Кіріспе

18 ғасырдағы француз геологы, доломит минералы мен тау жынысының және Питон-де-ла-Фурназ жанартауындағы ең үлкен кратердің атымен аталуымен белгілі Dieudonné Sylvain Guy Tancrède de Gratet de Dolomieu, көбінесе Déodat de Dolomieu (deɔda də dɔlɔmjø; 23 маусым 1750 – 28 қараша 1801) ретінде танымал – француз геологы.

Өмірбаян

Деодат де Доломие Франциядағы Дофине аймағында дүниеге келді. Ол Мари Франсуаза де Беренгер мен оның күйеуі, Доломие графының 11 баласының бірі еді. Бала кезінде жас Деодат зор интеллектуалдық қабілетін және Францияның оңтүстік-шығысындағы Альп тауларындағы туған жерінің табиғи ортасына деген ерекше қызығушылығын көрсетті. Де Доломие 12 жасында Әулие Жохан рыцарларының тәуелсіз және әскери орденінде (оны Госпитальдық рыцарлар немесе Мальта рыцарлары деп те атайды) әскери қызметін бастады. Мальта орденімен байланысы оның өмірі бойы қиындықтарға себеп болды, ол 18 жасында жекпе-жекке түсіп, орденнің бір мүшесін қаза қылды. Бұл құқық бұзуы үшін оған өмір бойы түрме жазасы берілді, бірақ Папа XIII Клементтің араласуы арқасында бір жылдан кейін босатылды.

Мансап

Француз төңкерісіне дейінгі жылдары Доломие Франция мен Еуропаның басқа да аймақтарындағы зияткерлік қозғалысқа белсенді қатысты. Ол ақсүйектермен көптеген әлеуметтік байланыстарды сақтап, әйелдер арасында танымал болды, бірақ ешқашан үйленбеді. Доломие өзінің досы және ұстазы Ла Рошфуко герцогының арқасында Корольдік ғылым академиясының корреспондент-мүшесі аталды. Бос уақытын Еуропа бойынша ғылыми сапарлар жасап, минералдардың үлгілерін жинаумен және кен өңдеу аймақтарын аралаумен өткізді. Оның ерекше қызығушылығы минералогия, вулканология және таулардың пайда болуы болды. Доломие жанартауларға қызығушылық танытса да, судың ертедегі, ірі апаттар арқылы Жер бетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарғанына көз жеткізді. Доломие біртектілік принциптерін қолдайтын геолог емес еді. Ол "қазіргі заманға сәйкес емес катастрофист" деп сипатталды. Оның замандасы Джеймс Хаттон униформизм принципін 1795 жылға дейін жарияламады. Доломие – байқаушы ғалым болды және көп уақытын геологиялық деректерді жинау мен жіктеуге арнады. Хаттоннан айырмашылығы, оған ешқандай ғылыми принцип немесе теория жатқызылмаған, бірақ ол геология ғылымына өзінің есімімен аталған доломит минералын ашқан арқылы есімді қалдырды.

Доломит тауларының геологиясы

Тироль Альптеріне (қазіргі Италияның солтүстік-шығысындағы аймақ) жасаған саяхаттарының бірінде Доломие әк тастан өзгеше, нашар тұз қышқылымен көпірмейтін әктас жынысын тапты. 1791 жылы ол осы байқауларын «Journal de Physique» атты француз ғылыми журналында жариялады. 1792 жылдың наурыз айында Николя Теодор де Соссур бұл жынысқа доломия (немесе ағылшын тілінде доломит) деген ат берді. Бүгінде бұл жыныс та, оның негізгі минералды құрамы да, сондай-ақ солтүстік-шығыс Италиядағы Доломит таулары да Доломие есімімен аталады. Доломиу доломит минералын алғаш сипаттаған емес. Карл Линней бұл жыныстың әк тасқа ұқсағанын, бірақ сұйылтылған қышқылмен әрекеттеспейтінін бірінші болып байқаған. 1778 жылы Иоганн Готлоб Имманюэль Брейткопф басып шығарған «Oryctographia Carniola, oder physikalische Erdbeschreibung des Herzogthums Krain, Istrien und zum Theil der benachbarten Länder» кітабында австриялық натуралист Белсазар Хакет те әктас пен бұл жыныс арасындағы айырмашылықты атап көрсеткен. Ол бұл жынысты «lapis suillus» деп сипаттаған. Екі ғалым 1784 жылы Лайбахта Доломие Зигмунд Зоиске қонаққа барғанда кездесті. Алайда, Хакеттің өзі 1768 жылы атақты Карл Линнейдің қышқылмен көпірмейтін (демек, қалыпты әк тастан ерекше) әк тастың сипаттамасын жариялағанын жақсы білген. 1781 жылы жарық көрген «Oryctographia Carniola» кітабының екінші томының 5-бетінде Хакет Ворле қаласының жанында («Theil der Oberkrain» төменгі бөлігінде) тапқан ақ ұнтақтың әк тасқа өте ұқсас, бірақ сұйылтылған хлорлы қышқылмен әрекеттеспейтінін, оның Линней сипаттаған «marmor tardum» еске түсіретінін айтқан.

Мальталық рыцарлар

Ғылыми қызметімен қатар, Доломиу Мальта рыцарьларының қатарында жоғарылауын жалғастырды және 1780 жылы командир дәрежесіне көтерілді. Дегенмен, оның либералды саяси көзқарастары орденді басқаратын консервативті ақсүйектерге ұнамай, ол қиындықтарға кезікті. Доломие 1780 жылы әскери қызметтен зейнетке шығып, барлық уақытын саяхаттар мен ғылыми жұмыстарға арнады.

Француз төңкерісі

Де Доломие 1789 жылы басталған Француз революциясының алғашқы күшті жақтасы болды. Бірақ, оның досы герцог де ла Рошфуконың қазасы, гильотинадан атыласып құтылуы және бірнеше туыстарының басы кесілуі оны революцияға қарсы қайырды. Осы кезеңде Доломие Наполеон Бонапартты қолдаушыға айналды. 1795 жылы революцияда мүлігінен айырылған Доломие Париждің Орталық мектебінде табиғат ғылымдары профессоры қызметін қабылдап, «Методикалық энциклопедияның» минералогиялық бөлімін жаза бастады. Келесі жылы ол Париждің Ұлттық Жоғары Кен мектебінде кен инспекторы және профессор болып тағайындалды, оның портреті бүгінге дейін кітапханада ілулі тұр. Оның кең минералдар коллекциясы қазір Париждегі Ұлттық Табиғи Тарих Мұражайында сақтаулы.

Бонапарт дәуірі

1798 жылы Де Доломие әлемдегі жетекші геологтардың бірі ретінде халықаралық беделге ие болды және Бонапарттың Мысырға шабуыл жасауымен бірге жүретін ғылыми экспедицияға, Египет институтының табиғи тарих және физика бөлімінің құрамында шақырылды. 1799 жылдың наурыз айында Доломие ауырып, Мысырдың Александрия қаласынан Францияға қайта оралуға мәжбүр болды. Оның кемесі дауылға ілігіп, Италияның Таранто портына паналады, онда Доломие соғыс тұтқыны ретінде ұсталды. Автор Александр Дюманың әкесі, генерал Томас Александр Дюма да тұтқындалды. Қала екі Сицилия Корольдігінің құрамында болды, ол кезде Франциямен соғыста еді. Доломие бұрын Мальта орденінің ұлы магистрінің жауы болған, өйткені ол Мальта аралының Наполеонға берілуі үшін келіссөздер жүргізуге көмектескен. Ұлы магистр Доломиені жамандап, оны Сицилиядағы Мессинаға көшіріп, 21 ай бойы адамнан оқшау, қорқынышты жағдайда түрмеге қамады. Әлемдік атақты ғалымның осындай жағдайда қамалуы Еуропаның зиялы қауымына өте жағымсыз болды. Тіпті Франциямен соғыста болған Англияның ғылыми қауымы да оның тұтқындалуына наразылық білдірді. Францияның сыртқы істер министрі Тальеран Доломиені босату үшін Папа арқылы келіссөздер жүргізуге тырысты. Сол кезде Францияның бірінші консулы болған Наполеон Пападан мұндай араласуды сұраудың өзін арсыздық деп есептеді. Болашақ императордың бұл мәселеге қатысты көзқарасы тікелей болды. 1800 жылдың көктемінде Наполеон француз армиясын Италияға бастап, 14 маусымда Маренго шайқасында австриялықтар мен олардың итальяндық одақтастарына күшті соққы берді. Осыдан кейін бүкіл Италия Наполеонның ықпалына көшті. 1801 жылғы наурызда Флоренцияда жасалған бейбіт келісімде Наполеонның талаптарының бірі Доломиені дереу босату болды. Бостандыққа шыққаннан кейін Доломие ғылыми зерттеулерін және экспедицияларын жалғастырды. Бірақ Сицилиядағы ұзақ тұтқындықтан денсаулығы сырғатып, Альп тауларына сапар жасағанда ауырып қалды. Деодат де Доломие 1801 жылдың 28 қарашасында өз қарындасының үйінде, Шатонеф қаласында қайтыс болды.

Мұра

Джордж Ф. Кунц минералогияға қосқан үлесі туралы жазды. Доломиедің шәкірті және белгілі табиғат зерттеушісі Жан Батист Бори де Сент-Винсент 1801 жылы француз Реюньон аралындағы Питон-де-ла-Фурназ жанартауының ең үлкен шыңдық кратеріне – кратер Доломие – оның есімін берді.