Кіріспе

"Халаха" (иудей заңдары) темекі және темекі тартуға қатысты бірнеше мәселені қарастырады. Оларға темекі тартудың денсаулыққа тигізетін әсері, мерекелер мен ораза күндері темекі тартудың рұқсаттылығы және екінші қолдан түскен темекінің басқа адамдарға тигізетін әсері кіреді.

Тарихи негіздер

ХХ ғасырдың соңына дейін яһудилер темекі шегуді және оны түйіндейтін түймедақ түрінде қолдануды қалыпты жағдай деп санады. 1492 жылы Христофор Колумбпен бірге экспедицияға қатысқан Луис де Торрес есімді яһуди Кубаға қоныстанған, темекі тартуды үйреніп, оны Еуропаға әкелген деген болжам бар. Осы кезден бастап яһудилер темекі саудасымен айналысты. Темекінің сыраға (хамецке) сіңгеніне сенген ол, Құрбан айт мерекесінде темекі шегуге тыйым салды. Бенвенист Тиша Беав күні темекі шегуге қарсы күшті наразылық білдіріп, сол қасиетті ораза күні темекі шеккен яһудиді қауымнан шеттетуге дейін барды. Бенвенист, демалыс күндері темекі шегуге рұқсат берушілердің, оны «қажеттілік», «өмірді сақтау құралы» деп, ал ораза күндері темекіге рұқсат берушілердің темекінің тамақ сияқты «заты» жоқ деп есептегенін сынады. Ислам мемлекеті Түркияда жазған Бенвенист, ораза күндері темекі шегудің «Хиллул Хашем» (Құдай есімін жоққа шығару) екенін айтты, себебі оразада темекі шекпеген мұсылмандар еврейлердің оразаларында темекі шегетінін көріп, қынжылуға тиеді. Мұндай алаңдаушылықтарға қарамастан, кейбір яһудилер Шаббат күні бұрын дайындалған қалаулармен темекі шегіп немесе түтінге тойып, мұсылман көршілеріне барып тұратын. Раввиндер бұл әрекетті тыйым салып, жұрттың яһуди дінін масқаралауына себеп болатынын айтты. Су арқылы өтетін түтіні бар түрік наргилесі ертеден танымал болды. Бенвенист «тұмбак» (наргиленің екінші жағына жалынды көмір қойылатын темекі торт) отты сөндіретінін, ал отты демалыс күндері мен Шаббат күндері жағуға тыйым салынғанын мәлімдеді. Гомбинер тұмбақтың Талмудта айтылған «мугмар» (жағатын дәмдеуіш) сияқты екенін, ол да тыйым салынған екенін айтып, оны қолдануға тыйым салды. Алайда, Р. מרדכי הלוי бұл пікірге қарсы шығып, демалыс күндері наргиле қолдануға рұқсат берді. Дау ақыры, демалыс күндері мен ораза күндері темекі шегуге рұқсат беруші раввиндердің жеңісімен аяқталды, бірақ кейбір яһудилер әлі де Тиша Беав күні темекі шегуден бас тартады. Темекі шегуден айырмашылығы, түйіндейтін түймедақ Шаббат, мереке, ораза және Йом Кипур күндеріне рұқсат етілді. Якоб Хагиз (1620-74) Исаия Пинтоның түйіндейтін түймедақты Шаббат күні қолдануға рұқсат беретін үкімін келтіреді, тіпті ол мұрынның қабынуын емдесе де, себебі оны барлығы, тіпті сау адамдар да қолданады, сондықтан оны есірткі деп санауға болмайды.

Моральдық мәселелер

Шофетц Хайм (1838–1933 жж.) адамдарды темекі шегуден қайтармаққа тырысты. Ол мұны уақытты бекерге жұмсау деп есептеді және адамдардың бір-бірінен темекі сұрап алуын моральдық жағынан дұрыс емес деп қарады. Р. Моше Файнштейн басқа адамдар бар жерде темекі шегуге тыйым салды, себебі ол оларға ыңғайсыздық тудырады (тіпті денсаулыққа тигізетін зиянын ескермеген). Ертерек заманғы діни сұрақ-жауаптар әдебиетінде батей-мидраштар мен синагогтарда темекі шегу мәселесі талқыланды. Кейбір раввиндер ғибадат орындарында темекі шегуді және тамақтандыруды (snuff) тыйым салуға тырысты және оқу залдарына ескертулер іліп қойды. Көптеген ахаронимдер батей-мидраштар мен синагогтарда темекі шегуді тыйым салды, себебі темекі шегу – бұл осы орындардың қасиеттілігіне құрметсіздік жасайтын, маңызсыз әрекет.

Денсаулыққа қатысты мәселелер

ХХ ғасыр медицинасы темекі тартудың денсаулыққа тигізетін зиянды әсерін анықтағаннан кейін, темекі тартудың барлық жағдайда тыйым салынбауы туралы мәселе туындады. Халаха бойынша темекі шегудің қабылдануы туралы пікірталас негізінен адамның өз денесіне зиян келтіруі немесе өліміне себеп болуына тыйым салуға байланысты. Темекі тартуға қарсылар, темекі тарту мен қатерлі ісік арасындағы анық байланысқа сүйене отырып, темекі тартуға тыйым салу керек деп санайды. Алайда, раввин Моше Файнштейн темекі тартуды бастаған адам үшін рұқсат етілгенін, бірақ оны ұсынылмағандығын айтқан шешім шығарды. Файнштейн темекі тартудың ауруға немесе өлімге әкелу қаупінің шағын саналатынын және оның кең таралған практика екенін түсіндірді. Сондықтан, «Құдай қарапайымдарды қорғайды» деген раввиндер принципі бойынша рұқсат етіледі. Дегенмен, темекі тартуды бастау – v'lo sasuru бұзушылығына байланысты тыйым салынған. Студенттердің айтуынша, темекі тартудың қауіптілігі туралы хабарланғаннан кейін раввин Аарон Котлер темекі тартуды діни заңға қайшы деп жариялаған. Көптеген хареди раввиндері адамдарды темекі тартпауға шақырып, темекі тартуды «жаман әдет» деп атады. Осы раввиндердің қатарында раввин Йосеф Шолом Елиашив, раввин Ахарон Лейб Штейнман, раввин Моше Шмуэль Шапиро, раввин Мишель Иегуда Лефковиц, раввин Ниссим Карелиц және раввин Шмуэль Ауербах болды. Раввин Шмуэль Халеви Воснер адамдарға темекі тартуды бастауға тыйым салып, темекі тартқандардың тоқтау үшін барлық мүмкіндіктерін пайдалануға міндетті екенін айтты. Сондай-ақ, бұл раввиндердің барлығы қоғамдық орында темекі тартуға тыйым салу керектігін, себебі ол басқаларды мазалауы мүмкін екенін айтты. Сефард хареди раввиндерінің арасында раввин Бен Цион Абба Шаул және раввин Моше Цадка жастарды темекі тартуды бастамауға шақырды. Темекі тартуға тыйым салған басқа да көрнекті ашкенази раввиндеріне раввин Елиезер Вальденберг, раввин Моше Стерн және раввин Хаим Пинхас Шейнберг кірді. Соломон Фрихоф, басқа реформа раввиндері, сондай-ақ АҚШ және Израильдегі консервативті қозғалыстағы раввиндер де темекі тартуға тыйым салады. Хасидтік және кейбір хареди күйеу жігіттері әлі күнге дейін өздерінің vort (құдалық) кезінде достарына тегін темекі таратады. Жақында ғана көрнекті раввиндердің темекі тартуға қарсы шешімдері осы дәстүрді тоқтатуға әкелген жоқ. Хасидтік қозғалыстың басында Баал Шем Тов темекі тартуды діни құлшылық ретінде пайдалануға болатынын және тіпті Мессиандық дәуірді жақындатуға көмектесетінін үйреткен. Бердичевтік раввин Леви Ицхок «жұмыс күндері яхудилер темекі шегеді, ал сенбі күні темекі иіскейді» деген сөзді айтқан. Леловтық раввин Довид сенбі күнінен кейінгі түнде темекі шегудің жақсы діни практика екенін үйреткен, және бұл практика Лелов және Скуленнің реббелері тарапынан қолданылады. Алайда, Скуленнің қазіргі реббесі қазіргі уақытта темекі тартуға қарсы көзқарасқа байланысты оның үлгісін ұстанудан адамдарды бас тартады және өзі Хавдаладан кейін тек бірнеше қысқа жұтым жасайды. Көптеген хасид яхудилері темекі шегеді, ал тұрақты түрде темекі тартпағандар Пурим мерекесінде темекі шегеді, тіпті олар жылдың басқа уақытында олай істемейді. Кейбіреулер оны ежелгі ғибадатханадағы құрбандық отының түтініне ұқсас рухани тәжірибе деп санайды. Алайда, көптеген хасид раввиндері темекі тартуға қарсы. 2006 жылы Америка Рабиндер Кеңесі демеушілік еткен Ваад Халаха (иудейлік заң комитеті) еврейлерге темекі тартуға тыйым салынғанын мәлімдеді және комитет бұрынғы рұқсаттарды нақты атап, кері қайтарды.