Кіріспе

Томас Чабб (29 қыркүйек 1679 – 8 ақпан 1747) – Солсбери маңында туған ағылшын дeист жазушысы. Ол Мәсіхті құдайдан келген ұстаз деп есептеді, бірақ дінге қарағанда ақылдың үстемдігін жақтады. Ол діндердің моральдық жағына күмән келтіргенмен, христиан дінін рационалды негізде қорғады. Шамалы білім алғанмен, Чабб діни пікір таластарын жақсы білді. Оның "Иса Мәсіхтің нағыз жақсы хабары" атты еңбегінде Исаның үйретімін Інжіл жазушыларының үйретімінен ажыратуға тырысады. Чаббтың еркін ерік және тағдыр туралы пікірлері, "Әртүрлі тақырыптар бойынша трактаттар жинағы" (1730) еңбегінде баяндалған, Джонатан Эдвардстың "Еркінің бостандығы" (1754) еңбегінде кеңінен сыналып бағаланды.

Өмір

Чабб, мал сорттаушының ұлы, Солсберидің жанындағы Шығыс Харнхемде дүниеге келді. 1688 жылы әкесінің қазасы білімін тоқтатты, ал 1694 жылы ол Солсберидегі қолғап жасаушыға шәкірт болды, бірақ кейін май шағушының жұмысына орналасты. Ол математика мен географияны жақсы меңгерді, бірақ теология оның сүйікті пәні болды. Оның ойларын жазуға дағдысы оған анық және еркін стиль берді. Чабб бірнеше жыл Лондонда Джозеф Джекиллдің үйінде тұрып, жұмыс істеді. Дегенмен, ол Солсбериге қайтып оралды, онда достарының көмегімен қалған өмірін оқуға арнауға мүмкіндік алды. Одан кейін "Исаның нағыз Інжілі" және "Діннің негізі мен алғы шарты туралы зерттеу" жарық көрді. Ол нағыз христиандық – адамгершілік қана Құдайға ұнамды ететініне, күнәсі үшін өкінген адам Құдайдың мейіріміне ие болатынына және болашақта жаза болатынына сенуден тұрады деп тұжырымдады. Оның "Діннің негізі мен алғы шарты туралы зерттеуі" (1740) Генри Степбингпен пікір таласына толы. Чабб кедейлерге барлық мүлкін беру туралы бұйрықты тура мағынасында түсіндіруге қарсы шығып, Степбингтің өзі екі шіркеуге ие екенін, уағыз айтушы және архидиакондық қызметін атқаратынын, сондай-ақ Солсбери епархиясының канцлері болуға дайын тұрғанын атап өтті, сондықтан ол өзі үшін бұл бұйрықты тура мағынасында түсіндіре алмас еді. Чаббтың 1741 жылғы "Ғажайыптар туралы хабарламасында" олар ең көп дегенде аянның "ықтимал дәлелін" ғана беруі мүмкін екені айтылған. 1743 жылы оның "Құтқарылу туралы зерттеуі" Уильям Уорбертонның әжуасынан өзін қорғау болып табылады. "Адамгершілік негізі" (1745) – Томас Раттерфорттың өзіне деген сүйіспеншілік теориясына жасалған шабуыл. Чаббтың өзі жариялаған соңғы еңбегі – "Төрт диссертация" (1746), ол Ескі Жасыл кітаптың кейбір аяттарына кеңінен наразылық тудырған еркіндікпен шабуыл жасады.

Дұға туралы пікірлер

Джозеф Уалигор 2012 жылы жариялаған "Англиялық деистердің діндарлығы" атты мақаласында Чаббтың басқа деистерге қарағанда дұға туралы көбірек айтқанын мәлімдейді. Чаббтың осы тақырыптағы ең ұзын жазбасы – 30 беттік "Дұға туралы сауал" атты кітапшасы болды. Онда ол дұғаның Құдаймен жақын қарым-қатынас орнату үшін Құдай талап ететін міндет екенін баса көрсетті. Дұғаның мақсаты – адамды "Құдайдың ерекше қамқорлығы мен сүйіспеншілігіне лайық және сәйкес нысанға келтіру. Себебі дұға – өзінің жоғары билеушісіне және бастапқы игілігіне тәуелді жаратылыстың тікелей сөйлеуі немесе өтініші. Ол біздің жанымызды балалық қорқынышпен, үміт пен сеніммен, сүйіспеншілікпен, қуаныш пен ләззатпен Құдайға тартады; бізде Оған ұнамды болуға, және Өзінің алдында өзімізді жақсы көрсетуге дұрыс ниет тудырады; соның салдарынан, шын мәсіхшіліктің рухы мен іс-қимылы болып табылатын тазалық пен тақуалық, қарапайымдық және қайырымдылықты қабылдауға итермелейді". Чабб, біз жиі дұға етуіміз керек деді және "Біз Құдайды ұмытқанда, Құдай барлық ойларымызда болмағанда, жаңылысамыз; сонда санамыз бен өміріміз бұзылып, ластанады". Ол кімге дұға ету керектігін де талқылады. Біріншіден, біз өлген адамдардың рухтарына дұға етуіміз керек емес, себебі олардың дұғаларымызды еститініне немесе бізге көмектесуге күші жететініне ешқандай себеп жоқ деді. Содан кейін ол періштелерге дұға ету мәселесін қарастырды. Морганнан айырмашылығы – Морган біз Құдайға да, періштелерге де дұға етуіміз керек деп ойласа, Чабб біздің періштелерге дұға етуіміздің қажеті жоқ деп есептеді. Ол, олар "қызмет ететін рухтар" болғанымен, біз олардың дұғаларымызды еститініне сенімді бола алмаймыз және Құдайдың тікелей басшылығы болмаса, олар бізге көмектесе алмайды деді. Ол соңғы он бетін Исаға дұға ету керек пе, әлде тек Құдай Әкеге ғана дұға ету керек пе деген сұрақтарды қарастырып, Құдай Әкеге "Біздің Господіміз Иса Мәсіхтің атымен" дұға ету керектігіне келіп, қорытынды жасады.