Кіріспе

Адамдардың белгілі бір топтарына қатысты кемсітушілікке жол бермеуге арналған заңнама – кемсітушілікке қарсы заң немесе кемсітушілікке жол бермеу туралы заң, адамдардың белгілі бір топтарына қатысты кемсітушілікке жол бермеуге бағытталған заңнама болып табылады; мұндай топтар көбінесе қорғалған топтар немесе қорғалған санаттар деп аталады. Кемсітушілікке қарсы заңдар юрисдикцияға қарай, тыйым салынған кемсітушілік түрлері мен заңмен қорғалатын топтарға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Мұндай заңнама көбінесе жұмысқа орналасу, тұрғын үй, білім беру және қоғамдық өмірдің басқа да салаларында, мысалы, қоғамдық орындарда кемсітушілікті болдырмау мақсатында жасалады. Кемсітушілікке қарсы заңдар жыныс, жас, нәсіл, ұлт, азаматтық, мүгедектік, психикалық ауру немесе қабілет, сексуалдық бағдар, гендер, гендерлік сәйкестік/айқындығы, жыныстық белгілері, дін, сенім немесе жеке саяси пікірлеріне негізделген топтарды қорғауды қамтуы мүмкін. Кемсітушілікке қарсы заңдар теңдік принциптеріне негізделген, атап айтқанда, жоғарыда аталған сипаттамаларына байланысты адамдарға әртүрлі қарауға болмайды. Сонымен қатар, олар көбінесе еркін қауымдасу құқығының бұзылуы ретінде сыналған. Кемсітушілікке қарсы заңдар жеке тұлғалар жасаған жеке кемсітушілікке де, құрылымдық кемсітушілікке де (белгілі бір топтарды кемсітетін саясат немесе процедуралардан туындайтын) қарсы қорғау үшін жасалған. Соттар белгілі бір әрекеттің немесе саясаттың кемсітушілік болып табылмайтынын анықтағанда, кемсітушілік ниетті де, оның салдарының айырмашылығын да ескере алады.

Халықаралық

Теңдік және кемсітушілікке қарсы бостандық, Адам құқықтары туралы жалпы декларацияда (АҚД) негізгі адам құқықтары ретінде белгіленген. АҚД міндетті болмаса да, мемлекеттер халықаралық адам құқықтары туралы шарттарды ратификациялау арқылы осы құқықтарды сақтауға міндеттеме алады. Кемсітушілікке қарсы заңға қатысты нақты шарттарға Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісім, Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісім, Әйелдерге қатысты барлық түрдегі кемсітушілікті жою туралы конвенция және Расалық кемсітушіліктің барлық түрлерін жою туралы халықаралық конвенция кіреді. Бұдан өзге, Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаттарының 10-шы және 16-шы мақсаттары да кемсітушілік заңдарды жоюға бағытталған халықаралық күш-жігерді қолдайды.

Австралия

1975 жылғы нәсілдік дискриминация туралы заң – Австралияда нәсілге, этникалық тегіне немесе ұлттық шығу тегіне негізделген дискриминацияны тыйым салуға бағытталған алғашқы маңызды заң. Австралияның құзырындағы органдар осы заңнан кейін тез арада 1977 жылғы Тең мүмкіндіктер туралы заң және 1977 жылғы Дискриминацияға қарсы заң сияқты заңдар арқылы жыныс негізіндегі дискриминацияны тыйым салуға көшті. Австралия Парламенті 1984 жылғы Жыныстық дискриминация туралы заңмен (SDA) осы қорғауды кеңейтіп, барлық австралиялықтарды қамтыды және жыныс, отбасылық жағдай және жүктілік бойынша қорғаныс шараларын енгізді. Бұдан өзге, SDA гендерлік идентиті мен интерсекс статусын да қорғалатын топтар ретінде қосты. Мүгедектік статусына негізделген дискриминация 1992 жылғы Мүгедектік дискриминация туралы заңмен тыйым салынған.

Бельгия

Бельгияның Конституциялық соты 2003 жылғы 25 ақпандағы дискриминацияға қарсы алғашқы заңын жойды. Сот бұл заңның дискриминациялық екенін, себебі оның қолданыс саласына саяси пікір немесе тіл бойынша кемсіту кірмейтінін, сондай-ақ Бельгия Конституциясының 10 және 11-баптарын, заң алдындағы теңдік принципін бұзғанын мәлімдеді. 2007 жылғы 9 маусымда жаңа заң күшіне енді. Бұл заң жас, сексуалдық бағдары, отбасылық жағдайы, туған жері, мүліктік жағдайы, діні немесе сенімі, саяси немесе кәсіби одақ пікірлері, тілі, қазіргі немесе болашақ денсаулық жағдайы, мүгедектігі, физикалық немесе генетикалық ерекшеліктері немесе әлеуметтік тегі бойынша кез келген тікелей немесе жанама дискриминацияны тыйымдайды.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақ бірнеше маңызды дискриминацияға қарсы директиваларды қабылдады, олар: нәсілдік теңдік директивасы, жұмыспен қамтудағы теңдік директивасы және тең ұстау директивасы. Бұл директивалар Еуропалық Одақтың барлық мүше елдері сақтауға тиіс стандарттарды белгілейді; алайда, әрбір мүше мемлекет осы мақсаттарға жету үшін нақты заңнаманы қабылдауға жауапты. Еуропалық Одақтың Әділет Сарайы Еуропалық Одақтың дискриминацияға қарсы заңын топтардың нәтижелеріндегі теңдікті қамтамасыз ететін мағыналы теңдік ретінде түсіндіреді. Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттері Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясына да қатысушы. Осылайша, Конвенцияның 14-бабы қолданылады, ол жыныс, нәсіл, тері түсі, тіл, дін, саяси немесе басқа пікірлер, ұлттық немесе әлеуметтік тегі, ұлттық азшылықпен байланыс, мүлік, туылу немесе басқа да жағдай бойынша дискриминацияға тыйым салуға қатысты.

Ұлыбритания

Тұрғын үй, қоғамдық орындар мен жұмысқа қабылдаудағы кемсітушілікке тыйым салатын заңдар алғаш рет 1960-шы жылдары «Расалық қатынастар туралы» 1965 жылғы және 1968 жылғы заңдармен нәсіл және этникалық шығу тегіне қатысты енгізілді. 1970-ші жылдары кемсітушілікке қарсы заң едәуір кеңейтілді. 1970 жылғы «Тең еңбекақы туралы» заң әйелдерге, егер олар тең жұмыс немесе бірдей құнды жұмыс үшін еркек әріптестеріне қарағанда аз төленгенін дәлелдей алса, жұмыс берушіге шағымдануға мүмкіндік берді. 1975 жылғы «Жыныстық кемсітушілік туралы» заң жыныс негізінде тікелей және жанама кемсітушілікке тыйым салды, ал 1976 жылғы «Расалық қатынастар туралы» заң нәсіл және этникалық шығу тегіне қатысты кемсітушілікке қарсы заңның ауқымын кеңейтті. 1990-шы жылдары мүгедектік негізіндегі кемсітушілікке қарсы қорғау, негізінен 1995 жылғы «Мүгедектікті кемсіту туралы» заң арқылы қосылды.

Америка Құрама Штаттары

1868 жылы Америка Азаматтық соғысынан кейін Америка Құрама Штаттарының Конституциясына он төртінші түзету, оның ішінде тең қорғау ережесі ратификацияланды. Бұл Джон Бингхэм және басқа да радикалды республикашылдардың бұрын құлдықта болған адамдарды кемсітуден қорғауға жасаған тытысы болды. Дегенмен, осы және басқа да қайта құру түзетулерінің уәделері шамамен бір ғасыр бойы орындалмады. Бұған түсті терілі адамдарды қанау және АҚШ-та нәсілдік сегрегацияны күшейту үшін жасалған расистік Джим Кроу заңдарының көптігі себеп болды. 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң АҚШ-тағы кемсітуге қарсы заңның келесі маңызды қадамы болды. Бұрынғы азаматтық құқықтар туралы заңдар (мысалы, 1957 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң) кемсітудің кейбір түрлерін қарастырғанмен, 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң одан да кеңейтілген, дауыс беру, білім беру, жұмыспен қамту және қоғамдық қызмет көрсету салаларында нәсіл, тері түсі, дін, жыныс немесе ұлттық тегі бойынша қорғауды қамтамасыз етті. Бұл тарихи заң федералдық заңнаманың басқа да түрлеріне жол ашты, олар федералдық заңдармен қорғалатын топтарды және кемсітудің тыйым салынған түрлерін кеңейтті, мысалы, Әділ тұрғын үй туралы заң немесе Мүгедектерге қатысты заң. Соттардың осы заңдарды түсіндіруі арқылы осы қорғау шаралары да кеңейтілді. Мысалы, АҚШ-тың жетінші және екінші апелляциялық округтері, содан кейін АҚШ Жоғарғы Соты «Bostock v. Clayton County» ісінде жыныстық бағдарына негізделген жұмысқа алудағы кемсітушілік Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауын бұзу болып табылады деп шешті. Федералдық заңнамадан өзге, осы заңдарда қамтылмаған кемсітушілікке қатысты көптеген штаттық және жергілікті заңдар бар.

1990 жылғы мүгедектер туралы заң

АДА-ны қолданудан кейін 40 жасқа дейінгі мүгедек ерлер мен мүгедек әйелдердің жұмыспен қамтылу көрсеткіштері төмендеді. Бұл әсер ең айқын психикалық мүгедектігі бар және төмен білім деңгейіне ие адамдарда байқалады. Дегенмен, жұмыспен қамтылу көрсеткіштерінің төмендеуі білім алу мүмкіндіктеріне қатысудың артуымен байланысты болуы мүмкін. Бұл төмендеулер жұмыс берушілердің АДА талаптарына сәйкес болу үшін жұмсайтын шығындарының өсуіне байланысты болуы мүмкін; компаниялар шығындарды арттырудың орнына, мүгедектерді аз жұмысқа қабылдайды. Көпшілік пікір АДА мүгедектерге заңдық қорғаныс алуға мүмкіндік берді деген болса да, АДА-ға қатысты істердің 10%-дан да азы талапкердің пайдасына шешім шығарады.

1960 жылға дейін

Дэвид Ньюмарк пен Венди Сток жыныстық дискриминацияға/тең жалақы заңдары қара және ақ әйелдердің салыстырмалы табысын көтергенін, ал қара және ақ әйелдердің жұмысқа орналасу деңгейін төмендеткенін анықтады.

Ерекшеліктер

Дискриминацияға қарсы заңнама қолданыста болған жағдайларда, заңдарда кейде ерекшеліктер қарастырылады, олар әсіресе әскери және діни ұйымдарға қатысты болады.

Әскери

Көптеген елдерде кемсітуге қарсы заңнама бар болғанымен, әйелдер әскери қызметтегі кейбір лауазымдарды атқарудан шеттетіледі, мысалы, тікелей қақтығыс майданында немесе суасты кемелерінде қызмет етуден. Бұл себептер әртүрлі: мысалы, Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері әйелдерге суасты кемелерінде қызмет етуге рұқсат бермеуін жауынгерлік қабілеттілігіне емес, медициналық көрсеткіштерге және туылмаған баланың қауіпсіздігіне байланысты деп түсіндіреді.

Діни ұйымдар

Кейбір діни ұйымдар заңнамадан босатылған. Мысалы, Ұлыбританияда Англия шіркеуі, басқа діни мекемелер сияқты, әйелдерге жоғары лауазымдарға (епископтыққа) ие болуға тарихи түрде рұқсат бермеген, жалпы жұмыс беруде жыныстық дискриминация заңсыз болғанына қарамастан; бұл тыйым 2012 жылы шіркеу синодының дауыс беруімен расталды. Дінге бағытталған, бірақ жалпы білім беретін мектептердегі оқытушылар мен оқушыларды іріктеуді, діни дискриминацияға тыйым салынған жағдайларда да, бірдей дінге жататын адамдармен шектеуге заңмен рұқсат етіледі.