Румыниядағы Секел жерінің тарихы мен этнографиясы

Кіріспе

Румынияның тарихи және этнографиялық аймағы

Секель жері немесе Секлерленд (Székelyföld, Секель рундары: 𐲥𐳋𐳓𐳉𐳗𐳌𐳖𐳞𐳇; Ținutul Secuiesc және кейде Секуимея; Szeklerland; Terra Siculorum) – қазіргі Румыниядағы тарихи және этнографиялық аймақ, негізінен венгрлердің Секельдер деген кіші тобы қоныстанған. Аймақтың мәдени орталығы – Таргу Муреш қаласы (Маросвасархели), бұл аймақтағы ең ірі елді мекен. Секельдер орта ғасырдан бастап 1870 жылдарға дейін заңды құрылым ретінде өмір сүрді. 1876 жылы Секель және саксондық округтерінің жеңілдіктері жойылды және округтерге аудандар енгізілді. 1920 жылы Трансильвания және Мажарстанның шығыс бөліктерімен бірге Секель жері Трианон шартына сәйкес Румынияның құрамына кірді. 1940 жылдың тамызында Екінші Вена шешімі нәтижесінде Секель жері қоса алғанда, Трансильванияның солтүстік аумақтары Венгрияға қайтарылды. 1944 жылы Солтүстік Трансильвания Кеңес және румын әскерлерінің бақылауына өтті және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жасалған Париж бейбіт шартымен Румынияның бөлігі ретінде бекітілді. 1952 жылдың 8 қыркүйегі мен 1968 жылдың 16 ақпаны аралығында Мажар автономиялық облысы атауымен, Таргу Мурешті астана етіп, Секель жерінің бөліктері белгілі бір деңгейде автономияға ие болды. Румыния ішінде осы аймаққа өзін-өзі басқару құқығын алу мақсатында аумақтық автономияны қолдау жобалары бар.

География

Қазіргі Секели жерінің нақты аумағы дауға түспейді. Тарихи Секелидің шекаралары заңды түрде бекітілмеген және қазіргі Румынияның әкімшілік бөліністерінен өзгеше. Минаханның мәліметінше, оның аумағы шамамен ... Секелиудвархелиде (Одорхеиу Секуеск) Секелилердің көптеген ұлттық құрылтайлары өткізілді. Белгілі бір ерекшелік – 1554 жылғы құрылтай, ол Маросвашархелиде (Тыргу Муреш) өтті.

Қазіргі заман

Османдықтардың басып алуына байланысты Трансильвания жартылай тәуелсіз мемлекетке айналды. XVII ғасырдың соңынан бастап Трансильвания Габсбург монархиясының (кейіннен Австрия империясы) құрамына кірді және императорлық губернаторлар басқарды. 1848 жылы Венгрия революциясы мен азаттық соғысы кезінде Венгрияның өзі мен Трансильванияның қайта қосылғаны жарияланды. Австрия императоры Венгрия мен Трансильванияда тұратын румындар мен сербтерді мажарларға қарсы қоздырып, оларға автономияның бір түрін беруге уәде берді. 1867 жылы Аустрия-Мажарстан келісімінің нәтижесінде Трансильвания қайтадан Австрия-Мажарстанның құрамында Венгрия Корольдігінің ажырамас бөлігіне айналды. 1876 жылы жалпы әкімшілік реформа Венгрия Корольдігінің барлық автономиялық аймақтарын жоюды және округтердің біріктірілген жүйесін құрды. Нәтижесінде Секели жерінің дербестігі де тоқтады. Оның орнына төрт округ құрылды: Удвархелли, Харомсек, Чсик және Марос Торда. (Марос Торданың тек жартысы ғана Секели жеріне тиесілі болған.) Алыстан алынған Араньоссек Торда Араньос округінің ауданы болды. 1918 жылдың желтоқсан айында Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан бүкіл Трансильваниядан келген румын делегаттары Румыния Корольдігіне қосылуға дауыс берді. 1919 жылы 9 қаңтарда Удвархелиде "Секели республикасын" құруға тырысты, бірақ оның құрылуы сәтсіз болды. 1920 жылы Трианон келісім-шарты бойынша Трансильвания басқа аумақтармен бірге ресми түрде Румыния Корольдігіне берілді. Румын тілі ресми түрде венгр тілінің орнын басып, Секели жерінде, бірақ Секели округтерінің шекаралары сақталды, ал Секели аудандары жергілікті деңгейде өз лауазымды тұлғаларын сайлай алды және венгр тілінде білім беруді сақтады. 1930 жылдан кейін румын билігі Секели жеріндегі венгр халқының румындыққа айналуын бастады, саяси өмірдегі азшылықтардың қатысуы бас тартылды. 1940 жылы Екінші Вена сыйлығының нәтижесінде Солтүстік Трансильвания қайтадан Венгрияның құрамына кірді; бұл аумаққа тарихи Секели аймақтарының көпшілігі кірді. Венгрия билігі кейіннен Трианонға дейінгі құрылысты кішкене өзгерістермен қалпына келтірді. Иоан Гигуртудың антисемит заңдары, Нюрнберг заңдарының румын нұсқасы, венгр заңдарымен алмастырылды. Секели жеріндегі яһудилер әсіресе қаталдыққа ұшырады. Бұл адамдардың азаматтығы тексеріліп, олардың көбі тұтқындалды. Csíkszereda (Miercurea Ciuc) қаласында ондаған отбасылар тұтқындалып, жер аударылды. Сол аймақтағы еркектер мәжбүрлі еңбекке шақырылды. Алайда, кемсітушілікке және көптеген зардаптарға қарамастан, қауымның көпшілігі 1944 жылдың наурызында нацистік Германияның Венгрияны басып алуына дейін салыстырмалы қауіпсіздікте өмір сүрді. 28 сәуірде 1944 жылы Секели жерінде еврейлердің шоғырлануына арналған конференция өтті; ол Цсик, Харомсек, Марос Торда және Удвархелли округтерін қамтыды. Бұл аймақтағы яһудилер Шасреген (Регин), Сепсиссентгиорги (Сфанту Георге) және Маросвасархели қалаларына геттоға орналастырылды. Ұйымдастыру 1944 жылдың 3 мамырында басталып, бір апта ішінде аяқталды. Венгрия билігі нацистердің қылмыстарына белсенді түрде қатысты. Сепсиссентгиоргидегі геттоға салынған яһудилер кейіннен Сазрегенге жіберілді, одан 1944 жылдың 4 маусымында 3149 адам Аушвиц концентрациялық лагеріне баратын пойызға отырғызылды. Маросвашахелиден Аушвицке үш көлік кетті: 27 мамыр, 30 мамыр және 8 маусым 1944 жылы, барлығы 7549 еврейді алып кетті. 1944 жылдың 12 қыркүйегінде Достасқан комиссия екінші Вена сыйлығын Румыниямен қол қою туралы келісім арқылы жойды, ал румындық совет күштері 1944 жылдың күзінде аймақты басып алды; дегенмен, румындық әкімшілік қазан айында осы аумақтардан қуылды. Мысалы, Иулиу Маниу гвардиясы Секели ауылдарын қорқытып, жергілікті венгрлерді балтамен соққыға жықты және Фельдиоарада өлім лагерін жүргізді. Бұл жарымәскери топты Кеңес Одағы "терроршы шовинист қылмыскерлер тобы" деп сипаттады. 1945 жылы наурыз айында КСРО румын билігін аймаққа қайта жіберді, бұл аймақ секелилер мекендеген жердің көп бөлігін қамтыды. 1960 жылы аймақ Мюреш мажар автономиялық облысы деп аталды. Ол 1968 жылы Румыния әкімшілік реформадан кейін округтерге негізделген дәстүрлі жергілікті әкімшілік жүйесіне оралғанда жойылған. Шамамен айтқанда, қазіргі Харгита округі бұрынғы Удвархелли мен Цсикті қамтиды, соңғысы Гиергёзекті қамтиды; Ковасна округі бұрынғы Харомзек аумағын аздап қамтиды; және бір кездері Марос Торда қазіргі Мюреш округінің бөлігі болып табылады. Бұрынғы Араньоссек бүгін Клуж және Алба округтері арасында бөлінген. Николае Чаушеску 1965 жылы билікке келді. Келесі екі онжылдық бойы румындықтарды румындыққа айналдыруға бағытталған күш-жігердің нәтижесінде Секели жеріне көптеген румындар қоныстанды. Секели венгрлерінің білімі барлары қайта қоныстандырылды және Румыния ішінде Секели жері үшін жоғары деңгейде өзін-өзі басқаруға жетуге бағытталған Секели ұйымдарының тағы бір күш-жігері болды. 4 маусым 2005 жылы Ковасна, Харгита және Мюреш румындарының азаматтық форумы Миеркуря Чук қаласында құрылды. Бұл Секели жерін құрайтын округтердегі румын халқының ұйымдастырылуына бағытталған ұйым. 2 люне 2009 жылы Румыния президенті Траян Бэсеску Будапештте Венгрия президенті Ласло Шойоммен кездесіп, азшылықтар құқықтары және аймақтық автономия мәселелерін талқылады. Бэсеску "Венгрия азшылығына ешқашан аумақтық автономия берілмейді" деді. 2014 жылы UDMR және Венгрия азаматтық партиясы Секели жері үшін бірлескен автономия ұсынысын жасады, бірақ Секлер Ұлттық кеңесінің де өзінің ұсынысы болды. 2016 жылы АҚШ-тың Румыниядағы елшісі Ханс Г. Клемм, Секели жерін сапарлаған кездегі жергілікті шенеуніктермен бірге Секели туымен суретке түсті. Суретті Сфанту Георге қаласының мэрі Facebook-қа жариялады. Бухаресттегі саясаткерлердің реакциясы қызылқұртты болды. Жауабында Клемм дипломат ретінде оған ең маңызды екі ту - АҚШ және Румыния тулары екенін мәлімдеді.

Due to the Ottoman conquest Transylvania became a semi independent polity. From the end of the 17th century, Transylvania became part of the Habsburg monarchy (later Austrian Empire), and governed by imperial governors. In 1848 during the Hungarian revolution and freedom war it was declared the reunion of Hungary proper and Transylvania. The Austrian emperor incited the Romanians and Serbians living in Hungary and Transylvania against the Hungarians, promising them some kind of autonomy. In 1867, as a result of the Austro Hungarian Compromise, Transylvania become again an integral part of the Kingdom of Hungary, within Austria Hungary. In 1876, a general administrative reform abolished all the autonomous areas in the Kingdom of Hungary and created a unified system of counties. As a result, the autonomy of the Székely Land came to an end as well. Four counties were created in its place: Udvarhely, Háromszék, Csík, and Maros Torda. (Only half of the territory of Maros Torda originally belonged to the Székely Land.) The isolated Aranyosszék became a district of Torda Aranyos county. In December 1918, in the wake of the First World War, Romanian delegates from throughout Transylvania voted to join the Kingdom of Romania. There was an attempt in Udvarhely to found a "Székely republic" on 9 January 1919; however, its creation was unsuccessful. In 1920, by the Treaty of Trianon, Transylvania along with further territories was officially ceded to the Kingdom of Romania. The Romanian language officially replaced Hungarian in the Székely Land, but Székely county boundaries were preserved, and Székely districts were able to elect their own officials at local level and to preserve Hungarian language education. After 1930, the Romanian authorities began to Romanianize the Hungarian population of the Székely Land, with the presence of minorities in political life being repressed. In 1940, as a result of the Second Vienna Award, Northern Transylvania became part of Hungary again; this territory included most of the historical Székely areas. Hungarian authorities subsequently restored the pre Trianon structure with slight modifications. Ion Gigurtu's antisemitic laws, the Romanian version of Nuremberg Laws, were replaced by Hungarian ones. The Jews of the Székely Land were subjected to particularly harsh treatment. These individuals had their citizenship status reviewed, many of them being detained. In Csíkszereda (Miercurea Ciuc), dozens of families were rounded up and expelled. The men in the area were drafted into forced labor battalions. However, despite discrimination and many casualties, most of the community lived in relative safety until the March 1944 occupation of Hungary by Nazi Germany. A conference devoted to the concentration of Jews in the Székely Land was held on 28 April 1944; it covered the counties of Csík, Háromszék, Maros Torda and Udvarhely. The area's Jews were ghettoized in Szászrégen (Reghin), Sepsiszentgyörgy (Sfântu Gheorghe) and Marosvásárhely. Roundups began on 3 May 1944 and were completed within a week. The Hungarian authorities actively participated in the crimes of the Nazis. The Jews ghettoized at Sepsiszentgyörgy were later sent to Szászrégen, whence on 4 June 1944, 3,149 were boarded on a train bound for the Auschwitz concentration camp. Three transports left Marosvásáhely for Auschwitz: on 27 May, 30 May and 8 June 1944; altogether, they carried 7,549 Jews. On 12 September 1944, the Second Vienna Award was voided by the Allied Commission through the Armistice Agreement with Romania, and the Romanian Soviet forces seized the area in Autumn 1944; however, the Romanian administration was expelled from these territories in October due to the activities of the Romanian paramilitary groups created in the area to avenge the atrocities committed by the Hungarians against the Romanians during the Hungarian rule in Northern Transylvania. For instance, the so called Iuliu Maniu Guards terrorized the Székely villages, butchered the local Hungarians by axe and hatchet and operated a death camp in Feldioara. This paramilitary group was described as "a band of terrorist chauvinistic criminals" by the Soviets. The USSR let the Romanian authorities back to the area in March 1945, which encompassed most of the land inhabited by the Székelys. In 1960, the region was renamed to Mureș Magyar Autonomous Region. It was abolished in 1968, when Romania, following an administrative reform, returned to its traditional local administrative system based on counties. Roughly speaking, present day Harghita County encompasses the former Udvarhely and Csík, the latter including Gyergyószék; Covasna County covers more or less the territory of the former Háromszék; and what was once Maros Torda is mostly part of present day Mureș County. The former Aranyosszék is today divided between Cluj and Alba counties. Nicolae Ceaușescu came to power in 1965. For the next couple of decades, due to the Romanianization efforts, a large number of ethnic Romanians settled in the Székely Land. Those Székely Hungarians who possessed degrees were subjected to resettlement. and further efforts from Székely organisations to reach a higher level of self governance for the Székely Land within Romania. On 4 June 2005, the Civic Forum of the Romanians of Covasna, Harghita and Mureș was founded in Miercurea Ciuc. It is an organization aimed at organizing the ethnic Romanian population in the counties that compose Székely Land. On 2 February 2009, Romanian President Traian Băsescu met the Hungarian President László Sólyom in Budapest and discussed the issues of minority rights and regional autonomy. Băsescu stated "The Hungarian minority will never be given territorial autonomy." In 2014, the UDMR and the Hungarian Civic Party had a joint autonomy proposal for the Székely Land, but the Szekler National Council also possessed its own suggestion. In 2016, Hans G. Klemm, the United States Ambassador to Romania, together with other local officials, were pictured with a Székely flag during his visit to the Székely Land. The photo was posted by the mayor of Sfântu Gheorghe on Facebook. The reactions of the politicians in Bucharest were turbulent. In a response Klemm affirmed that the only two flags that are important to him, as a diplomat, are the U. S. and the Romanian ones.

Конституциялық мәселелер

Румыния Конституциясының 1-бабы елді «егеменді, тәуелсіз, біртұтас және бөлінбес ұлттық мемлекет» деп анықтайды. Осы ереженің нәтижесінде, этникалық негіздегі кез келген аумақтық автономия, Секелі жерінің автономиясы да оның ішінде, конституцияға қайшы келеді деп жиі айтылады. Румынияның Ұлттық қауіпсіздік Жоғарғы Кеңесі Секелі жерінің автономиясы конституцияға қайшы екенін мәлімдеді.

Халық саны

2002 жылы Секели жерінің (Мюреш, Ковасна және Харгита округтері) этникалық құрамы мажарлардан (66%), румындардан (29%), немістерден (1%) және ромалардан (4%) тұрды. Жергілікті тұрғындар бұл жағдайды "Барлығы венгр тілінде сөйлейді, мұнда полиция және мемлекеттік қызметкерлермен румын тілінде сөйлесу керек" деп сипаттайды. 2002 жылғы санақ бойынша тарихи Секели жерінің халқы 409 000 адамды құрады, оның ішінде 312 043 – венгрлер, бұл жалпы санының 76,65% -ы. Венгрлер Харгита, Ковасна және Мюреш округтері халқының 59% -ын құрайды. Харгита және Ковасна округтерінде венгрлердің үлесі жоғары (84,8% және 73,58%), ал Мюреш округінде төмен (38,82%). 2011 жылғы ресми санақ мәліметтері бойынша, Ковасна, Харгита және Мюреш округтерінде 570 033 (53,22%) венгр тұрады (жалпы саны 1 071 890 адам). Мюреш округінде румындар аздап басымдыққа ие (52,6%), ал Ковасна және Харгита округтерінде венгрлер көпшілікті құрайды (79,6% және 85,9%). 2011 жылғы санақ, алдыңғы санақ (2002) деректерімен салыстырғанда, Секели жеріндегі румындардың этностық үлесінің эмиграцияға байланысты төмендегенін көрсетіп тұр. Таргу Муреш – Румыниядағы ең ірі венгр қауымдастығы (2011 жылы 60 669 адам), бірақ қаланың өзінде румындар көпшілікті құрайды (134 290 тұрғынның 69 702-сі). Секели жерінің маңызды орталықтары – Таргу Муреш (Маросвашархел), Миеркуреа Чук (Чсиксзереда), Сфынту Георге (Сепсисентдьердь) және Одорхейу Секуйеск (Сзэкелиудвархел). + Румыниядағы Харгита, Ковасна және Мюреш округтеріндегі этникалық топтар бойынша (1930–2021 жылғы санақтар) Дереккөзі: Ұлттық Статистика Институты INS Румыния Этностық топ 1930 1956 1966 1977 1992 2002 2011 2021 Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Харгита Ковасна Мюреш Венгрлер % 86.61 76.69 41.59 89.55 79.07 45.18 88.14 79.43 44.46 85.07 78.45 44.31 84.72 75.24 41.42 84.65 73.82 39.31 85.21 73.74 38.09 85.67 71.77 35.58 Сан 216,615 116,961 176,990 245,300 136,388 231,875 248,886 140,472 249,675 277,587 156,120 268,251 295,104 175,502 252,651 276,038 164,158 228,275 257,707 150,468 200,858 232,157 133,444 165,014 Жалпы % 61.65 63.94 62.60 62.08 60.70 59.20 58.91 57.63 Сан 510,566 613,563 639,033 701,958 723,257 668,471 609,033 530,615 Румындар % 9.99 19.94 43.55 9.38 18.21 47.49 11.07 19.28 49.57 13.73 19.57 49.10 14.05 23.40 52.05 14.07 23.29 53.27 12.96 22.06 52.60 12.41 22.99 54.42 Сан 24,996 30,405 185,367 25,694 31,416 243,720 31,272 34,099 278,386 44,794 38,948 297,205 48,948 54,586 317,541 45,870 51,790 309,375 39,196 45,021 277,372 33,634 42,752 252,400 Жалпы % 29.07 31.35 33.68 33.69 35.34 36.05 34.98 35.71 Сан 240,768 300,830 343,757 380,947 421,075 407,035 361,589 328,786 Рома % 1.08 2.02 4.10 0.55 2.00 2.69 0.49 0.83 2.03 0.99 1.77 3.31 1.10 1.13 5.70 1.18 2.69 6.96 1.76 4.05 8.90 1.82 5.11 9.68 Сан 2,702 3,080 17,444 1,514 3,450 13,804 1,390 1,465 11,402 3,228 3,522 20,019 3,827 2,641 34,798 3,835 5,973 40,425 5,326 8,267 46,947 4,928 9,507 44,880 Жалпы % 2.80 1.96 1.40 2.37 3.46 4.45 5.86 6.44 Сан 23,226 18,768 14,257 26,769 41,266 50,233 60,540 59,315

In 2002 the estimated ethnic composition of the Székely Land (Mureș, Covasna and Harghita counties) consisted of Hungarians (66%), Romanians (29%), Germans (1%) and Roma (4%). Locals refer this situation as "Everybody speaks Hungarian, here you have to speak Romanian with police and public officials". The population of the historical Székely Land (according to the 2002 census) is 409,000, 312,043 of them Hungarians, accounting for 76.65% of the total. The Hungarians represent 59% of the populations of Harghita, Covasna and Mureș counties. The percentage of Hungarians is higher in Harghita and Covasna (84.8% and 73.58% respectively), and lower in Mureș County, (38.82%). According to the 2011 official census, 570,033 Hungarians (53.22%) live in the counties of Covasna, Harghita and Mureș (out of a total population of 1,071,890 inhabitants). In Mureș county the Romanians have a slight majority (52.6%), while in the counties of Covasna and Harghita, the Hungarians make up the majority (79.6% and 85.9%). The 2011 census compared to the data of the previous census (2002) also shows that the Romanian ethnic ratio in the Székely Land has been decreasing (due to emigration). Târgu Mureș is the home for the largest community of Hungarians in Romania (60,669 in 2011), but the town itself has a Romanian majority (69,702 out of 134,290 inhabitants). Important centers of the Székely Land are Târgu Mureș (Marosvásárhely), Miercurea Ciuc (Csíkszereda), Sfântu Gheorghe (Sepsiszentgyörgy), and Odorheiu Secuiesc (Székelyudvarhely). + Romania according to ethnic group in Harghita, Covasna and Mureș (Censuses 1930–2021)Source: National Institute of Statistics INS Romania Ethnic group 1930 1956 1966 1977 1992 2002 2011 2021 Harghita Covasna Mureș Harghita Covasna Mureș Harghita Covasna Mureș Harghita Covasna Mureș Harghita Covasna Mureș Harghita Covasna Mureș Harghita Covasna Mureș Harghita Covasna Mureș Hungarians % 86.61 76.69 41.59 89.55 79.07 45.18 88.14 79.43 44.46 85.07 78.45 44.31 84.72 75.24 41.42 84.65 73.82 39.31 85.21 73.74 38.09 85.67 71.77 35.58 Pop 216,615 116,961 176,990 245,300 136,388 231,875 248,886 140,472 249,675 277,587 156,120 268,251 295,104 175,502 252,651 276,038 164,158 228,275 257,707 150,468 200,858 232,157 133,444 165,014 Total % 61.65 63.94 62.60 62.08 60.70 59.20 58.91 57.63 Pop 510,566 613,563 639,033 701,958 723,257 668,471 609,033 530,615 Romanians % 9.99 19.94 43.55 9.38 18.21 47.49 11.07 19.28 49.57 13.73 19.57 49.10 14.05 23.40 52.05 14.07 23.29 53.27 12.96 22.06 52.60 12.41 22.99 54.42 Pop 24,996 30,405 185,367 25,694 31,416 243,720 31,272 34,099 278,386 44,794 38,948 297,205 48,948 54,586 317,541 45,870 51,790 309,375 39,196 45,021 277,372 33,634 42,752 252,400 Total % 29.07 31.35 33.68 33.69 35.34 36.05 34.98 35.71 Pop 240,768 300,830 343,757 380,947 421,075 407,035 361,589 328,786 Romani % 1.08 2.02 4.10 0.55 2.00 2.69 0.49 0.83 2.03 0.99 1.77 3.31 1.10 1.13 5.70 1.18 2.69 6.96 1.76 4.05 8.90 1.82 5.11 9.68 Pop 2,702 3,080 17,444 1,514 3,450 13,804 1,390 1,465 11,402 3,228 3,522 20,019 3,827 2,641 34,798 3,835 5,973 40,425 5,326 8,267 46,947 4,928 9,507 44,880 Total % 2.80 1.96 1.40 2.37 3.46 4.45 5.86 6.44 Pop 23,226 18,768 14,257 26,769 41,266 50,233 60,540 59,315