Кіріспе

Маркетингтік термин – тұтынушының нақты бір брендке деген эмоционалдық байланысы. Маркетинг және тұтынушы мінез-құлқында брендке адалдық – тұтынушының таныс брендке деген тұрақты, жағымды сезімі және оның кемшіліктеріне, бәсекелестің іс-әрекеттеріне немесе нарық жағдайының өзгеруіне қарамастан, сол брендтің өнімдерін және/немесе қызметтерін қайта-қайта сатып алуға деген берілгендігін көрсетеді. Бұл адалдық жағымды пікірлермен, ауыздан ауызға тарату арқылы да білінеді. Корпоративтік брендке адалдық – бұл жеке тұлғаның басқа жеткізушілерден емес, бір өндірушіден үнемі, күмәнсіз өнімдерді сатып алуы. Адалдық – берілгендік пен құлшыныс, оны әдетпен шатастыруға болмайды, себебі әдет – эмоционалдық байланыс пен міндеттемеден кем. Қаржылық және этикалық құндылықтары (мысалы, ESG жауапкершілігі) көбінесе брендке адалдыққа негізделген компаниялар адалдық бизнес-моделін қолданады.

Маркетинг

Маркетингте брендке адалдық – тұтынушының брендті қайтадан сатып алуға немесе оны пайдалануды жалғастыруға берілгендігінен тұрады. Тұтынушылар брендке адалдығын өнімді, қызметті қайта-қайта сатып алу арқылы немесе ауыздан ауызға тарату сияқты басқа да жағымды әрекеттермен көрсете алады. Бұл бренд ұғымы өнім немесе өнімдер тізбесінің бейнесі мен символикасын көрсетеді. Брендтер тұтынушыларды қызықтыра алады және оларды эмоционалды байланысқа түсіре алады. Тұтынушылардың сенімдері мен көзқарастары бренд имиджін құрайды, бұл олармен қарым-қатынасқа түскен брендтерге қалай қарастыратындарына әсер етеді. Брендтік тәжірибе тұтынушылар дүкенге келгенде, іздегенде және өнімді тұтынғанда пайда болады. Адам брендпен байланысқа түскенде сезім, қарым-қатынас, іс-әрекет және түйсік сияқты толыққанды тәжірибелер туындайды. Бұл сезімдер адам үшін қаншалықты күшті және маңызды болса, ол қайта-қайта сатып алуға соншалықты бейім болады. Байланыс орналысқаннан кейін психологиялық ойлау процесі жүзеге асады, содан кейін сатып алу немесе сатып алмау туралы шешім қабылданады. Бұл қайталап сатып алу әрекетіне алып келуі мүмкін, соның нәтижесінде бастапқы брендке адалдық пайда болады. Брендке адалдық тек қайталап сатып алумен ғана шектелмейді, себебі адамның бір брендтен үнемі өнімдерді қайта сатып алуының терең психологиялық себептері бар. Брендке адалдықты белгілі бір брендпен тұрақты қарым-қатынас орнатуға дайындық деп анықтауға болады. Шамамен 200 жоғары лауазымды маркетинг маманының арасында жүргізілген сауалнамада 68 пайызы «адалдық» көрсеткіші өте пайдалы екенін мәлімдеді. Брендке адалдық тұтынушылар белгілі бір бренд үшін жоғары баға төлеуге, оған қол жеткізу үшін қосымша күш жұмсауға немесе оны жоғары бағалауға дайын болғанда пайда болады. Брендке адалдық брендтің өнімділігін болжауға мүмкіндік береді. Бұл сонымен қатар басқа брендтерге қарағанда нашар өнім көрсетіп жатқан өнімді насихаттауға тырысқанда маркетингтік коммуникацияның маңыздылығын көрсетеді. Маркетологтар брендке адалдықтың үлгілерін қарастырып, өнімнің өркендеуіне ықпал ететін ерекшеліктерді анықтай алады. Брендке адалдықты ынталандырудың мысалдары: My Coke Rewards, Pepsi Stuff және Marriott Rewards.

Кәсіпкерлікке ұзақ мерзімді әсер ету

Маркетингтегі брендке адалдық – тұтынушының брендтің өнімдерін немесе қызметтерін уақыт өте келе қайта сатып алуға және пайдалануды жалғастыруға деген берілгендігі, байланысы және міндеттемесі, бәсекелестердің бағаларының өзгеруіне немесе сыртқы ортадағы өзгерістерге қарамастан. Брендке адалдық – клиенттің ұзақ мерзімге брендпен қарым-қатынаста болуға дайындығын көрсетеді. Брендке адалдықты құрудың маңызды факторы – тұтынушы мен бренд арасындағы байланыс немесе қарым-қатынасты дамыту. Тұтынушы мен бренд арасында эмоционалды байланыс орнатылғанда, бұл берік байланысқа және сол бренд үшін бәсекелестік артықшылыққа әкеледі. Адалдыққа көзқарас және мінез-құлық компоненттері кіреді. Көзқарас адалдығы – тұтынушының брендтен қандай да бір ақылға қонымды бағада өнім немесе қызмет сатып алуға дайындығы. Мінез-құлық адалдығы – қайта сатып алу. Екі компонент те – мінез-құлық және көзқарас – маңызды. Мысалы, тұтынушы балама өнімдер аз болғанда Coca-Cola сатып алып мінез-құлық адалдығын көрсетеді, ал Coca-Cola болмағанда басқа брендті сатып алмай мінез-құлық адалдығын көрсетеді. Көзқарас компоненті психологиялық болып табылады, ол қайталап сатып алуға итермелейді. Көзқарас адалдығы – бір реттік сатып алумен емес, уақыт өте келе адалдықты қамтамасыз ететін күш. Фирмалар брендке адалдықты қалайды, себебі бар клиенттерді сақтап қалу жаңаларын табудан арзан. Фирмалар адал клиенттерден пайда көреді.

Клиенттердің мінез-құлқы

Брендке адалдық тек қайта сатып алуға ғана әкелмейді. Тұтынушылар жағдайлық шектеулер (мысалы, жеткізушіге тәуелділік), қолжетімді баламалардың жоқтығы немесе ыңғайлылық үшін брендті қайта сатып алуы мүмкін. Мұндай адалдық "нақты емес адалдық" деп аталады. Алдыңғы зерттеулер көрсеткендей, тұтынушылардың қанағаттануы тұтынушылардың адалдығына әсер етеді, бірақ бұл байланыс тұтынушылардың ауысу құнына (процедуралық, қарым-қатынастық және қаржылық) байланысты өзгереді. Нағыз брендке адалдық тұтынушылардың брендке қатысты жоғары көзқарасы болғанда және оны қайта сатып алу арқылы көрсеткенде пайда болады. Мысалы, егер Джоның A компаниясына адалдығы болса, B компаниясының өнімдері арзан немесе сапалырақ болса да, ол A компаниясының өнімдерін таңдайды. Көптеген маркетологтар тұтынушының брендті пайдалануы тұрғысынан брендке адалдықты маңызды фактор деп санайды. Дегенмен, компаниялар адал, бірақ пайдасыз клиенттерді ұстап тұруға ресурстар жұмсамауға тырысады.

Пайдалану деңгейі

Пайдалану жиілігі, Паретоның 80/20 ережесіне бағынатын көрсеткіш: Котлердің "көп пайдаланатындары" бренд үшін аса маңызды (әдетте, пайдаланушылардың 20% пайдаланудың 80% және жеткізушілердің табысының 80% құрайды). Осының салдарынан, жеткізушілер өз клиенттерін "көп", "орташа" және "аздап" пайдаланатындарға бөліп, мүмкіндігінше "көп пайдаланатындарды" таңдайды. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, брендті көп пайдаланатындар әрқашан компания үшін ең пайдалы болмайды. Қатты адал клиенттер – бұл брендті үнемі сатып алатындар. Екі-үш брендке адал клиенттер. Адалдығын өзгертушілер – бір брендтен екіншісіне ауысатындар. Адалдығы жоқ клиенттер (мүмкін "арзанға құмар", үнемі жеңілдік іздеушілер немесе "жаңалыққа құмар", әртүрлі нәрсе іздеушілер). Тағы да зерттеулер көрсеткендей, клиенттік адалдық бұрынғыдай қарапайым емес, күрделірек құрылымға ие. Атап айтқанда, клиенттік міндеттеме бес өлшемнен тұрады, ал кейбір міндеттеме өлшемдері (мәжбүрлі міндеттеме тіпті клиенттік адалдыққа кері әсер етуі мүмкін).

Психологиялық ойлау

Адамның психологиялық қалыптасуы оның қай брендке қызығуын анықтайды. Танымдық жауаптар брендтің бейнесімен үйлеседі. Бренд бейнесі бес түрлі қасиетке бөлінеді: адалдық, күштілік, құзыреттілік, мәдениеттілік және қызығушылық. Тұтынушылар өмірінің барлық жақтарын үнемі бағалайды, осы бағалаулар олардың көзқарасын қалыптастырады. Тұтынушылар науқандарға назар аударады, және науқанның жалпы адамның сезімдерімен байланысты болуына байланысты толқын тәрізді әсер пайда болуы мүмкін. Тұтынушы брендпен эмоционалды байланыс орнатқаннан кейін, көптеген ақпараттарға тап болған тұтынушыларға қарағанда брендті еске түсіруі ықтимал. Бұл байланыс тұтынушыларды брендтің қасиеттерімен таныстырады және оларды жақсы білуге мүмкіндік береді, сондықтан бұл байланыс брендке адалдықты қалыптастырады, себебі тұтынушы брендті жақсы таниды деп сезінеді. Бренд адалдығын арттыру туралы ең беделді жазушылардың бірі Фред Райхелд, тұтынушы адалдығын арттырудың табысқа елеулі әсер ететінін айтқан. Алайда, жаңа зерттеулер көрсеткендей, тұтынушы адалдығы мен фирманың табыстылығы және қор нарығының көрсеткіштері сияқты қаржылық нәтижелер арасындағы байланыс осылай тікелей емес. Ұйымның клиенттерді тарту және ұстап тұру қабілеті оның сәттілігі үшін маңызды. Клиент адалдығы өнімге деген қызығушылықты күшейтеді. Интеграцияланған маркетингтік коммуникациялар (IMC) және бренд құру сияқты маркетингтік құралдар тұтынушы мен бренд арасындағы тартымдылықты арттыра алады. Бұл құралдар эмоционалдық жауапты және брендке деген көңілді күшейтеді, сондай-ақ тұтынушының брендке деген сезіміне әсер етеді; олардың екеуі де үйлесімділік пен қарым-қатынас үшін маңызды. Бұл өз кезегінде бренд адалдығының дамуына әкеледі. Қарым-қатынасты дамыту және сақтау сенімділік бағдарламаларының немесе танымал тұлғаның қолдауы арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл бренд пен тұтынушы арасындағы байланысты арттыруға көмектеседі. IMC «клиенттермен қарым-қатынас жасау және олармен қарым-қатынас орнату үшін әртүрлі формалардағы сенімді хабарламаларды біріктіру» деп анықталады. IMC бренд имиджін жеткізеді, танымалдылықты арттырады, бренд капиталын құрайды және тұтынушы мен бренд арасында ортақ құндылықтарға қол жеткізеді.

IMC және брендке адалдық

IMC және брендтік маркетинг – тұтынушылардың брендке адалдығын арттыруға бағытталған маркетингтік құралдар. Коммуникация және брендке қатысты қабылданатын шешімдер тұтынушылар туралы толыққанды және фактілерге негізделген нарықтық зерттеулерге сүйенуі керек. Егер бренд немесе IMC мақсатты аудитория үшін маңызды болмаса, тұтынушылар назар бөлмейді. Мысалы, Y ұрпағына бағытталған хабарламаларда жоғары деңгейде жекелендіру, шығармашылық және тікелей үн қолдану ұсынылады, себебі Y ұрпағы нарықтың қалған бөлігінен өзгеше қарастырылуды қалайды және маркетологтар бұл қалауды ескеруі тиіс. Адалдық бағдарламалары клиенттерді марапаттап, ынталандырады, бұл олардың қайта сатып алуға деген ниетін күшейтеді. Тұтынушы брендпен байланыс сезінуі керек, қайта-қайта сатып алуға ұмтылуы керек және жағымды пікірлер сияқты брендке адалдықты көрсететін мінез-құлықтарды танытуы керек. "Адалдық бағдарламасы – бұл брендке адал клиенттерді көбейту мақсатындағы маркетингтік әрекеттердің біріктірілген жүйесі". Атақты адамдардың қолдауы тұтынушы мен бренд арасындағы қарым-қатынасты тұтынушының көзқарасына сай брендті бейнелеу арқылы жақсартады. Атақты адамды пайдалану тұтынушылар мен бренд арасындағы байланысты нығайтады, өйткені ол өзі мен тұтынушы, өзі мен бренд арасындағы ұқсастықтарды көрсете алады. Атақты тұлғалар маркетингтік тактиканы сенімді етуге және маркетингтік коммуникацияны тиімді етуге көмектеседі. Танымал адамды қолдану брендті тұтынушы үшін жекелендіріп, олардың арасындағы қарым-қатынасты құруға мүмкіндік береді. Қолдаудың табысты болуын қамтамасыз ету үшін, танымал тұлға бренд пен тұтынушыға сәйкес болуы керек. Тұтынушылартың құрмет тұтатын және үлгі алуға тырысатын атақты адамды пайдалану тұтынушылар мен брендтің құндылықтары арасындағы үйлесімділікті арттырып, олардың арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға әкелуі мүмкін.

Өнеркәсіптік нарықтар

Өнеркәсіптік нарықтарда ұйымдар "көп пайдаланатындарды" жоғары деңгейдегі сату қызметкерлерінің, тіпті менеджерлердің тікелей басқаруына алынатын "маңызды клиенттер" деп есептейді, ал "аздап пайдаланатындармен" жалпы сату күштері немесе дилерлер жұмыс істейді.

Брендтер портфелі

Эндрю Эренберг, сол кезде Лондон бизнес мектебінде жұмыс істеген, тұтынушылар «брендтер портфелін» сатып алады деді. Олар брендтерді үнемі ауыстырып отырады, көбінесе жаңалықты қалайды. Осылайша, «брендтің ену деңгейі» немесе «брендтің үлесі» тек клиенттер келесі жолы ұнататын брендтер портфелінен осы брендті таңдау мүмкіндігінің статистикалық ықтималдығын көрсетеді. Бұл олардың адалдығын қамтамасыз етпейді. Осы жағдайда қажетті, тұтынушының ұнататын брендтер портфелінен таңдау жасағандағы статистикалық ықтималдықтарға әсер ету – бұл бренд-менеджердің дәстүрлі сипатталған, жаңа клиенттерді тарту және оларды ұстап тұру сияқты қарапайым рөлінен өте ерекшеленеді. Бұл тұжырымдама үзділікті сақтауды басқару қажеттілігін де атап көрсетеді.

Мәселелер

Брендтер жақсы орнығып, тұтынушылардың тұрақты ағыны болғаннан кейін, өнім сапасының нашарлауы, өнімдердің қауіпсіздігіне қатысты мәселелер немесе клиенттерге көңіл көрсетпеу сияқты қиындықтар туындауы мүмкін. Мұндай мәселелер тым сенімді болған брендке зиян келтіруі мүмкін. Көптеген брендтер дағдарыстан шығып кетеді, бірақ бұл олардың беделіне ешқандай әсер етпейді. Мысалы, Coca-Cola брендіне қатысты дау-дамайлар, оның ішінде Колумбиядағы кісі өлтірулер, Үндістандағы қылмыстар және денсаулыққа қауіпті жағдайлар – барлығы да компанияның атына тікелей байланысты. Дегенмен, Coca-Cola брендінің күші оны өзінің саласындағы көшбасшы етіп тұрады. Осындай ірі ұйымның беделін, кең ауқымды тарату құқықтары мен жарнамалық кампанияларға жұмсалатын қаржысының арқасында зақымдау қиын.

Тұрақтылық

Көптеген нарықтар жалпы тұрақтылықты немесе "маркетингтік инерцияны" көрсетеді. Олардың маңызды ерекшеліктері өте баяу өзгеріп, айлар емес, ондаған жылдар немесе тіпті ғасырлар бойы сақталады. Бұл тұрақтылықтың екі салдары бар: біріншісі, бренд-лидерлер өз бәсекелестеріне қарағанда артықшылыққа ие және осы позицияның тұрақтылығын күшейтетін инерцияны одан әрі дамытуға ұмтылады. Алайда, бұл тұтынушылар талғамындағы шағын өзгерістерге (теориялық тұрғыдан шағын болғанымен, нарықтар әлгідей жайбажайлықты қабылдамайтындықтан, тұтынушылардың сатып алу әдеттері үшін маңызды) сәйкес келу үшін ұсақ өзгерістерді қажет етеді. Бұл шағын инвестициялар бренд-лидерлердің әдетте ие болатын ұзақ мерзімді табысқа жету үшін төленетін шағын құн. Екіншісі, және одан да маңыздысы, осы тұрақтылықты бұзуға және нарықты өзгертуге (немесе оның ішінде өзінің позициясын едәуір жақсартуға) ниеттенген адамның сәтті болуы үшін үлкен инвестициялар жасауға дайын болуы керек. Кейбір нарықтар үшін тұрақтылық табиғи жағдай болғанымен, күрт өзгерістер де орын алуы мүмкін.