Кіріспе

Венгрияда туған американдық тарихшы және автор (1924–2019)
тарихшы

Джон Адалберт Лукакс ( /l//uː//k//ə//s/; венгр. Lukács János Albert; 31 қаңтар 1924 – 6 мамыр 2019) – Венгрияда туған американдық тарихшы және отыздан астам кітаптың авторы. Лукакс өзін консерватор деп сипаттады.

Өмір және мансап

Лукач Будапештте (Венгрия) дүниеге келді. Оның әкесі – Пál Лукач (туған Löwinger), дәрігер, анасы – Магдалена Глюк болды. Оның ата-анасы, яһуди дінінен Рим-католик дініне ауысқан, Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын ажырасып кеткен. Лукач классикалық гимназияда оқыды, ағылшын тілінен жеке сабақтар алды және екі жазды Англиядағы жеке мектепте өткізді. Ол Будапешт университетінде тарихты оқыды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1944 жылы неміс әскерлері Венгрияны басып алғанда, Лукач еврейлерге арналған венгр еңбек батальонында қызмет етуге мәжбүр болды. 1944 жылдың соңына қарай ол батальоннан дезертирлік жасап, соғыс аяқталғанға дейін жертөледе жасырынды, өлім лагерлеріне депортацияланудан құтылып, Будапешттің қамалдан қоршалуын бастан өткерді. Ұлының айтуынша, Лукач ата-анасын ешқашан қайта көрмеген. Соғыстан кейін Лукач Венгриялық-американдық қоғамның хатшысы болып жұмыс істеді. 1946 жылы Будапешт университетінен докторлық диссертациясын қорғады. 1946 жылдың 22 шілдесінде Венгрияның коммунистік мемлекетке айналатыны анық болғандықтан, ол АҚШ-қа қашып кетті. Нью-Йорктегі Колумбия университетінде жарты күндік оқытушы болып жұмысқа орналасты. Кейін Филадельфияға көшіп, 1947 жылы Chestnut Hill колледжінде тарих профессоры болып жұмыс істей бастады, ол кезде бұл әйелдерге арналған колледж еді.

Көзқарастар

Коммунизмге деген ынтасы зор қарсылас болған Лукакс, 1950-ші жылдардың басында «Commonweal» журналында сенатор Джозеф Маккартидің көзқарасын сынап, бірнеше мақала жазды, оны ол өрескел популист деп сипаттады. Лукакс еңбектерінің маңызды тақырыбы – француз тарихшысы Алексис де Токвильмен келісімі: аристократиялық элиталар демократиялық элиталармен алмастырылды, олар билікті халыққа үндеу арқылы иеленеді. 2002 жылы жарық көрген «Эраның соңында» атты кітабында Лукакс Ренессанс дәуірінде басталган қазіргі заман/буржуазиялық дәуір аяқталуға жақын екенін айтады. Популизмнің күшеюі мен элитаризмнің құлдырауы – оның тәжірибелік жұмысы «Жылдар тізбегі» (1998), онда 1900 жылдан 1998 жылға дейінгі 20-ғасырдың әр жылына арналған виньеткалар топтамасы берілген, ол әдепті мінез-құлықтың жоғалуын және американдық мәдениеттегі өрескелдіктің өсуін көрсетеді. Лукакс жаппай мәдениеттің теңестіру және төмендету әсері деп санайтын нәрсеге қарсы дәстүрлі Батыс өркениетін қорғайды. Англофил болғандықтан, Лукакс Уинстон Черчилльге ең жоғары тарихи маңыз берді. Ол Черчилльді 20-ғасырдың ең ұлы мемлекет қайраткері, Ұлыбританияның ғана емес, сонымен қатар Батыс өркениетінің құтқарушысы деп есептеді. Оның жазбаларындағы үнемі қайталап тұратын тақырып – әлемге үстемдік үшін Черчилль мен Адольф Гитлердің арасындағы күрес. Лукакс олардың моральдық күресін архетиптік реакционер мен архетиптік революционер арасындағы қақтығыс ретінде қарастырады, бұл «Соңғы еуропалық соғыс» (1976), «Дүел» (1991), «Лондондағы бес күн» (1999) және 2008 жылғы «Қан, еңбек, көз жасы мен тер» кітаптарының негізгі тақырыбы болып табылады. Лукакс Ұлыбританияның (және оның арқасында Британ империясының) Германияны өз күшімен жеңе алмайтынын және жеңіске жету үшін АҚШ пен Кеңес Одағының араласуы қажет екенін айтады. Ол 1940 жылы Ұлыбритания шайқасында британ халқын неміс әуе шабуылына қарсы тұруға және «ешқашан бас имеуге» шақыру арқылы Черчилль одақтастардың болашақ жеңісіне негіз салды деп көрсетеді. Лукацтың оқшауланушы көзқарастары мықты болды және антикоммунистік эмигрант үшін ерекше «Салқын соғысқа ерекше консервативті көзқараспен таңғажайып сынды көзқарас» танытты. Лукакс Кеңес Одағының құлауға жақын әлсіз держава екенін және «салқын соғыс» американдық байлық пен өмірдің қажетсіз ысырабы екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Лукакс Американың шетелдегі араласуын сынады және 2003 жылы Иракқа жасалған шабуылды да айыптады. Оның «Джордж Ф. Кеннан және оқшаулаудың бастауы, 1944–1946» (1997) кітабында, 1994–1995 жылдары Лукакс пен оның жақын досы Джордж Ф. Кеннан арасында алмасылған хаттар жинағы, Лукакс пен Кеннан Жаңа солшылдардың «салқын соғысты» АҚШ тудырды деген пікірін сынады. Алайда, Лукакс Джозеф Сталиннің салқын соғыстың басталуына жауапты екенін айтса да, Дуайт Д. Эйзенхауэр әкімшілігі 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін салқын соғысты аяқтау мүмкіндігін жіберіп алды, бұл оны көптеген жылдарға соқтырды.

Тарихтағы Гитлер

1977 жылдан бастап Лукакс британдық автор Дэвид Ирвингтің басты сыншыларының біріне айналды, оны Лукакс ғылыми емес тәсілдерге баруда және неонацистік көзқарастарға ие болуда айыптады. 1977 жылы Ирвингтің «Гитлер соғысы» атты еңбегіне шолу жасай келіп, Лукакс «оңшыл ревизионист» ретінде Ирвингтің ерте туындыларының кейбіреулеріне үміт артып, бастапқыда «Гитлер соғысынан» үлкен үміт күткенін, бірақ кітапты «қорқынышты» деп тапқанын айтты. Лукакс Ирвингтің Гитлерді мүмкіндігінше жақсы жарықпен көрсету үшін оны білген адамдардың жеке естеліктерін сынақсыз пайдаланғанын атап өтті. Шолуында Лукакс Екінші дүниежүзілік соғыс Шығыс Еуропаның кеңестік үстемдікке түсуімен аяқталғанын, бірақ Еуропаның жартысын Сталинге қалдырған жеңіс, Гитлерге бүкіл Еуропаны қалдырған жеңістен әлдеқайда жақсы екенін мәлімдеді. Лукастың «Тарихтағы Гитлер» (1997) кітабы – Гитлер туралы өмірбаян жазған тарихшылардың просопографиясы және Ирвингтің еңбегіне жасалған сынның бір бөлігі болып табылады. Лукакс Ирвингтің нацистерге көңіл білдіретінін санайды. «Тарихтағы Гитлердің» американдық басылымы 1997 жылы жарық көрді, бірақ Ирвингтің құқықтық талаптарына байланысты британдық басылымы 2001 жылға дейін шыққан жоқ. «Тарихтағы Гитлер» кітабында Питер Гейлдің «Наполеон үшін және қарсы» кітабынан шабыттанған Лукакс Гитлерді зерттеудегі жағдайды қарастырып, Гитлер туралы өз ойларын ұсынады. Лукакс Гитлердің расистік, ұлтшылдық, революциялық және популистік болғанын айтады. Лукакс марксистік және либералды тарихшыларды, неміс жұмысшы табының нацистерге қарсы болғанын мәлімдегендерін сынап, шындығында керісінше болғанын көрсетеді. «Тарихтағы Гитлер» кітабының әр тарауы белгілі бір тақырыпқа арналған, мысалы, Гитлер реакциялық па, революциялық па; ұлтшыл па, расист па, және ол Гитлер идеологиясының тамырларын зерттейді. Лукакс Гитлердің Габсбург монархиясы тұсында Венада нәсілдік тазалыққа сенімді болғанын жоққа шығарады. Керісінше, Лукакс Гитлердің антисемитизмге бет бұруын 1919 жылы Мюнхенде, әсіресе Бавария Кеңес Республикасының құлауы мен оңшыл Фрайкорптарға қарсы күресі кезінде болғанын айтады. Райнер Циттельманның еңбегінен үлкен әсер алған Лукакс Гитлерді өзіне-өзі сындарлы, жаңашыл революционер ретінде сипаттайды. Ханс Ротфельс және Герхард Риттер сияқты неміс консервативті тарихшылары ұсынған ұлттық социализмді сынап, Лукакс нацистік қозғалысты қазіргі өркениетте жасырынған қараңғы күштердің шыңы деп сипаттайды. Лукакс Барбаросса операциясының антикоммунизм немесе Кеңес Одағын жаулаудың ұзақ мерзімді жоспарынан тумағанын, Андреас Хиллгрубер сияқты тарихшылардың Гитлердің кезең-кезеңімен жоспары болғанын айтуына қарсы тұрады, бірақ ол 1940-1941 жылдары Ұлыбританияның капитуляциялаудан бас тартуына байланысты Гитлерге мәжбүрлі түрде жасалған шара екенін көрсетеді. Лукакс Гитлердің Ресейге шабуыл жасауының себебін шын мәнінде солай болғанын айтады. Ол Ұлыбританияның капитуляцияламауының себебі Уинстон Черчилльдің Кеңес Одағының одақтастар жағында соғысқа кіруі мүмкін екендігіне үміттенгендігі болды, сондықтан Германия бұл үмітті жоюға мәжбүр болды. Дегенмен, басқа тарихшылар бұл себепті тек сылтау ғана деп санайды. Лукакс Барбаросса операциясының кеңестіктерге қарағанда британдықтарға қарсы бағытталғанын айтады. Ол Гитлердің 1939 жылы тамызда Данцигтегі Ұлттар Лигасының Жоғарғы комиссары, швейцариялық дипломат Карл Якоб Буркхардтқа айтқан сөзін («Менің барлық ісім Ресейге қарсы бағытталған»), Хиллгрубер Гитлердің кеңеске қарсы ниеттерін дәлелдеу үшін пайдаланғанын, бұл Ұлыбритания мен Францияны Польшаны тастап кетуге мәжбүрлеу үшін жасалған әрекет екенін көрсетеді. Лукакс Хиллгрубердің Ұлыбританияға қарсы соғыстың Гитлер үшін Кеңес Одағына қарсы соғысқа қарағанда «екінші» дәрежеде маңызды болғаны туралы пікірін жоққа шығарады. Лукакс Виктор Суворовтың сыншыларының бірі болды, ол Барбароссаның Сталинның Германияға шабуыл жасауды жоспарлаған 1941 жылдың жазында Германияны мәжбүрлеген «алдын алу соғысы» екенін айтқан.

Кейінгі жұмыстар

Демократия және популизм: қорқыныш және жеккөрушілік (2005) кітабында Лукакс американдық демократияның қазіргі жағдайы туралы жазады. Ол АҚШ-та өркендеп келе жатқан популизм оны демагогияға бейім етеді деп ескертеді. Оның айтуынша, либералды демократиядан популизмге көшуді білім мен тарихты пропаганда мен ойын-сауықпен ауыстыру арқылы көруге болады. Сол кітапта Лукакс заңдастырылған аборт, порнография, клондау және жыныстық еркіндікке жол беруді сынға алады, оны қазіргі американдық қоғамның төмендеуі, тәртіпсіздігі, жемқорлығы және аморальдығының белгісі деп санайды. Бұл некеден Лукацтың өгей балалары болды; оның екінші әйелі 2003 жылы қайтыс болды. Ол үшінші рет үйленді, бірақ Памела Холлмен некесі ажырасумен аяқталды. ХХ ғасырдың соңы және қазіргі заманның соңы (Нью-Йорк: Ticknor & Fields, 1993). Өткенге саяхат: Джон Лукакспен тарих саяхаты (Колумбия, МО: Миссури университетінің баспасы, 1994). Тарихтағы Гитлер (Нью-Йорк: A. A. Knopf, 1997). Джордж Ф. Кеннан және оқшаулау саясатының бастауы, 1944–1946: Кеннан-Лукакс хат алмасуы, Джон Лукакс кіріспесі. (Колумбия, МО: Миссури университетінің баспасы, 1997). Арғымақ (Нью-Хейвен [Конн.]: Йель университетінің баспасы, 1998). 1940 жылғы мамырдағы Лондондағы бес күн (Нью-Хейвен [Конн.]: Йель университетінің баспасы, 1999). Тарихты зерттеуге арналған студенттік нұсқаулық (Уилмингтон, DE: ISI Books, Intercollegiate Studies Institute, 2000). Черчилль: көреген, мемлекет қайраткері, тарихшы (Нью-Хейвен [Конн.]: Йель университетінің баспасы, 2002). Заманның соңы (Нью-Хейвен [Конн.]: Йель университетінің баспасы, 2002). Жаңа республика: ХХ ғасырдағы АҚШ тарихы (Нью-Хейвен [Конн.]: Йель университетінің баспасы, 2004). Демократия және популизм: қорқыныш және жеккөрушілік (Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 2005). Есте қалған өткен: Джон Лукакс тарих, тарихшылар және тарихи білім туралы: Оқырман (Уилмингтон, DE: ISI Books, Intercollegiate Studies Institute, 2005). 1941 жылғы маусым: Гитлер мен Сталин. Нью-Хейвен; Лондон: Йель университетінің баспасы, 2006. Джордж Кеннан: мінез-құлықты зерттеу. Нью-Хейвен; Лондон: Йель университетінің баспасы, 2007. Қан, еңбек, көз жасы және тер: Қасіретті ескерту. Нью-Йорк: Basic Books, 2008. Соңғы рәсімдер. Нью-Хейвен; Лондон: Йель университетінің баспасы, 2009. Екінші дүниежүзілік соғыстың мұрасы. Нью-Хейвен; Лондон: Йель университетінің баспасы, 2010. Суық соғыстың тарихы арқылы: Джордж Ф. Кеннан мен Джон Лукацтың хат алмасуы / Джон Лукац редакциялаған. Пенсильвания университетінің баспасы, 2010. Тарихтың болашағы. Нью-Хейвен; Лондон: Йель университетінің баспасы, 2011. ХХ ғасырдың қысқаша тарихы. Гарвард университетінің баспасы, 2013. Біз Әлемнің орталығында. Сент-Огустинс баспасы, 2017.