gained popularity when it was republished in 1969 and translated into English. Covering European history from roughly 800 AD to 1900 AD, it is the first formal analysis and theory of civilization. Elias proposes a double sociogenesis of the state: the social development of the state has two sides, a mental and political. The civilisation process that Elias describes results in a profound change in human behaviour. It leads to the construction of the modern state and transition of man from the warrior of the Middle Ages to the civil man of the end of the 19th c.
The Civilizing Process is today regarded as the founding work of figurational sociology. In 1998 the International Sociological Association listed the work as the seventh most important sociological book of the 20th century.
Тақырыптар
Бірінші том, «Әдептер тарихы», еуропалық мінез-құлықтың немесе «екінші табиғаттың» тарихи дамуын, әлеуметтік көзқарастармен қалыптасқан жеке психикалық құрылымдарды зерттейді. Элиас ортағасырлық Еуропаның зорлық-зомбылық, жыныстық мінез-құлық, дене функциялары, үстел әдептері және сөйлеу формаларына қатысты стандарттары қалай бірте-бірте өзгергенін, ұят пен жиренудің шектерін арттырып, сот әдептілігінен бастау алғанын көрсетті. Әлеуметтік байланыстардың күрделі желілерімен орнатылған ішкі «өзін-өзі шектеу» Фрейдтің «супер-эго» деп таныған «психологиялық» өзіндік қабылдауды дамытты. Екінші том, «Мемлекеттің қалыптасуы және өркениет», мемлекеттің қалыптасуы мен өркениет теориясын қарастырады. Біріншіден, Элиас уақыт өте келе әлеуметтік бірліктің әскери және қаржылық билікке бақылауын арттырып, оған монополиялық құқыққа ие болғанын түсіндіреді. Әскери және салық жинау монополиясының үдемелі дамуы бір-бірін күшейте түсті (саяси билік салық ақшасын әскерді қаржыландыруға, ал әскерді салық жинауға пайдаланды). Элиас мемлекет құрудың бірнеше кезеңін сипаттайды: 11-13 ғасырларда әртүрлі әулеттер арасында ашық бәсеке болды, олардың әрқайсысы өз билігін сақтап, кеңейтуге тырысты. Мысалы, Францияның Карл IV патшасы қайтыс болғаннан кейін (1328 ж.) Франция аумақтарының күшті жиынтығы құрылды. Дегенмен, аймақтық сана әлі де басым болғандықтан, біртұтас патшалық туралы әлі сөйлеуге ерте болды, әр аймақтың және иеліктің мүдделері үстемдік танытты. 14-16 ғасырларда соттар біртіндеп құрылды, ал вассалдар маңызды феодалдардың төңірегіне жиналды. Феодализм князьдік сипатқа ие болды (бұрын ол иелік феодализмі болған), өйткені тек ең күшті әулеттер ғана билігін сақтап алып, кішігірім әулеттердің аумақтарын жаулап, оны кеңейтті.
From the 11th to the 13th c.: there was an open competition between different houses where everyone was fighting to maintain and extend its power. For instance, after the death of Charles IV of France (1328), France formed a powerful agglomeration of territories. However, one cannot speak of a coherent kingdom yet because regional consciousness was still predominant, the interests of each territory and seigneury were prevailing. From the 14th to the 16th c.: the courts were progressively established, and vassals gathered around important lords. The feudality was princely (it was seigneurial before) because only the most powerful houses had maintained their power and extended it by taking over the territory of smaller houses.
Ағылшын тіліндегі басылымдар
"Цивилизациялық процесс", 1 том. Әдеп тарихы, Оксфорд: Блэкуэлл, 1969
"Цивилизациялық процесс", 2 том. Мемлекеттік қалыптасу және өркениет, Оксфорд: Блэкуэлл, 1982
"Цивилизациялық процесс". Оксфорд: Блэкуэлл, 1994
"Цивилизациялық процесс". Әлеуметтік-генетикалық және психогенетикалық зерттеулер. Жаңартылған басылым. Оксфорд: Блэкуэлл, 2000
The Civilizing Process, Vol. II. State Formation and Civilization, Oxford: Blackwell, 1982
The Civilizing Process. Oxford: Blackwell, 1994
The Civilizing Process. Sociogenetic and Psychogenetic Investigations. Revised edition. Oxford: Blackwell, 2000