Кіріспе

Дом – Швейцарияның Вале кантонында Ранда мен Саас-Фе арасында орналасқан Пенин Альптарының тауы. Биіктігі 4545 метр, бұл Альп тауларының жалпы есеп бойынша жетінші биік шыңы. Базалық биіктігі бойынша, Дом Альп тауларының үшінші биік тауы және Монте-Розадан кейін Швейцариядағы екінші биік тау болып саналады. Дом – Мишабель тобының (немісше: Mischabelhörner) негізгі шыңы, бұл Швейцария аумағында толығымен орналасқан ең биік тау массиві. Дом өзінің "қалыпты" бағытымен ерекшеленеді, ол барлық альпілік 4000 метрлік шыңдардың арасында ең үлкен тік биіктікке ие, және осы бағыттың 3100 метріне механикалық құралдарды пайдалану арқылы қол жеткізуге болмайды. Мишабель атауының бұрынғы мағынасы көне неміс диалектісінде "шанышқы" дегенді білдіреді, себебі тау массивінің ең биік шыңдары бір-біріне жақын орналасқан.

Географиялық жағдай

Дом – оңтүстіктегі Шварцбергхорннан басталатын тізбектің ең биік нүктесі, Альптың негізгі тізбегімен (Альпілік суайдыны) қиылысып, солтүстіктегі Дистельхорнға дейін және Стальден қаласының үстінде аяқталады. Бұл тізбек толығымен Висп ауданында орналасқан. Тізбекпен бөлінген екі аңғар – батыста Маттерталь, шығыста Саасталь. Ранда және Саас-Фе қалалары шаңырақтың батыс және шығыс жағында, тиісінше алты шақырым қашықтықта орналасқан. Шаңырақ пен аңғар төңірегінің арасындағы биіктік айырмашылығы батыс жағында (Ранда) 3150 метр, ал шығыс жағында (Саас-Грунд) 3000 метрді құрайды. Маттерталь жағынан Домге шамамен бірдей биіктіктегі Вайсхорн қарап тұр, ал Саасталь жағынан Вайсмиес көрінеді. Дом – Саастальдың ең биік нүктесі және Монте-Розадан кейін Маттертальдың екінші ең биік тауы. Дом Альптың негізгі тізбегінде болмағандықтан, массивтің батыс және шығыс беткейлерінен ағатын өзендер Матервиспа және Саасервиспа арқылы Ронаға құяды. Дом – Альп тауларында осы ерекшелікке ие ең биік тау. Мишабель тобына 4000 метрден жоғары көптеген қосалқы шыңдар кіреді. Солтүстікке қарай Ленцспиц, Надельхорн, Штекнадельхорн, Хохбергхорн және Дюрренхорннан тұратын Надельграт жатыр. Надельграт солтүстіктен жақсы көрінеді және массивке тән үш тіс тәрізді пішін береді. Массивтің екінші ең биік шыңы – оңтүстікке қарай орналасқан Ташхорн, биіктігі 4491 метр, ал одан оңтүстікке қарай Альфюбельдің ерекше жазық шыңы орналасқан. Барлығы Мишабель массивін 4000 метрден жоғары сегіз шың құрайды. Массивтің басқа маңызды шыңдары – Ульрихсхорн және Бальфрин. Домның батыс иығы (4479 м) және шығыс иығы (4468 м) бар. Жалпы алғанда, 3000 метрден жоғары аумақтар мұздықтармен жабылған, ең ірілері – Надельграттың етегіндегі Рид мұздығы және Домның шығыс беткейінен төменге қарай орналасқан Фей мұздығы.

Геология

Массивтің дені айналасында Сивье Мишабел қабаттылығының гнейсінен құралған. Бұл қабаттылық Брайансон микроконтинентінің бір бөлігі болып табылады және Пеннин қабаттарында орналасқан.

Тау-кен жорықтарының тарихы

Домға алғаш рет 1858 жылдың 11 қыркүйегінде көтерілді. Оған Джон Льюэллин Дэвис және гидтер Иоганн Цумтаугвальд, Иоганн Крониг және Иероним Бранчен Festigrat (солтүстік-батыс жотасы) арқылы жеткен. Дэвис өзінің көтерілуін Peaks, Passes and Glaciers атты еңбегінде баяндады. Батыс жотаға (Фестикинлюкеден жоғары) алғаш рет 1879 жылы екі топ көтерілді. Бірінде Е. П. Джексон ханым және оның гидтері Алойс Поллингер, Питер Йозеф Труффер және Йозеф Бинер болды. Екінші топ – Перси Томас, Йозеф Имбоден және Йозеф Ленген. Олар жоғарғы бөлігін айналып өтіп, батыс бетімен кесіп өтіп, саммитқа жету алдында Festigrat жотасының жоғарғы бөлігіне қосылды. Бүкіл батыс жотасы бойынша алғашқы толық көтерілу 1882 жылы Пауль Гюссфельдт және гидтер Александр Бургенер мен Бенедикт Венецтің жетекшілігімен жасалды.

Жаяу көтерілу жолдары мен күркелер

Домға қалыпты бағытымен көтерілу салыстырмалы түрде оңай, бірақ бәрібір ұзақ және біршама қиын 3100 метрлік аңғардан жаяу көтерілуден тұрады, ал Дом үйінен шыңға дейін 6 сағатқа созылады. Маршрут француздық сипаттамалық шкала бойынша PD деп бағаланады. Альпинистік әдебиеттерде бұл маршрут "қарға батып жүруге ұқсайтын" жол деп сипатталған. Таудың шығыс беткейіндегі Саас-Фе аймағында ғана механикалық қол жеткізу мүмкіндігі бар, одан Домға дейінгі барлық маршруттар әлдеқайда қиын. Орналасқан жерге қол жеткізу қиын болғандықтан, құжаттама аз болды және өсімдіктің жағдайы белгісіз еді. Өнер жобасының бөлігі ретінде швейцариялық суретші Сандро Штудлер, тау гиді Александр Кляйнхайнц және альпинист фотографы Каролина Финк 2023 жылдың шілдесінде өсімдікті іздеуге шықты. Қиын жағдайлар мен қырқадағы қарға қарамастан, Александр Кляйнхайнц өсімдікті тауып, оның астына Кристиан Корнер бұрын берген температура сенсорын орнатты; Каролина Финк бұл жерді фотосуреттермен тіркеді. Сенсор 2026 жылға дейін тасқа жатырған өсімдіктің температурасын жазады. Бұл саксифраг әлемдегі ең суық жерде өседі деп саналады, онда гүлдейтін өсімдіктерге дейін табылған.