Кіріспе

Шахматтың жалпы қағидасы

Тарраш ережесі – шахматтың көпшілік орта және соңғы ойынында қолданылатын жалпы қағида. Зигберт Тарраш (1862–1934) мұнараларды өткен пешкалардың артына орналастыру керек деп айтқан, ойыншының немесе қарсыластың пешкасы болсын. Бұл ұсыныстың мағынасы мынада: 1) егер ойыншының мұнарасы оның өткен пешкасының артында болса, мұнара оның алға жылжуын қорғайды, ал 2) егер ол қарсыластың өткен пешкасының артында болса, пешка жолында қорғау болмаса алға жылжи алмайды. Бұл цитата оның 1914 жылы Санкт-Петербургте өткен шахмат турнирі туралы, 1993 жылы ағылшын тіліне аударылған танымал кітабынан алынған:

«Мұнаралар өткен пешкалардың артында болуы керек – өздерінікі болса, алға жылжуын қолдау үшін, қарсыласынікі болса, алға жылжуына кедергі келтіру үшін». Ол өзінің ережесін 24 жылдан кейін «Шахмат ойыны» (1938) кітабының 57-бетінде былай деп атады:

«Күрделі мұнара аяқтарында ең маңызды ереже – автордың өзі белгілеген: Мұнараның орны өткен пешканың артында; қарсыластың пешкасын тоқтату үшін оның артында, ал өз пешкасының алға жылжуын қолдау үшін оның артында». Бұл «ереже» көбінесе дұрыс, бірақ әрқашан емес, себебі көптеген ерекшеліктер бар. Тарраш: «Мұнараны әрқашан пешканың артына қойыңыз, бірақ олай жасау дұрыс болмаған жағдайда ғана» деген сөздері сақталған.

Негізгі себептері

Диаграммада екі жағдай көрсетілген. B файлында ақтардың мұнарасы пешканың артында, ал қаралардың мұнарасы оның алдында. Басқа жағдайлар тең болса, қаралар пешканың жылжуын тоқтатуға көп нәрсе жасай алмайды. Мұнара оны тоқтата алады, бірақ мұнара басқа жерге жылғанда, пешка жылжуы мүмкін. Сонымен қатар, пешка жылған сайын, мұнараның оған шабуылдауға болатын кеңістігі тарылады, ал ақ мұнараның мүмкіндіктері артады. Осылайша, мұнара өз пешкасының артында жақсырақ орналасқан. G файлындағы жағдайда рөлдер ауысады: ақ мұнара қара пешканың артында, ал қара мұнара алдында. Пешка жылған сайын, ақ мұнара еркін қозғалуға ие болады, ал қара мұнараның қозғалысы шектеле түседі. Ақ пешканы тоқтатуға тікелей әрекет ете алмайды, бірақ егер қаралар пешканы ханға айналдыруды қаласа, олар қандай да бір қолдау болмаса, G файлынан мұнараны жылжытуға мәжбүр болады, пешканы қалып қалдырып. Осылайша, мұнара қарсыластың пешкасының артында жақсырақ орналасқан.

Суреттер

Міне, принципті түсіндіру үшін екі мысал келтірейік.

Ерекшеліктер

Тарраш ережесіне ерекшеліктер бар. Міне, солардың кейбіреуі. Юрий Авербах Тарраш ережесінің көбінесе тек мұнаралар пешке шайқасқан кезде дұрыс екенін айтты, бірақ пешті қарсыластың патшасы тосқанда, мұнара көбінесе пешті жақтан қорғауды жақсырақ жасайды. Мұнара мен пешке қарсы аяқ ойынында, егер пеш төртінші қатардан аспаса, қорғаныстағы мұнара үшін ең жақсы орын пештің алдында болады. Сесил Пурдидің айтуынша, егер мұнара бесінші немесе одан жоғары қатарда болса немесе сол қатарларға жете алса, ол өткен пештің артында жақсырақ тұрады. Егер пеш бесінші қатардан бұрын тоқтатылса, мұнара пештің алдында жақсырақ болады. Көбінесе мұнара бесінші немесе одан жоғары қатардағы пешті жақтан қорғағанда тиімді. Мұнара мен пешке қарсы аяқ ойынында, егер қорғаныстағы патша пештің тігінен бөлініп қалса, ең жақсы қорғаныс – мұнараны бірінші қатарда орналастыру. Алдыңғы қорғанысқа қараңыз. Мұнара мен пешке қарсы аяқ ойынында, егер пеш a (b немесе g тігі) болса, қорғаныстағы патша пештің алдында тұрса да, қорғаушы мұнарасын Филидор позициясы үшін үшінші қатарға жеткізе алмайды, онда қорғаныстағы мұнара бірінші қатарда тең ойнайды, ал пешке артынан шабуыл жасаса, жеңіледі. Мұнара мен екі оқшауланған пешке қарсы күресте, күшті жақ үшін пештерді жақтан қорғау көбінесе жақсырақ болады. Егер пеш мұнаралық пеш болса, мұнараның оған жақтан шабуыл жасауы, әсіресе мұнара мен пешке қарсы позицияда тиімді. (Ванчура позициясын қараңыз.) Егер мұнара өзінің өткен пешінің алдында болса, қорғаныстағы мұнараның жақтан шабуыл жасауы жақсы. Шындығында, кейде қорғаныстағы мұнараны пештің артынан жаққа ауыстыру дұрыс. Мұнараның пешке немесе пештерге қарсы аяқ ойынында, мұнараны бірінші қатарда орналастыру тиімді. Мұнара пештермен шайқасқанда, егер пештер байланысты болмаса, мұнараның оларды бір қатар бойында тоқтатуы көбінесе жақсырақ.

Шорт пен Юсупов

Найджел Шорт пен Артур Юсуповтың 1984 жылғы позициясы ережеден тыс жағдай, себебі ақтардың патшасы пешканың алдында қозғалысқа кедергіге тап болды. Ақ 1. Rh3 (өткен пешканың артындағы ладья) ойнады, қара 1. Kf5 деп жауап берді және бірнеше жүрлістен кейін тең нәтижеге қол жеткізілді. Ақтан 1. Rf7 ойнау жеңіске алып келер еді.

Харлов және Морозевич

1995 жылы Андрей Харлов пен Александр Морозевич арасындағы ойынның позициясы Тарраш ережесінің қара үшін қолданылмайтынын көрсетеді. 1 Rb7 жүргізілісі Тарраш ережесіне сәйкес келер еді, бірақ 1 Re5 дұрыс тақытикалық шешім, себебі ақ патша пешкадан бөлінген, аққа мұнарасын белсендіруге көп уақыт қажет болады, ал сол уақытқа дейін қара патша ханша жағына өтуге үлгереді. Дегенмен, ақ үшін ереже әлі де қолданылады, ал ойын былай жалғасты: 2. Rd4 Kf6 3. Rd8 Ke7 4. Rb8 Kd7 5. Rb7+ Kc6 6. Rxf7 b4 7. Rf6+ Kb5 8. Rxg6 b3 9. Rg8 Re6 10. Rb8+ Rb6 11. Rd8 b2 12. Rd1 Rc6 0–1.
13. Kg2 Rc1 14. Rd8 b1=Q 15. Rb8+ Kc6 16. Rxb1 Rxb1 соңында қара патша патшалық жақ пешкаларын тоқтатуға жеткілікті жақын болады.

Крамник Белявскийге қарсы

1993 жылы Владимир Крамник пен Александр Белявский арасындағы ойында Тарраш қағидасын қолдану қате боларлық ерекше жағдай туды. Ақ 1. Ra1 ойнап, жеңіліске ұшырады. 1. Rb8 ойнап, пияданы құрбан етіп, мұнараны арттан шабуылдау мүмкіндігін жасаса, тең нәтижеге келуге болады. Мұнаралар мен f және h пиядалары бар ойын соңы 1940 жылдары Михаил Ботвинник тарапынан тең нәтижелі деп талданған (дұрыс қорғаныс шаралары сақталған жағдайда).

Юсупов - Тимман

1992 жылы Артур Юсупов пен Ян Тимман арасындағы бұл ойында 35. Re4! жеңіске жеткізеді, бірақ нақты ойындағы 35. Ra1? тек тең нәтижеге әкеледі. Ойын жиырма жүрістен кейін теңесті.