Кіріспе

Иконолатрия (грекше: εἰκών, eikon, "сурет немесе бейне" + λατρεία, latreia, "нағыз (толық) құлшылық немесе табыну") – иконаларға табыну немесе оларды құдайша қастерлеуді білдіреді. Христиан діні тарихында иконолатрия көбінесе халықтық құлшылықта, дін бостандығы ретінде көрініс берді, ал кейбіреулер оны иконалардың немесе қасиетті тұлғалардың құдайлық сипатына сенудің шарұалық ділі ретінде қарастырды. Ол түрлі киелілер, періштелер және Құдайды бейнелейтін иконаларға назар аудару түрінде қолданылды. Иконолатрияның ең радикалды түрлерінің бірі – иконалардың бөліктерін қасиетті тағамға (коммунионға) араластыру болды. Иконолатрия иконоклазмға қарама-қарсы, және оны иконофилиямен шатастырмау керек, себебі иконофилия – иконаларды шамалы түрде құрметтеуді білдіреді. Екі ұлғайып кеткен көзқарас – иконолатрия және иконоклазм – 787 жылы Никеяның екінші соборында, жетінші Экуменикалық соборда қабылданбады. Собор киелі иконаларды бұзбау керек деп шешті, бұл Византиялық иконоклазммен қолдау көрсетіліп, практикаланды, сондай-ақ иконолатриямен практикаланғандай (ἀληθινήν λατρείαν;), нағыз құлшылық немесе табыну емес, тек Құдайдың, періштелердің немесе қасиеттілердің символды бейнесі ретінде құрметтеу керек деп қарар қабылдады.

Шолу

Икона грек тілінде жай ғана сурет дегенді білдіреді, бірақ қазір ол Шығыс православие және католик шіркеулері қолданатын діни өнермен тығыз байланысты. Православ шіркеулері иконаларды дұға етуге және Құдайға құлшылық етуге көмектесу үшін пайдаланады. Икона (бейне) сөзі Киелі кітапта да қолданылған. Шығыс православие шіркеуі (кейін иконаларды қайта орнатқан) иконаларды дұрыс пайдалану туралы шешім қабылдау үшін кем дегенде екі шіркеу кеңесі өткізді. 754 жылы өткен Хиерский кеңесі икона жасауға тыйым салып, Иса мен әулиелердің суреттерін шіркеулерден алып тастауды бұйырды. Олардың орнына құстар, гүлдер мен жемістердің суреттерін салу керек болды. Бұл кеңес Константинополь қаласының жанында өтті, ал оған қатысқан барлық епископтар Константинополь патриархатынан келді. Басқа патриархтар ешқандай делегат жіберген жоқ. 787 жылы өткен Никеяның екінші кеңесі бұл кеңестің шешімдерін кері қайтарды. Бұл шіркеу басшыларының (епископтардың) кеңесі шіркеудегі діни өнерді пайдалану туралы басқаша түсінікті қалыптастыруға бағытталған маңызды қадам болды. Алғашқы шіркеу кеңесінде иконаға көрсетілетін құрмет Иса Мәсіхтің кіруінің қасиетті сырына негізделген деп түсіндірілді. Исаның тұлғасы тек Құдайдың сөзін ғана емес, сонымен қатар Құдайдың бейнесін де көрсетеді деп есептелді. Христиандықтан бұрынғы діндерде жалған құдайларға табыну – бұл сән-салтанат деп есептелген. Шіркеу басшылары Мәсіхтің бейнелерін Құдайдың нағыз кіруінің бейнесі ретінде қорғап, бейне мен бейнеленген адам арасындағы байланысты түсіндірді. Құрметпен табынудың қағидасы мынадай: бейнені құрметтегенде, құрмет бейнеге емес, бейнеленген адамға көрсетілуі керек. Иконаларға қарсы күрес аяқталғаннан кейін, иконаларға құрметпен табыну Сербияға, Болгарияға және алыс Ресейге тарады. Құдай Әке мен Киелі Рухтың бейнесін бейнелеуге Православ шіркеуінде тыйым салынды, егер олар Аян немесе Иоаннның Апокалипсисі контекстінде бейнеленбесе, онда Құдай Әке Исаның ересек түрі ретінде сипатталған. Кейбіреулер Құдайды Рублевтің қасиетті Үштік иконасы түрінде бейнелеуді жақсы көреді. Ал басқалары Әкені ешкім көрмегендіктен, оны иконада бейнелеуге болмайды деп есептейді, ал Исаны, адам көзімен көргендігі үшін, бейнелеуге рұхсат етіледі.