Антикаузативті етістер: мағынасы, қасиеттері, мысалдары. Этистің өзіне әсер ететін оқиғаны білдіреді, бірақ себебін көрсетпейді. Тіл біліміндегі маңызды ұғым.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Антикаузативтік етістік (қысқаша) – оқиғаның себебін семантикалық немесе синтаксистік түрде көрсетпестен, оның субъектісіне әсер ететін, транзитивті емес етістік. Антикаузативтік етістіктің (оның субъектісінің) жалғыз аргументі – іс-әрекетке ұшыраған пациент. Себеп немесе себепкер агент бар деп болжауға болады, бірақ антикаузативтің синтаксистік құрылымы оған тікелей сілтеме жасауды табиғи емес немесе мүмкін емес етеді. Антикаузативтік етістіктердің мысалдары: сындыру, бату, қозғалу және т.б. Антикаузативтік етістіктер – айыптаусыз етістіктердің кіші тобы. Терминдер көбінесе синонимдер болғанымен, кейбір айыптаусыз етістіктер антикаузативтік болып көрінеді, ал басқалары (құлау, өлу және т.б.) – көрінбейді; бұл себептілікке жанды, ерік-жігерлі агент қатысты деп анықтауға байланысты («құлау» дегеніміз «гравитация күшімен төмендеу» ма, әлде «біреудің тастауы/итеруі» ма? «Қартаю» – «өлудің» себебі ме?). Антикаузативтік және автокаузативтік етістіктерді ажырату қажет. Егер агенттің аты-жөні көрсетілмесе, бірақ ол сыртқы күш деп есептелсе (немесе тіпті оның бар екендігі жоққа шығарылса), онда ол антикаузативтік, ал егер агент пациенттің өзі болса, онда ол автокаузативтік болып табылады. Көптеген үнді-еуропа тілдерінде бұл екі класс үшін жеке морфологиялық маркерлер жоқ, сондықтан дұрыс класты контекстен анықтау керек:
An anticausative verb (abbreviated ) is an intransitive verb that shows an event affecting its subject, while giving no semantic or syntactic indication of the cause of the event. The single argument of the anticausative verb (its subject) is a patient, that is, what undergoes an action. One can assume that there is a cause or an agent of causation, but the syntactic structure of the anticausative makes it unnatural or impossible to refer to it directly. Examples of anticausative verbs are break, sink, move, etc. Anticausative verbs are a subset of unaccusative verbs. Although the terms are generally synonymous, some unaccusative verbs are more obviously anticausative, while others (fall, die, etc.) are not; it depends on whether causation is defined as having to do with an animate volitional agent (does "falling" mean "being accelerated down by gravity" or "being dropped/pushed down by someone"? Is "old age" a causation agent for "dying"?). A distinction must be made between anticausative and autocausative verbs. A verb is anticausative if the agent is unspecified but assumed to be external (or even if its existence is denied), and it is autocausative if the agent is the same as the patient. Many Indo European languages lack separate morphological markings for these two classes, and the correct class needs to be derived from context:
(Литуаниялық тіл)
Антикаузативтік: Vežimėlis atsirišo nuo krūmo. Автокаузативтік: Arklys atsirišo nuo krūmo. (Орыс тілі)
Антикаузативтік: Чашка упала со стола и разбилась. Автокаузативтік: Водитель разбился на горной дороге.
(Lithuanian)
Anticausative: Vežimėlis atsirišo nuo krūmo. Autocausative: Arklys atsirišo nuo krūmo. (Russian)
Anticausative: Чашка упала со стола и разбилась. Autocausative: Водитель разбился на горной дороге.
Ағылшынша
Ағылшын тілінде көптеген антикаузативтер "екі жақты амбитранзитивтік етістіктер" класына жатады, онда транзитивті және интранзитивті формалар арасындағы ауысу науқас ролінің орнын өзгертеді (транзитивті формада пациенттік тікелей толықтығы болады, ал ол интранзитивті формада пациенттік түйінге айналады). Бұл құбылыс себептік ауысу деп аталады. Мысалы:
In English, many anticausatives are of the class of "alternating ambitransitive verbs", where the alternation between transitive and intransitive forms produces a change of the position of the patient role (the transitive form has a patientive direct object, and this becomes the patientive subject in the intransitive). This phenomenon is called causative alternation. For example:
Ол терезені сындырды. → Терезе сынды. Кейбір қарақшылар кемені батырды. → Кеме батты. Пассивті сөйлеу – антикаузативтік құрылым емес. Пассивті сөйлеуде себепті агент негізгі аргумент (түйін) ретіндегі орнынан төмендетіледі, бірақ оны қосымша (ағылшын тілінде, әдетте, "by" сөз тіркесі) арқылы қайта енгізуге болады. Жоғарыдағы мысалдарда, "Терезе сындырылды", "Кеме батырылды" сөйлемдері себептілікті анық көрсетеді, бірақ оны нақтыламастан.
He broke the window. → The window broke. Some pirates sank the ship. → The ship sank. Passive voice is not an anticausative construction. In passive voice, the agent of causation is demoted from its position as a core argument (the subject), but it can optionally be re introduced using an adjunct (in English, commonly, a by phrase). In the examples above, The window was broken, The ship was sunk would clearly indicate causation, though without making it explicit.
Араб тілі
Араб тілінде VII түрі антикаузатив мағынаны білдіреді. Мысалы, يَنْقَلِبُ сөзі (оның өзгеру себебі белгісіз) дегенді білдіреді.
In the Arabic language, the form VII has the anticausative meaning. For example, يَنْقَلِبُ means (the cause of his change is not known).
Жапон тілі
Стандартты жапон тілінде өнімді морфология көбінесе транзитивтенуге бейім, яғни себептеу жұлдырысы өнімді, ал кері себептеу жұлдырысы жоқ. Дегенмен, Хоккайдо диалектілері мен Солтүстік Тохоку диалектілерінде антикаузатив морфемасы кейбір етістіктермен, мысалы, , , және қолданылып, транзитивті етістіктен интранзитивті етістік жасауға мүмкіндік береді.
In Standard Japanese, productive morphology highly favors transitivization, in the sense that it has productive causativization, but no anticausativization. In the Hokkaido dialects and Northern Tōhoku dialect, however, the anticausative morpheme is employed with some verbs, such as , , and as a means of producing an intransitive verb from a transitive verb.
Сыртқы сілтемелер мен сілтемелер
Валенттілікті өзгерту: Транзитивтілік бойынша зерттеулер (Р.М.У. Диксон және А.Я. Айхенвальд редактерлігімен, Лингвистикалық типологияны зерттеу орталығы, Ле Тробе университеті, Мельбурн)
Changing valency: Case studies in transitivity (edited by R. M. W. Dixon & A. Y. Aikhenvald, Research Centre for Linguistic Typology, Le Trobe University, Melbourne)