Кіріспе

Ян Матзал (3 тамыз 1881, Валашске Клобуки, Моравия – 3 қыркүйек 1961, Прага) – чех жазушысы. Оқуын аяқтағаннан кейін Ян Матзал «Шкода» зауытында және басқа да өнеркәсіптік компанияларда жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде зауыт жұмысшылары жасаған саботажды жасыруға тырысқаны үшін майданға жіберілді. Соғыстан кейін Матзал Югославияда (1921–1926) тұрды, содан кейін Чехословакияға қайтып келді. Өмірінің көп бөлігін Меньер ауруымен өткізгеннен кейін 49 жасында мүгедектік зейнетақысын алды. 1932–1949 жылдары жазумен айналысып уақытын өткізді.

Жазушы

Ол өзінің алғашқы романын, Boží soud (1935, ауыл өмірі туралы) Ян Мерфорт деген псевдониммен жариялады. Кейін (1936 – 1943) ол J. M. Troska псевдонімін қолданды (Троска – чех тілінде «қираған жер» деген мағынаны білдіреді, бұл оның физикалық азабын көрсету үшін таңдалған) және көбінесе ғылыми-фантастикалық романдар жариялады. Осы романдарда Матзал физика заңдарын еркін елемеді, өте қарапайым және наив тіл қолданды, сонымен қатар драмалық жағдайларды және сол заманның көптеген жаңа идеяларын пайдаланды (қуатты роботтар, қуыс Жердің ішінде салынған алып жерасты қалалары, ядролық қару, автоматты түрде басқарылатын зымырандар, планетааралық саяхаттар, ғарыш империялары, шетелдіктер және телепатия). Оның кітаптары балалар мен жасөспірімдердің арасында кең танымал болды: олар ертегілерге ұқсас, кейіпкерлері айқын және жақсылық әрқашан жеңіске жетеді. Кітаптардың суреттерін Зденек Буриан (мұқабалары) және Жири Воук салған. Оның кейбір кітаптары 1960-1970 жылдары (Милош Новак салған суреттерімен) және 1990-2000 жылдары (Теодор Ротрекл салған суреттерімен) қайта басылды.

Шығармалары

Капитан Немо I. Немо империясы. / 1939 жыл.
Капитан Немо I. Немо әлемі. / 1941 жыл. / (цензураланған басылым)
Капитан Немо II. Эфирден келген бұйрықтар. / 1939 жыл.
Капитан Немо III. Көрінбейтін әскер. / 1939 жыл.
Өмір мен өлімнің сәулелері. / 1937-1938 жылдар.
Жұмақтағы тозақ. / 1941 жыл.
Бейбітшілік қаруы. / 1941 жыл.
Леон I планетасы. / 1943 жыл.
Леон II планетасы. / 1944 жыл.
Теңіздің тереңдігін билеуші. / 1942 жыл.
Әлемнің билеушілері. / 1947 жыл.
Құпия арал. / 1941 жыл.
Көкпен күрес I. Өлім әкелуші. / 1940 жыл.
Көкпен күрес II. Құдайға лайық. / 1940 жыл.
Көкпен күрес III. Аспанның жазалауы. / 1941 жыл.

Қызықты деректер

1998 жылы чех астрономы Петр Правец Ondřejov обсерваториясында ашқан 17776 Troska астероиді жазушының құрметіне аталды. Атау 2001 жылғы 5 мамырда Хотеборда өткен Avalcon ғылыми-фантастикалық жанкүйерлер жиынында бекітілді.