Кіріспе

Солтүстік Ирландия театр компаниясы
Көріп көретін көлік

Шарабанка немесе "char à banc" '/ʃ//ær//ə//b//æ//ŋ//k/ (көбінесе британдық тілде "sharra bang" деп айтылады) – 20-ғасырдың басында Ұлыбританияда кең таралған, әдетте ашық төбелі, жылқымен тартылатын көлік немесе алғашқы моторлық автобустың түрі. Ол "үлкен топтар үшін, қоғамдық көлік ретінде немесе саяхаттарда қолданылатын, алға қарай қаратылған қатарлап орналасқан орындықтармен" жабдықталған. Бұл көбінесе елге немесе теңіз жағалауына жылдық "кәсіподақ саяхаттарына" немесе көрікті жерлерді тамашалауға арналған. Атауы француз тіліндегі char à bancs ("орындықтары бар карета") сөзінен шыққан, ал көлік 19-ғасырдың басында Францияда пайда болған. Көлік 1920 жылдан бері жолдарда кеңінен қолданылмаса да, сол дәуірден қалған белгілер сақталған; Сомерсеттегі Вуки-Холдағы көршілес Истон ауылына баратын жолдың шарабанкалар үшін қолайсыз екендігі туралы ескерту бар. Бұл сөз, әсіресе Солтүстік Англияда, автобуспен жасалатын кәсіподақ саяхаттарын әжуалы түрде атау үшін қолданылады. Австралияда 1970 жылдарға дейін сақталған, әр қатар орындыққа екі бүйірлік есігі бар, осыған ұқсас автобус немесе моторлық автобус "жанама жүктеуші автобус" деп аталды; бірақ олардың көпшілігі ашық төбелі болған жоқ. Виктория штатының Эчука қаласындағы осындай автобустың бірі қалпына келтіріліп, кейбір мерекелер мен арнайы іс-шараларда Эчука портында пайдаланылады. Есіктер мен орындықтардың ұқсас орналасуы бар автобустар көптеген полиция күштерінің тәртіпсіздікке қарсы жасақтарының стандартты жабдықтары болып табылады, себебі бұл конфигурация жасаққа көліктен жылдам шығуға мүмкіндік береді.

Тарих

1830 жылдары француз спорттық көлігі ретінде пайда болған char à bancs жарыстарда, аң аулау немесе ату шараларында кең таралды, онда ол жылжымалы трибуна қызметін атқарды. Оны төрт немесе екі жұп ат сүйреп жүрді. Оның екі немесе одан көп қатарлы көлденең орындықтары, сондай-ақ күйеу жігіт отыруы үшін артында сәл төменгі орындықтары және көптеген модельдерде багажға арналған жақсырақ сақтағыштары болды. Алғашқыда байлар пайдаланса, кейін мектеп немесе жұмыс сапарлары мен туристік саяхаттар үшін орындықтары көбейтіліп, туристік автобустың арзан нұсқасына айналды. Ұлыбританиядағы алғашқы charabanc Франция королі Луи Филипптің Виктория патшайымына сыйлаған көлігі еді және ол Корольдік ат қорасында сақтаулы тұр.

Моторлы қарабандар

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын моторлы шарабандар негізінен бір күндік сапарлар үшін қолданылды, себебі олар ұзақ сапарларға жеткілікті жайлы емес еді, ал 1920 жылдары олардың орнына моторлы автобустар келді. 1920 жылдардағы шарабандар көбінесе бірнеше жыл ғана қызмет етті. Ол кезде шасси моторлық шассиден бөлек жасалатын, ал кейбіреулері тек жаз айларында орнатылатын. Көлікті жұмыспен қамту үшін қысқы уақытта оның орнына жүк тасуға арналған шасси орнатылатын. Шарабандар әдетте ашық шатырлы болып, жаңбыр жауғанда артқы жағында сақталатын үлкен кенептен жасалған бүктемелі шатыры бар еді, бұл кабриолет сияқты автомобильге ұқсас. Егер жаңбыр басталып кетсе, оны орнына тартып қою қажет еді, бұл өте ауыр жұмыс болатын, және саяхатшылар тобының ер адамдары оны орнатуға көмектесуді ар-намыс деп санайтын. Бүйір терезелері микадан (кварцтан жасалған жұқа тас қабаты) жасалатын. Шарабан жолаушыларды апат жағдайында қорғауға шамасы келмейтін, жүктелген кезде (әсіресе артық жүктелгенде) ауырлық орталығы жоғары болатын және көбінесе туристерге танымал жағалаудағы ауылдарға апаратын тік және қияң жолдармен жүретін. Осы факторлар салдарынан қазааткерлік оқиғаларға ұшырап, олардың қызмет ету мерзімі қысқарды.

Солтүстік Англияға саяхат

19-шы және 20-шы ғасырдың басында фабрикалық саяхаттар (жылдық жұмыс сапарлары) жұмысшылар үшін, әсіресе Ланкашир мен Йоркширдің солтүстік тоқыма фабрикалары қалаларынан келгендер үшін, жұмыс апталарында жиі кездесетін. 1940 және 1950 жылдар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елдің қалпына келуінің баяу болуына байланысты қиын кезең болды; тағам рационированиесі әлі де сақталған, ал тоқымашылар мен инешілер сияқты жағдайы төмен жұмысшылар үшін жылдық демалыс енгізілмеген. Сондықтан, теңіз жағасына бір күндік саяхат – сирек кездесетін мүмкіндік және үлкен отбасылары бар жұмысшылардың көбіне шамасы келген жалғыз демалыс еді. "Шарабан сапарлары" көбінесе ересектерге ғана арналды, себебі қаржылық жағдай осылай талап етті. Кейде фабрика иесі осы сапарлардың төлемдеріне көмектесетін, бірақ бұл әрқашан бола бермейтін. Шарабандар, немесе автобустар, қарапайым көліктер еді: шулы, қолайсыз, көбінесе төмен спинкалы орындықтары нашар жабдықталған және негізінен жақын маңдағы курорттық қалаларға немесе жарыстарға қысқа сапарлар үшін қолданылатын. Кейбір жұмысшы клубтары да демалыс күндерін ұйымдастырды, ал осы сапарлар клубтардың жыл бойы жиналған мүшелік жарналарынан қаржыландырылатын. Жұмысшылар аптасына бірнеше тиынды клубқа немесе фабрикалық саяхат ұйымдастырушыға төлеп, оны дәптерге жазып қоятын. Саяхат күні бұл ақша сақтаушыға жұмсау үшін қайтарылатын. Осындай күнді кейбір жұмысшылар үшін жылдың ең қуанышты сәті деп есептеушілік еді, және жұмысшылар үшін бұл қаланың ластанған ауасынан және шулы атмосферасынан құтылудың жалғыз мүмкіндігі болатын. Фабрикалар өркендеп, қаржылық жағдай жақсарғанда, жылдық "жұмыс аптасы" үстемдік құрды, және жаз айларында солтүстік фабрика қалаларынан бір апталық жаппай көші-қон шарабан сапарларынан гөрі басымдыққа ие болды. Соның салдарынан, бүкіл отбасы үшін демалыс лагерінде немесе теңіз жағасындағы пансионатта бір апталық демалыс – бір күндік саяхаттың орнына қалыпты жағдайға айналды.

Мәдени сілтемелер

Французша char à banc Лео Толстойдың "Анна Каренина" (1877) 6-бөлімінде, Pevear/Volokhonsky аудармасының 17-тарауында кездеседі (2000). Карапанк Дилан Томастың "Аутинг" деп те аталатын "Аутинг" атты қысқа әңгімесінде ерекше аталады. Әңгімеде карапанк ауызекі Уэльс ағылшын тілінде "chara" деп аталады. Лори Лидің "Сайдер Розимен" 1917 жылы Глостерширдің ауылдық жерінен Уэстон-супер-Мареге дейінгі карапанк саяхаты бар. Ральф МакТеллдің "Магино вальсі" атты әні бірінші шумағында: "Барлығы Брайтонға бір қарапанкпен барады". Винс Хиллдің "Теңіз жағасындағы бір күн" әні "Кішкентай жаным, қарапанкқа мін" деген жолмен басталады. Лес Вандике жазған ән 1963 жылы Еуропа үшін ән байқауында бесінші орын алды. Char a banc, сондай-ақ, Рудьярд Киплингтің "Жердің жазық екенін дауыс берген ауыл" (1913) атты әңгімесінде маңызды орын алады. Дороти Эдвардстың "Солқындар мен Гриннигог" кітабында "Мисс Амфридің арбалы оқиғасы" деген тарауда карапанктар туралы айтылады. Онда миссис Амфри Маргареттің рухын тыныштандырып, карапанктардың шайтанның арбалары емес екенін сендіреді. The Stranglers тобының "Peaches" әнінде карапанкқа сілтеме жасалады, әнші Хью Корнуэлл тыңдаушыға жаз бойы жағажайда қалуға тура келетінін түсіндіреді, себебі ол карапанкты қалып қойды. Агата Кристидің "The Dead Harlequin" ("Өлі арлекин") романында жас суретші Фрэнк Бристоу қарт полковник Монктонның карапанктарға және туризмде оларды пайдалануға деген теріс (және, мүмкін, снобтық) көзқарасына ашуланып қарсы шығады. Олар "Қос күнә" әңгімесінде де айтылады, онда Поаро мен Гастингс Монкхэмптонға түскі асқа бара жатқанда: "үлкен аулада, елдің түкпір-түкпірінен келген жиырмаға жуық қарапанк тұрды". Шарапанк Джон Ле Карренің "Кішкентай домбырашы қыз" романында бірнеше рет кездеседі. Иан Андерсонның "Wond'ring Again" Jethro Tull әнінде: "Туыстық қарым-қатынастың қарапанк саяхаты" деген сөздер қолданылады. Джордж Харрисон The Beatles-тің 1967 жылғы "Magical Mystery Tour" фильмінің сюжетін "қарапанк саяхаты" деп сипаттады. Small Faces-тің 1968 жылғы "Ogden's Nut Gone Flake" альбомында "Happiness Stan" әндерінің басты кейіпкері қарапанкта өмір сүреді, оны баяндаушы Стэнли Унвин "арқадағы төрт дөңгелекті балабақша" деп сипаттайды. 1968 жылы BBC2-дегі "Colour Me Pop" бағдарламасында ансамбльдің сюитасы кезінде Унвин бұл бөлімді "көне Викториялық қарапанк – және бұл ескі тип, отыра тұрып жалбарынған, айналмалы, қатты доңғалақтары бар" деп түсіндіреді. Каранк Луиза Мэй Алкоттың "Кішкентай әйелдер" романында кездеседі. Марш қыздарына оны марштың бай көршісі Лоренс мырза береді. Оны әзілде "шашаң шапқы" деп атайды. 1964 жылға дейін британдық колония болған Мальтада бұл термин (Xarabank деп жазылады) бүгінге дейін сақталған және Мальтадағы қоғамдық көлік автобусын белгілеу үшін қолданылады. Теңіз жағасына саяхаттау Айвор Биггунның "Карапанк" атты әзіл-сықақ әнінің тақырыбы болып табылады.