Джон Нельсон Дарби аударған Құдай Сөздері

Кіріспе

Дарбидің Киелі кітаптары (ДБК, ресми атауы The Holy Scriptures: A New Translation from the Original Languages by J. N. Darby) – Джон Нельсон Дарбидің еврей және грек тілдерінен аударған Киелі кітап.

Тарих және қағидаттары

Дарби 1867 жылы Жаңа Ғаһидаттың аудармасын жариялады, 1872 және 1884 жылдары түзетілген басылымдары шықты. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның шәкірттері Дарбидің француз және неміс тілдеріндегі аудармаларына сүйенген Ескі Ғаһидат аудармасын жасады (төменде қараңыз). Дарбидің толық Киелі кітабы, оның ішінде Дарбидің Жаңа Ғаһидаттың 3-ші басылымы және оның шәкірттерінің Ескі Ғаһидат аудармасы, алғаш рет 1890 жылы жарық көрді. Дарбидің мақсаты, ол өзінің ағылшын тіліндегі Жаңа Ғаһидат алғы сөзінде айтқандай, қолжазба мәтіндеріне қол жеткізе алмайтын, сондай-ақ Киелі кітаптардың ежелгі тілдерін білмейтін, қарапайым адамдар үшін заманауи аударма жасау болды. Ол көптеген аудармалардың негізгі ғалымы болды, бірақ оның есімімен аталатын әртүрлі аудармалардың жалғыз аудармашысы емес. Ол білімді және рухани білімі бар бірнеше достарымен жұмыс істеді. Ол сондай-ақ Сэмюэл Придоу Трегельс және басқа да ғалымдардың сындық жұмысына тәуелді екенін мойындайды. Дарбидің аударма жұмысы жоғары оқылуына арналмаған. Оның жұмысы зерттеу және жеке пайдалану үшін болды. Өзінің уағыздарында ол көбінесе ағылшын тіліндегі Кинг Джеймс аудармасын қолданды. Дарби алғаш рет ағылшын тіліндегі Жаңа аудармасын шығарғанда, ол Аян кітабының алғы сөзінде былай деп жазды: «Егер оқырман менің аудармам Уильям Келли мырзаның аудармасына өте ұқсас болса, мен оған қуанамын, өйткені менің аудармам оның шығуына бір-екі жыл бұрын жасалған, ал ол менің аудармамды осы уақытқа дейін көрген емес». 1871 жылғы неміс тіліндегі басылымға кіріспеде ол былай деп жазды: «Бұл аударманың мақсаты – білімді адамға ғылыми еңбек ұсыну емес, қарапайым және білімсіз оқырманға мүмкіндігінше дәл аударма беру». Ескі Ғаһидатта Дарби Құдайдың ізгіленген атын «Жаһве» деп аударады, көптеген ағылшын аудармаларындағыдай «РАББЫ» немесе «ҚҰДАЙ» (барлық әріптер үлкен) деп емес. Дарбидің Киелі кітабынан басқа, ағылшын тіліндегі басқа да аудармалар осы тәсілді ұстанды, мысалы, Роберт Янгтың «Сөзбе-сөз аудармасы» (1862, 1898), Джулия Э. Смит Паркердің аудармасы (1876), «Американдық стандартты нұсқа» (1901), «Тірі тілмен Киелі кітап» (1972), «Гриннің сөзбе-сөз аудармасы» (1985), «Қалпына келтіру нұсқасы» (1999), «Холман христиандық стандартты Киелі кітап» [Жаһве 2004], «Лексем Киелі кітап» [Жаһве 2011], «Жаңа жүрек ағылшынша Киелі кітап», «Жаһве» басылымы (2010), «Илаһи есімді Кинг Джеймс Киелі кітабы» (2011), «Жаһве куәгерлерінің Жаңа әлем аудармасы» (1961, 1984, 2013) және «Жаһве» стандартты Киелі кітабы (Жаһве 2021). Дарби Киелі кітабының Жаңа Ғаһидат басылымдарының көптеген түсіндірмелерінде («Лорд» – грек тілінде «Кюриос») Киелі кітап мәтінінде Жаһвеге сілтеме жасайтынын көрсетеді. Дарби Киелі кітабының 1961 жылғы түзетілген түсіндірмелер басылымында 1871 жылғы Жаңа Ғаһидат алғы сөзі келтірілген, онда былай делінген: «Кюриос сөзінің алдында жіктеу есімдігі жоқ жерлердің бәрі жақшамен белгіленбеген, бірақ LXX-те Жаһве үшін қолданылып, содан кейін Жаңа Ғаһидатқа көшірілген Кюриос сөзінің жеке есім ретінде қолданылған барлық жерлерді келтіремін, яғни «Жаһве» деген мағынаны білдіреді». Содан кейін ол осы жерлердің тізімін береді. Кейбір аяттар үшін Дарбидің Жаңа Ғаһидатта оның ғылыми мәтіндік сынға қатысты салыстыруларына сілтеме жасайтын егжей-тегжейлі түсіндірмелер бар. Дарбидің Киелі кітабын сынға алғандардың арасында Чарльз Сперджон да бар.

Darby published a translation of the New Testament in 1867, with revised editions in 1872 and 1884. After his death, some of his students produced an Old Testament translation based on Darby's French and German translations (see below). The complete Darby Bible, including Darby's 3rd edition New Testament and his students' Old Testament, was first published in 1890. Darby's purpose was, as he states in the preface to his English NT, to make a modern translation for the unlearned who have neither access to manuscript texts nor training and knowledge of ancient languages of the Scriptures. He was the principal scholar for a number of translations – and not the sole translator of any one of the various translations that bear his name. He worked with various brethren who had academic and spiritual qualifications. He also acknowledges dependence on the critical work of Samuel Prideaux Tregelles and various other scholars. Darby's translation work was not intended to be read aloud. His work was for study and private use. In his own oral ministry he generally used the English KJV. When Darby first issued his New Translation into English he wrote in the preface to the Revelation: "if the reader find my translation exceedingly similar to Mr. William Kelly's, I can only rejoice in it, as mine was made a year or two before his came out, and he has never seen mine up to the time of my writing this " (Darby went on to write that his New Testament translation had been lying by him for some years then.) In his introduction to the 1871 German version, he wrote, "In the issue of this translation, the purpose is not to offer to the man of letters a learned work, but rather to provide the simple and unlearned reader with as exact a translation as possible." In the Old Testament Darby translates the covenant name of God as "Jehovah" instead of rendering it "LORD" or "GOD" (in all capital letters) as most English translations do. Among other widely used English translations aside from The Darby Bible, other versions have followed this practice, such as Robert Young's Literal Translation (1862, 1898),The Julia E. Smith Parker Translation (1876), The American Standard Version (1901), The Bible in Living English (1972), Green's Literal Translation (1985), Recovery Version (1999), Holman Christian Standard Bible [Yahweh 2004], the Lexham Bible [Yahweh 2011], New Heart English Bible, Jehovah Edition (2010), The Divine Name King James Bible (2011), the Jehovah's Witnesses' New World Translation (1961, 1984, 2013) and the Legacy Standard Bible (Yahweh 2021). The footnotes of many editions (such as the 1961 Modified Notes Edition) of Darby Bible's New Testament indicate where "Lord" ("Kurios" in Greek) in the scripture text probably refers to Jehovah. The 1961 Modified Notes Edition of the Darby Bible includes the 1871 New Testament Preface, which says in part: "All the instances in which the article is wanting before Kurios are not marked by brackets; but I give here all the passages in which Kurios, which the LXX employ for Jehovah, thence transferred to the New Testament, is used as a proper name; that is, has the sense of 'Jehovah.'" It then gives a listing of those places. For some verses the Darby New Testament has detailed footnotes which make reference to his scholarly textual criticism comparisons. Critics of the Darby Bible include Charles Spurgeon.

Француз тілі

Уильям Джозеф Лоу (1840–1927) және Пьер Шламбергер 1859 жылы алғаш жарық көрген По-Вевей француз тіліне аудармасының аударма тобында болды. Кітаптың бетінде былай деп жазылған: "Дарби бұл жобаны Оңтүстік Франциядағы По қаласында жүргізді, бірақ жұмыстың басым бөлігі француз тілінде сөйлейтін Швейцариядағы көптеген достар үшін жасалды. Жаңа өсиеттің аудармасы 1872, 1875 және 1878 жылдары қайта басылды. Толық Киелі кітап 1885 жылы жарық көрді."

Нидерланд тілі

Голландия тіліндегі "Дарбидің" Жаңа Өсиетінің жаңа аудармасы негізінен Х. К. Вурхоувтің еңбегі, бірақ ол неміс командасының жұмысына деңгейлі сүйенген сияқты. Оның еңбегі бірнеше рет қайта қарастырылды. Вурхоув өсиетінің ең соңғы (5-ші) басылымы "Telos" аудармасы деп аталады және ол 1982 жылы J. Klein Haneveld, Willem J. Ouweneel, Henk P. Medema және Gerard H. Kramer еңбектерінің нәтижесі. Бұл соңғы басылым жаңартылып, 2018 жылы Grace Publishing House баспасынан қайта басылды. "Дарби" үлгісіндегі Забурлардың анонимді аудармасы да бар, оны Uit Het Woord Der Waarheid, Aalten, Нидерландыдан алуға болады.

Италиялық

Дарбидің көптеген өмірбаяндары оның итальяндық Жаңа Өсиетті аяқтағанын көрсетеді. Оның жұмысы табылмаған, бірақ оның француз тіліндегі жұмысына негізделген аударманы Плимут ағайындарының мүшелері Эдвард Лоуренс Бевир (1847–1922) (Дарбидің замандасы) және Александр Карратерс (1860–1930) аяқтады. Италиялық Жаңа Өсиет алғаш рет 1890 жылы жарық көрді және 1930 жылы қайта қарастырылды. Ол әлі де басылып шығарылуда (2008).

Швед тілі

Жаңа Келісімнің бұл басылымы Тейлордың ексклюзивті бауырластарының арасында толық және нақты біркелкілікке ұмтылысының нәтижесінде пайда болды. Оның беттік дизайны 1961 жылы Тейлор бауырластары шығарған және Гетеборгтегі AB Petersons Foerlag баспасында жарияланған ағылшын тіліндегі басылымға дерлік толық сәйкес келеді. Басты жұмысты Эрик Каррен жасады, және ол шындығында Жаңа Келісімнің неміс және басқа Дарби аудармаларына негізделген үшінші деңгейдегі аударма болып табылады. Швециялық «Дарби» Жаңа Келісімі әлі де басылып шығарылуда (2008). Алдында Глантон бауырлас Жаңа Келісімнің «Дарби» стиліндегі аудармасын жасауға тырысқан. Ол Пауылдың кем дегенде екі хатын кітапша түрінде жариялаған (көшірмелері Лондонның Кросс архивінде сақтаулы).

Басқа тілдер

Бірқатар шетел тілдеріндегі аудармалар Дарбидің еңбегіне тәуелді екенін көрсетеді. Олардың ішінде В. Х. Весткотттың конго тіліндегі Киелі кітабы, Виктор Даниэльсонның фарер тіліндегі жұмысы және Германияның Дилленбург қаласындағы Gute Botschaft Verlag баспасынан шыққан румын тіліндегі Киелі кітап бар. Дарбидің еңбегі негізінде Кингстон Библия Трасты словак тілінде Жаңа өсиетті жариялады. Онда Ф. Э. Рейвеннің түсіндірмелері бар.