Кіріспе

Жоел бен Сэмюэл Сиркис (ивритше: רבי יואל בן שמואל סירקיש; 1561 жылдың 14 наурызында туған, 1640 жылы қайтыс болған) сондай-ақ Бах (BAyit CHadash) деп белгілі, Орталық Еуропада өмір сүрген көрнекті ашкенази позегі және халахист, Белз, Брест-Литовск және Краков қалаларында раввин қызметтерін атқарған және Польшаның ең ұлы Талмуд ғалымдарының бірі саналады. Ол өз жауаптарында раббилердің қалыпты жағдайын сынға алған либералды шешімдерімен танымал.

Өмірбаян

1561 жылы Польшаның Люблин қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Самуэль Сиркис Люблинде раввин болған, ал анасы Сара Яффе, әкесі Мозе Яффе арқылы Краковтағы Яффе әулетінің мүшесі болған. Осылайша Мордехай Яффе, Бахтың екінші туысы болды. Он төрт жасында ол Мұса Иссерлестің көрнекті шәкірті Нафтали Цви Хирш Шордың ешивасына барып оқыды. Біраз уақыттан соң Брест-Литовскіге кетіп, раввин Фёбтың ешивасында білім алды. Жастығынан бастап Пружаны қаласының раввині қызметіне шақырылды. Кейіннен Луков, Люблин, Медзибоз, Белз, Шидловка және Брест-Литовск қалаларының раввині болды. 1619 жылы Краковқа қоныстанды, онда Львовтың Ыбырайымның қызы Беллаға үйленді және Краковтың Әу Бет Диніне тағайындалды, сонымен қатар ешиваның басшысы болды. Оның көптеген шәкірттері Польшадағы жетекші раввиндерге айналды, олардың ең танымалдары – күйеу баласы Давид бен Самуил ха Леви, сондай-ақ Гершон Ашкенази және Менахим Мендель Крохмал. 1631 жылы өзінің ең маңызды еңбегі – «Баит Хадаш» («Жаңа үй») атты кітабын жазды. Бұл Якуб бен Ашердің «Арбаа Турим» еңбегіне жасаған сындық және толық түсіндірмесі. Оның еңбегі сол кездегі ең көрнекті раввиндердің, тіпті Польшадан тыс жерлердегі ғалымдардың да мақұлдауына ие болды. Бах сонымен қатар Каббаланың жақтаушысы болған, бірақ халахаға қайшы келетін каббалистік амалдарды қабылдамады. Халахикалық шешімдерді қабылдауда Талмуд пен Геонимдерге емес, тек «Шулхан Арухқа» ғана сүйенгендерді де сынға алды. Бахтың жауаптары Польшадағы еврейлердің әлеуметтік және экономикалық жағдайына, сондай-ақ 17 ғасырдың басындағы Польшадағы еврейлер мен бейеврейлер арасындағы қарым-қатынасқа қысқаша шолу жасайды. Оның бір жауабы, әсіресе, христиандық билік тарапынан цензураланды, себебі ол Исаның кішкентай мүсінін ұрлады деген айыппен шейіт болған еврейдің өлімі туралы мәселені қарастырған. Польша билігі шейіттен ұрланған затты алған деген айыппен тағы бір еврейді тапсыруды талап етті және егер олар жеке адамды тапсырудан бас тартса, Калиштың барлық еврейлерін жоюмен қорқытты. Бахтың пікірінше, егер ол шейіттен ұрланған мүсінді алғаны дәлелденсе, қауымға оны ұстап беруге рұқсат етілген. Бах яһуди дінінен бас тарту туралы да мәселелерді талқылады, онда ол былай деді: «Қазіргі уақытта дінен бас тартқандардың көпшілігі тек тонау, адалсыздық және тыйым салынған тағамдарды жұрт алдында жеуге құмарлықтарынан ғана бас тартқандығы баршаға мәлім». Оның жауаптары мен «Баит Хадаш» кітабы Бахтың яһуди дініне либералды көзқарасын және орынсыз діни қатаңдыққа наразылығын көрсетеді, оның бірі былай дейді: «Кім қатаң болуды қаласа, ол тек өзі үшін қатаң болсын». Бах раввиндердің қызметтері үшін сыйақылар мен ерекше артықшылықтарды қабылдауына рұқсат берді. Ол яһуди емес адамдарға Құрбан айт мерекесі алдында ашытқы салынған тағамдарды сатуға рұқсат берді. Дінге жатпайтын, еврейше емес кітаптарды демалыс күні оқуға рұқсат берді және мерекелерді көбірек қуанышпен өткізу үшін кейбір заңдарды жеңілдетті. Яһуди дәрігерлеріне яһуди емес науқастарды емдеуде демалыс күнін бұзуға рұқсат берді. Егер ол әуені баршаға ұнайтын болса, шіркеу әндерін мәжілісханада орындауға рұқсат берді. Суыққа сезімтал адамдарға немесе жылы киімсіз жүргендерге Суккот мерекесінде шатырларда тұру міндетінен босатылған, ал әйелдерге ауа райының экстремалды кезінде еркек киім киюге рұқсат берілді, себебі бұл киімнің түрі ыңғайлырақ болды. Бахтың ұрпақтары Польша мен Украинаның барлық жерінде көрнекті және маңызды раввиндік лауазымдарда қызмет етті. Оның күйеу баласы Давид Халеви Сегал болды, ал Бахтың ұрпақтарының арасында белгілі украин раввині Бетзалель Халеви Жовквадан (1710–1802), ол хасидтік шебер Симха Буним Пешишадан (1765–1827) әжесінің әкесі болды.

Шығармалары

Байит Чадаш (בית חדש) Якуб бен Ашердің Арбаа Турим еңбегіне жасалған түсініктеме. Хагахот ха-Бах (הגהות הב"ח) Талмуд, Раши, Тосафот, Риф және Рош мәтіндерін түзеу жөніндегі ұсыныстар. Мешив Нефеш (משיב נפש) Рут кітабына түсініктеме. Teshuvot ha Bach (תשובות הב׳׳ח) Бахтың сұрақ-жауаптары. Beurei ha Bach le Pardes Rimmonim (ביאורי הב"ח לספר פרדס רימונים) Мұса бен Якоб Кордовероның Каббала бойынша жазылған «Пардес Римони́м» атты еңбегіндегі бөлімдердің түсіндірмелері.