Кіріспе
Жану көзінің қатысуымен жанғыш газды ауамен араластыру нәтижесінде болатын жарылыс. Газ жарылысы – ауа мен жанғыш газ қоспасының, көбінесе газ ағуынан туындаған жануы. Тұрмыстағы жарылыстардың негізгі себебі – жылыту немесе тамақ дайындауға қолданылатын табиғи газ, метан, пропан, бутан сияқты газдар. Өнеркәсіптік жарылыстарда сутегі және буланып шыққан (газ күйіндегі) бензин немесе этанол сияқты көптеген басқа газдар да маңызды рөл атқарады. Өнеркәсіптік газ жарылыстарын ішкі қауіпсіздік кедергілерін пайдалану арқылы жануды болдырмай немесе баламалы энергия көздерін қолдану арқылы алдын алуға болады.
A gas explosion is the ignition of a mixture of air and flammable gas, typically from a gas leak. In household accidents, the principal explosive gases are those used for heating or cooking purposes such as natural gas, methane, propane, butane. In industrial explosions many other gases, like hydrogen, as well as evaporated (gaseous) gasoline or ethanol play an important role. Industrial gas explosions can be prevented with the use of intrinsic safety barriers to prevent ignition, or use of alternative energy.
Төменгі және жоғарғы жарылғыш шектері
Ауа мен газ қоспасының жанғыш болуы ауа мен отын арақатынасына байланысты. Әр отын үшін тұтану тек белгілі бір концентрация шегінде ғана болады, бұл шектер жоғарғы және төменгі жану шектері деп аталады. Мысалы, метан және бензин буы үшін бұл шектер сәйкесінше 5-15% және 1,4-7,6% газ-ауа арақатынасын құрайды. Жарылыс отын концентрациясы осы шектердің ішінде болған жағдайда ғана мүмкін болады.
1900-1950 жылдар
1911 жылы 4 ақпанда Австралияның федералды депутаты Джордж Эдвардс және газ жөндеушісі Эдвардстың Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Туррамурадағы мүлігінде газгенератор жарылып қаза тапты. Питтсбург газгенераторының жарылысы 1927 жылы 14 қараша күні таңертең Питтсбургтің солтүстік бөлігінде болды. Ірі газгенератор жарылып, 28 адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. 1928 жылы 19 мамырда Пенсильвания штатының Мэтер қаласында Мэтер шахтасындағы апат орын алды. Метан газы мен шаңның жарылысы нәтижесінде 195 адам қаза тапты. Нью-Лондон мектебінің жарылысы 1937 жылы 18 наурызда табиғи газдың ағып кетуінен болды, бұл жарылыс Техас штатының Нью-Лондон қаласындағы Нью-Лондон мектебін қиратты. Апат салдарынан үш жүз оқушы мен мұғалім қаза тапты. Кливленд, Шығыс Огайо газ жарылысы 1944 жылы 20 қазанда, жұма күні түстен кейін болды. Газдың ағып кетуі, жарылыс және өрт 130 адамның өмірін қиып, Огайо штатының шығысындағы бір шаршы мильдік аумақты қиратты.
1950 2000 жыл
1963 жылғы 31 қазанда Индиана штатының жәрмеңке алаңында (кейін Индиана фермерлер алаңы деп аталды) газ жарылысы болды. Жарылысқа пропан газ резервуарынан ағып шыққан газ себеп болды. ЛаСалл биіктігіндегі апат – 1965 жылғы 1 наурыз. Монреаль қаласына жақын орналасқан Квебек штатының төмен бағалы тұрғын үйлер ауданында газ құбырының жарылуынан 28 адам қаза тауып, 39 адам жарақат алды. Рединг, Пенсильвания, 1968 жылғы 9 қаңтар. Жарылыстан тоғыз адам қаза тауып, екі үй қирады. Газ компаниясының өкілі, жарылысқа дейін су құбырын жөндеу үшін көшеде қазып жұмыс істеген Рединг жұмысшылары газ құбырына тиіп кеткенін мәлімдеді. Ричмонд, Индианадағы жарылыс, 1968 жылғы 6 сәуір, сенбі күні. Ричмонд қаласының орталығында түстен кейін екі жарылыс болды. Біріншісі табиғи газдың ағып кетуінен, ал екіншісі спорт тауарлары дүкеніндегі ұңғы және оқ-дәрілерден болды. 41 адам қаза тауып, 150-ден астам адам жарақат алды. Жарылыстан немесе одан кейінгі өрттен Ричмонд қаласының орталық бөлігіндегі төрт шаршы блок аумағы қатты зақымдалды. Ронан Пойнт – шығыс Лондондағы Ньюхэмде орналасқан 23 қабатты тұрғын үй. 1968 жылғы 16 мамырда газ жарылысы ғимараттың бір бөлігінің құлауына әкелді. Құлау салдарынан төрт адам қаза тауып, біреуі кейіннен жарақаттан қайтыс болды. 1970 жылғы 8 сәуірде Осака қаласының Кита-ку (бұрынғы Ойодо ауданы) ауданындағы Осака муниципалды метрополитенінің Танимачи желісіндегі Тенжимбасисуджи Рокучоме стансасында құрылыс кезінде газ жарылысы болды. Нәтижесінде 79 адам қаза тауып, 420 адам жарақат алды, 495 үй мен ғимарат өртеніп, қирады. Кларкстон жарылысы – 1971 жылғы 21 қазан. Сауда орталығының астында газ жиналуынан 22 адам қаза тауып, 100-ге жуық адам жарақат алды. 1980 жылғы 23 қазанда Испанияның Виская провинциясындағы Ортуэлла қаласында Марселино Угалде мектебінде (Марселино Угалде бастауыш мектебі) пропан жарылысы болды. Жергілікті биліктің ресми есебінде 50 оқушы мен 3 ересек адам қаза тауып, 128 адам жарақат алды. 1984 жылғы 23 мамырдағы Аббестед апатында жарылыстан 16 адам қаза тауып, 22 адам жарақат алды. 1986 жылғы 24 наурыздағы Лоско газ жарылысынан өлім-жітім болған жоқ, бірақ мүлікке көп зиян келді. Бұл Ұлыбритания үкіметін полигондық жерлер мен газдың таралуына қатысты құрылыс практикасы туралы заң қабылдауға мәжбүр етті. 1988 жылғы шілдеде Солтүстік теңіздегі Пайпер кен орнындағы Occidental Petroleum компаниясының Альфа теңіздегі өндіру платформасы газдың ағып кетуінен жарылып, 167 адам қаза тапты. 1989 жылғы 25 мамырда Сан-Бернардинодағы пойыз апатынан төрт адам қаза тауып, бірнеше үй қирағаннан кейін Кальнев құбыр желісінің бөлігі жарылып, апат орнын тазалаған құрылыс техникасының зақымдануынан жарылыс болды. Осыдан кейін тағы екі адам қаза тауып, тағы он бір үй қирады. 1989 жылғы Уфадағы пойыз апатының себебі – газ құбырынан газдың ағып кетуі және екі пойыздың өткен кезде шыққан ұшқындардың газды тұтандыруы. 575 адам қаза тапты. 1992 жылғы 7 сәуірде Бренхэм маңындағы тұз күмбезінің сақтау үңгірінен ағып шыққан СЖГ тұтанып, жарылып, 3 адам қаза тауып, 21 адам жарақат алды. Жарылыс Хьюстонға дейін сезілді және естілді. 1992 жылы Мексиканың екінші ірі қаласы Гвадалахарадағы жарылыс 1992 жылғы 22 сәуірде Аналконың орталық ауданында болды. Төрт сағат бойы канализация жүйесінде бензин жарылыстары болды, нәтижесінде шақырымдаған көшелер қирады. Ресми мәліметтер бойынша, 206 адам қаза тауып, 500-ге жуық адам жарақат алды, 15 мың адам үйсіз қалды. 1995 жылғы 28 сәуірде Оңтүстік Кореяның Даегу қаласында Сангиндоңдағы метро құрылысында 101 адам қаза тауып, 202 адам жарақат алған Даегу газ жарылысы. Құрылыс техникасының ұшқыны зақымдалған құбырдан газды тұтандырды. Хумберто Видаль жарылысы (кейде Рио Пьедрас жарылысы деп те аталады) – 1996 жылғы 21 қарашада Пуэрто-Рико штатының Рио Пьедрас қаласында орналасқан Хумберто Видаль аяқ киім дүкенінде болған газ жарылысы. Жарылыстан 33 адам қаза тауып, 69 адам жарақат алды. Бұл апат аралда болған ең қасіретті оқиғалардың бірі саналады. 1998 жылғы 11 қыркүйекте Оңтүстік Кореяның Бучхон қаласында пропан және бутанды толтыру стансасы өртеніп, үлкен өрт пен бірнеше ірі жарылыс болды. Екі сақтау резервуары мен бірнеше көлік құраты жойылды, 1 адам қаза тауып, 83 адам жарақат алды. 1998 жылғы 11 желтоқсанда Миннесота штатының Сент-Клауд қаласында газ жарылысынан төрт адам қаза тапты. 1999 жылғы желтоқсанда табиғи газ жарылысынан бір үй толығымен қирап, Оңтүстік Ланаркширдегі Ларкхолл қаласындағы тағы төрт үйге ауыр зақым келді. Жарылған үйде тұратын отбасының төрт мүшесі қаза тапты. Газ желісін күтіп ұстауға жауапты Transco Gas компаниясы газ құбырының үйдің сыртында қатты тозуына байланысты 15 миллион фунт стерлинг айып төледі.
2000 жылдар
2000 жылдың 19 тамызында Нью-Мексико штатының Карлсбад қаласының жанында табиғи газ құбыры жарылып, өрт шығып, 12 кемпингші қаза тапты. 2001 жылдың 17 қаңтарында Канзас штатының Хатчинсон қаласында жер астында сақталған табиғи газ сулы қазбалардың бос қуыстарына сіңіп кетті. Газ ағуы салдарынан екі жарылыс болды. Бірі екі кәсіпорынды қиратты, ал тағы 26-сына зақым келді. Екіншісі трейлерлер тұрағын қиратып, екі адамның қазасына себеп болды. Қаланың төңірегінде шұңқырлар пайда болып, газ ағып шықты, оны баяу күйдіруге тура келді. 2004 жылдың 16 наурызында Ресейдің Архангельск қаласындағы тұрғын үйлердің бірінде газ жарылып, 58 адам қаза тапты. Хабарға сәйкес, бұрынғы газ қызметкері бұрынғы жұмыс берушілерімен болған дау салдарынан жарылыс жасаған. 2004 жылдың 11 мамырында Глазго қаласының Мэрихилл ауданындағы Stockline Plastics фабрикасы газ жарылысынан қирады. Health and Safety Executive есебінде жарылыс себебі жарылған құбырдан шыққан газдың тұтанғаны анықталды. Тоғыз адам қаза тауып, 37-сі жарақат алды, оның 15-і ауыр жарақат алды. 2004 жылдың 30 шілдесінде Бельгияның Гисленгиен қаласында табиғи газ құбыры жарылды. Ағып шығуға бұрынғы құрылыс жұмыстарынан келген зақым себеп болды. Жарылыс пен өрт салдарынан 24 адам қаза тауып, 132 адам жарақаттанды. 2009 жылы Италияның Версилия аймағындағы Виареджио қаласында пойыздың рельстен шығуы салдарынан, пойыз вагонының біріндегі сұйық газ жарылып, 33 адам қаза тапты.
2010 жылдар
2010 жылдың 9 қыркүйегінде Сан-Францисконың маңындағы Сан-Бруно қаласында газ ағып, жарылыс болды, нәтижесінде сегіз адам қаза тапты. 53 үй өртеніп, 120-дан астам үй зақымдалды. 2011 жылдың 10 ақпанында Пенсильвания штатының Аллентаун қаласында газ жарылысынан 5 адам қаза тауып, бір көше толығымен қирады. 2012 жылдың 5 ақпанында Вашингтон штатында Джош Пауэлл өзінің және екі ұлының өмірін өз үйінде газ жарылысынан құртты. 2012 жылдың 14 тамызында Нью-Йорк штатының Брентвуд қаласында (Суффолк округі, Лонг-Айленд) газ жарылысы болды деген күдік туды, үйдің бір бөлігі қирап, бір бала қаза тауып, 17 адамға жуық жарақат алды. 2012 жылдың 29 тамызында Коннектикут штатының Нью-Милфорд қаласы: Boston Herald газетінің Associated Press онлайн хабарына сәйкес, Danbury News Times газетінің мәліметінше, пропан газдың жарылуынан бір адам (үй иесінің досы, сантехник және көмекке келген) қаза тауып, үй иесі мен досының үлкен баласы ауыр жарақат алды. Ричмонд-Хиллдегі жарылыс: 2012 жылдың 10 қарашасында Индианаполистің оңтүстігіндегі Ричмонд-Хилл ауданында табиғи газ жарылысы болды. Екі адам қаза тауып, 20-ға жуық адам жарақат алды. Жарылыс салдарынан 4,4 миллион долларлық зиян келді, 33 үй қатты зақымдалып, оларды бұзу қажет болды. Жарылыс күші соншалықты зор болды, IUPUI сейсмикалық детекторында тіркеліп, шақырымдар бойында сезілді. Үй иесінің ішіндегі төрт адам қылмыстық құқық бұзушылыққа айыпталды. Тергеушілер олардың сақтандыру ақшасын алу үшін жарылысты қасақана жасағанын алға тартады. 2012 жылдың 23 қарашасында Массачусетс штатының Спрингфилд қаласында табиғи газ жарылысынан екі ғимарат, оның ішінде стриптиз клубы орналасқан ғимарат қирады, барлығы 42 ғимарат зақымдалды. Өрт сөндірушілер, полиция және газ компаниясының қызметкерлері бұрын болған газ ағынына байланысты осы ауданда болды. Жарылыстан 21 адам, оның ішінде газ ағынына жауап берген 12 өрт сөндіруші жарақат алды. Құдайға шүкір, жарылыстан қаза болғандар жоқ. 2013 жылдың 6 тамызында Аргентинаның Росарио қаласында газ жарылысынан 21 адам қаза тапты. 2014 жылдың 12 наурызында Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданындағы Шығыс Гарлемдегі пәтерлерде жарылыс болды. Сегіз адам қаза тауып, 70-тен астам адам жарақат алды. 2014 жылдың 31 шілдесінде Тайваньдың Каосиунг қаласында газ құбырында газ ағып, жарылыс болды. 2015 жылғы Шығыс ауылдағы газ жарылысы: 2015 жылдың 26 наурызында газ құбырына заңсыз қосылғаннан кейін болған жарылыс екі адамды өлтіріп, он тоғыз адамды жарақаттап, үш ғимаратты қиратты. 2015 жылдың 15 қыркүйегінде Нью-Джерси штатының Пеннсвилл қаласында газ құбырының жарылуынан және одан кейін болған жылдам өрттен екінші қабаттағы пәтері бар үй қирады. Бұл ғимарат Джон Джорданның заң кеңсесі ретінде пайдаланылды. Оңтүстік Джерси газ компаниясының мердігері Kline Construction газ құбырын жаңарту жұмыстары аясында ауданда жұмыс істеп тұрды. South Jersey Gas – Нью-Джерси штатының Салем округіне, сондай-ақ Атлантик және Глостер округтеріне газ жеткізетін компания. Клиндегі жұмысшылар газ құбырын тесіп, газ ғимараттың жертөлесіне ағып кірді. Ғимаратты жылыту үшін табиғи газ қолданылғандықтан, жертөледе тұрақты жану шамды жылытқыш орналасқан. Газ жиналғаннан кейін, жылытқыштың тұрақты жану шамы жарылысқа себеп болды. Бір жылдан кейін компанияға Нью-Джерсидің қоғамдық коммуналдық қызметтер жөніндегі кеңесі 300 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салды, себебі тергеу нәтижесінде қауіпсіздік ережелерінің бірнеше бұзылуы анықталды. Жарылыс пен өрттен ешкім жарақат алмады. Алайда, көрші үйлерге түтіннен және құрылымдық зақымдар келді. 2016 жылдың 3 маусымында Нидерландының Урк қаласында газ жарылысы болды. Үш үй толығымен қирады, үш адам жарақат алды. 2016 жылдың 3 шілдесінде Мичиган штатының Мельвиндейл қаласында табиғи газ жарылысы болды, көлік қоршауды бұзып, үлкен газ құбырына соқтығысты. Жарылыстан кейін ғимараттың екі ғимараты өртенді, бірақ зауытта ешкім жарақат алмады. 2016 жылдың 27 қыркүйегінде Нью-Йорк штатының Бронкс қаласында газ жарылысынан өрт сөндірушілер бөлімінің бастығы қаза тапты. Жарылыстан кейін заңсыз есірткі зертханасы табылды. 2009 жылғы Флорал Парктегі газ жарылысы және 2014 жылғы Шығыс Гарлемдегі газ жарылысы туралы ақпарат беруші NYC Gas Explosions осы жарылысқа қатысты билік органдарына қосымша ақпарат берді. 2016 жылдың 10 тамызында Мэриленд штатының Сильвер-Спринг қаласындағы тұрғын үй ғимаратында газ жарылысы болды. Жарылыстан 7 адам қаза тауып, 40-тан астам адам жарақат алды. 2016 жылғы Портлендтегі газ жарылысы: 2016 жылдың 2 қазанында Орегон штатының Портленд қаласында Loy Clark Pipelines компаниясының құрылыс кезіндегі қателігінен бірнеше газ жарылысы болды. Бұл компания Comcast үшін жаңа ғимарат салынып жатқан жерге тротуарға шахта орнатып жатқан. Сегіз адам жарақат алды, бір үй жануарларының мысығы жоғалып кетті, бір ғимарат толығымен қирады және жақын маңдағы ғимараттарға 17,2 миллион доллар (АҚШ) көлемінде зиян келді. 2017 жылдың 2 шілдесінде Пенсильвания штатының Ланкастер округіндегі Манор қаласындағы үйінде газ ағып, газ компаниясының қызметкері қаза тапты. Тағы үш адам жарақат алды. 2018 жылдың 10 шілдесінде Висконсин штатының Сан-Прейри қаласында оптикалық талшық кабельдері үшін тесік қазу кезінде мердігерлердің қателігінен газ ағып, жарылыс болды. Бір адам қаза тауып, он бір адам жарақат алды, қаланың жартысы қирады. 2018 жылдың 13 қыркүйегінде Массачусетс штатындағы газ жарылысы кезінде Лоуренс, Андер және Солтүстік Андер қалаларында табиғи газға байланысты 60-тан 100-ге дейін өрт пен жарылыс болды. Ауданның көп бөлігі эвакуацияланды, бір адам қаза тауып, бірнеше адам жарақат алды. 2018 жылдың 9 қазанында Британдық Колумбия провинциясының Принс-Джордж қаласының жанындағы табиғи газ құбыры жарылды. Жарылыстан тікелей қаза болғандар мен жарақат алғандар жоқ. 2019 жылғы Париж жарылысы: 2019 жылдың 12 қаңтарында Париждің орталық бөлігінде газ жарылысынан үй, ішінде нан пісіретін дүкенімен бірге қирады, төрт адам қаза тауып, 40-қа жуық адам жарақат алды. 2019 жылдың 18 қаңтарында Тлауэлильпан құбыр жарылысы: Мексиканың Идальго штатының Тлауэлильпан қаласында заңсыз бұрғыланған отын құбыры жарылып, кемінде 66 адам қаза тауып, 76 адам жарақат алды. Жарылысқа себеп отын ұрлаушылардың құбырды бұзуы болды деп күдіктелді. 2019 жылдың 10 сәуірінде Солтүстік Каролина штатының Дарем қаласының орталық бөлігінде газ жарылысы болды. Екі адам қаза тауып, 25 адам жарақат алды. 2019 жылдың 19 мамырында Индиана штатының Джефферсонвилл қаласындағы үйінде газ жарылысынан бір адам қаза тауып, екі адам жарақат алды. 2019 жылдың 6 шілдесінде Флорида штатының Плантейшн қаласындағы The Fountains сауда орталығында газ жарылысынан шамамен 20 адам жарақат алды, екеуі ауыр жарақат алды, ал сауда орталығы мен айналасындағы ғимараттарға көп зиян келді. 2019 жылдың 19 шілдесінде Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласында газ жарылысынан үй қирады, ал көрші үйлерге зақым келді. 6 адам жарақат алды. 2019 жылдың 10 тамызында Танзанияның Морогоро қаласында газ танкері жарылып, 75 адам қаза тауып, кемінде 55 адам жарақат алды. 2019 жылдың 6 желтоқсанында Словакияның Прешов қаласындағы тұрғын үйлерде газ жарылысы болды, қысым толқыны көрші ғимараттардың терезелерін бұзды. 7 адам қаза тауып, кемінде 40 адам жарақат алды.