Кіріспе
Польшалық генерал Станислав Копанский (19 мамыр 1895 – 23 наурыз 1976) – польшалық әскери қолбасшы, саясаткер, дипломат, инженер және сол кездегі ең білімді польшалық офицерлердің бірі. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өзгеше көзге түсті. Ол Польшаның тәуелсіз Карпат бригадасын және Польшаның 3-ші Карпат жаяу әскер дивизиясын құрған және оларға қолбасшылық еткенімен танымал. 1943-1946 жылдары Батыстағы Польша қарулы күштерінің Бас қолбасшысы штабының бастығы қызметін атқарды.
General Stanisław Kopański (19 May 1895 – 23 March 1976) was a Polish military commander, politician, diplomat, an engineer and one of the best educated Polish officers of the time, serving with distinction during World War II. He is best known as the creator and commander of the Polish Independent Carpathian Brigade and Polish 3rd Carpathian Infantry Division. Between 1943 and 1946, he was Chief of Staff of the Commander in Chief of the Polish Armed Forces in the West.
Ерте өмір
Станислав Копански 1895 жылы 19 мамырда Ресей империясының Санкт-Петербург қаласында поляк ата-аналарының отбасында дүниеге келді. 1905 жылы ол жергілікті поляк гимназиясына қабылданды, онда матура емтихандарын сәтті тапсырып бітірді. Содан кейін ол жергілікті азаматтық құрылыс институтына оқуға түсті, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда оқуы үзіліске ұшырады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және Екінші Польша Республикасының құрылуы
1914 жылы Копанский Ресей армиясына шақырылды. Михайловское артиллерия мектебін бітіріп, соғыстың шығыс майданында ресейлік 2-ші атқыштар дивизиясының 3-ші батареясында қызмет етті. Ақпан революциясынан кейін ол Ресей армиясын тастап, Ресейде Антанта күштерінің құрамында құрылған поляк 1-ші корпусына қосылды. Брест-Литовск келісімінен кейін демобилизацияланған ол Варшаваға (сол кезде Орталық державалар әлі де басып алған) кетті, онда білімін аяқтау үшін қайта ашылған Варшава университетіне түсуді жоспарлады. Алайда, Копанский жоспарларын іске асыра алмады, өйткені Польша 1918 жылдың қарашасында тәуелсіздігін қайта алды және бірден Польша-Украина соғысына қатысты. Польша армиясына тәжірибелі офицерлер қажет болды, сондықтан Копанский 1-ші Улан полкіне қосылды, ол Пржемысль, Гродке Ягелонский және Львов шайқастарында шайқасты. Жаулық әрекеттер аяқталғаннан кейін Копанский армияда қалды және Польша-Совет соғысының алғашқы кезеңдерінде полковник Владислав Белина Пражмовскийдің әскерімен Лида және Вильно аймақтарында шайқасты. 1919 жылдың 20 сәуірінде Вильнодағы шайқас кезінде ол ауыр жарақат алып, сол көзінен айырылды. Ұзаққа соқпай ауруханадан шыққаннан кейін ол қайтадан қызметке оралды, бұл жолы Варшавадағы артиллериялық сержанттар мектебінің командирі болды. Алайда Копанский майданға қайтаруды сұрады және 1919 жылдың қыркүйегінде 1-ші атты артиллерия отрядының командирі болды. 1920 жылы 8-ші Улан полкіне қосылып, Комаров пен Тышовец шайқастарына қатысты. 1920 жылдың қазан айында ол Virtuti Militari күміс кресімен марапатталды.
Соғыс аралығындағы Польша
Рига бейбіт келісімінен кейін Копанский демобилизацияланды және осы жолы Варшава технологиялық университетінде инженерлік білімін аяқтауға мүмкіндік алды. Бірақ 1923 жылы ол қайта әскерге қайтып, Торуньдегі артиллерия офицерлері мектебінің орынбасары болды. 1924 жылы майор шеніне көтеріліп, ол 1927 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Сол жылдың қазан айында ол Парижге жіберілді, онда сол кездегі ең танымал әскери академиялардың бірі – Эколь суперьер де Герде оқуға түсті. Француз артиллерия офицерлері мектебіндегі қысқа мерзімді қызметтен кейін ол Польшаға оралды, онда Бас штабтың 3-ші бөлімінің (оперативтік) командирі болды. 1930 жылдың мамырында Львовта орналасқан 6-шы ауыр артиллерия полкінің бірінші батальонының командирі болды, бірақ бір жылдан кейін Бас штабтағы лауазымына оралды. 1935 жылдың басында ол бронетанктік әскерлердің командирінің орынбасары болды, және тағы екі жыл қызметтен кейін, сол кездегі ең жетілген поляк артиллериялық бөлімі болған Стрийдегі поляк 1-ші өздігімен жүретін артиллерия полкінің командирі болып тағайындалды. 1939 жылдың 13 наурызында, поляк құпия жұмылдыруы барысында Копанский Бас штабтың 3-ші бөлімінің бастығы болды, ал алты күннен кейін полковник шеніне көтерілді.
Польшаның қорғаныс соғысы
Польша қорғаныс соғысы басталғаннан кейін Копанский Польша маршалы Эдвард Ридз-Смиглының штабында қалды. Штаб 1939 жылдың 6 қыркүйегінде Варшавадан Польшаның Бжест-над-Бугедегі уақытша штабына эвакуацияланды. Бірақ, неміс әскерінің жылдам ілгерілеуіне байланысты штабты оңтүстікке қарай, Млынов, Коломыя және Косов арқылы Кути қаласына көшіруге тура келді, онда «Румын көпір басын» қорғауды ұйымдастыру жоспарланған еді. Алайда, 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Польшаға кеңес әскерлерінің басып кіруі бұл жоспарды күшсіз етті, және Копанский сол кезде Польшамен одақтас болған Румынияға эвакуацияланды. Ол жерде неміс және француз тарапының талабы бойынша поляк билігінің жоғары лауазымдағы өкілдері румындармен тұтқынға алынды. Дегенмен, әскери тұтқын лагерьлерінде ұсталған сарбаздардың көпшілігі румын билігінің құпия келісімімен қашып кетті; Копанский өзі Калиманешти тұтқын лагерінен қашып, Бухарест және Констанца арқылы 1939 жылдың қазан айының соңында Францияға жетті.
Карпат бригадасының құрылуы
Францияда Копански Франция мен Ұлыбританияда құрылып жатқан поляк бөлімшелерінің біріне қызметке түсуге өтініш берді. Бірақ, бастапқыда Владислав Сикорский басқаратын Польша үкіметі, соғысқа дейінгі Польша армиясының жоғары шенді офицерлерін резервте қалдырды, ал жаңа құрылған бөлімшелерге бұрынғы Санация үкіметіне қарсы белсенді түрде шыққан офицерлерді тағайындады. Копанскиге 1940 жылдың 5 сәуірінде ғана Польша Карпат бригадасын басқару құқығы берілді, бұл бригада Франция мен Ливанның шекарасындағы Хомс қаласында құрылып жатты. Бөлімнің көп бөлігі Венгрия мен Румыниядағы тұтқын лагерьлерінен қашып, одақтастар бақылауындағы аймаққа жеткен, Копански сияқты поляк әскерлерінен тұрды. 1940 жылдың 12 сәуірінде бригада ресми түрде құрылды және жаңа бөлім француздық Армэ дю Левантқа қосылды. Тау соғысына маманданған бөлім ретінде, бригада Балқандарға десант түсіру жоспарына Польшаның үлесі ретінде қарастырылды. Ол стандартты француз тау жаяу әскері бригадасының үлгісімен жасалған. Жаңа сарбаздар күн сайын келсе де, бригада жоспарланған 208 офицер мен 6840 сарбаз бен сержанттың толық құрамына жетпеді.
Карпат бригадасы британдық армияға қосылды
Францияның капитуляциясы Польша мен Ұлыбританиямен жасалған барлық келісімдерді күштен шығарғаннан кейін, Левант армиясының командирі генерал Эжен Миттельхаузер Филипп Петен мен Виши Франциясының жаңа үкіметін қолдауға шешім қабылдады. Ол бригаданы қарусыздандыруға бұйрық берді және Копаньскийді кепілге алды. Бірақ Миттельхаузердің өзінің штабындағы күшті қарсылық салдарынан, ол ертесіне Копаньскийді босатуға мәжбүр болды. Копаньский кейін генерал Сикорскийдің бұйрығымен француз билігіндегі аумақтан шығып кетті. 1940 жылдың 30 маусымында бригада Палестинаға, британдық мандат аймағына ауысты, онда ол ондағы британдық күштерге қосылды. Бұл Левант армиясының барлық жабдықтарымен бірге толық құрамында дезертирлік жасаған жалғыз ірі әскери бөлімі болды.
Батыс шөлдегі жорық
Бастапқыда 319 офицер мен 3437 сарбаздан құралған Копанский бригадасы тез арада шамамен 5000 адамға дейін өсті. Бұл бөлімшенің ерекшелігі – барлық ерікті сарбаздардың жоғары рухы болды. Сонымен қатар, олардың шамамен 25 пайызы білімді болған, бұл сол кездегі Еуропа армияларында сирек кездесетін жағдай еді. Копанский өз әскерін таулы жағдайдағы соғысқа, сондай-ақ поляк сарбаздарына мүлдем беймәлім шөл жағдайындағы соғысқа да даярлады. 1941 жылдың тамызында бригада Палестинадан теңіз арқылы қоршаудағы Тобрук қаласына жеткізілді, онда бөлімше қоршаудың соңғы төрт айында қатысты. 10 желтоқсанда қоршау бұзылғаннан кейін бригада британдық күштерге қосылып, шегініп келе жатқан итальяндық-неміс әскерлерін қуды және Газала шайқасына қатысты.
3-Карпат атқыштар дивизиясының құрылуы
1942 жылы 21 сәуірде екі жылдан астам үздіксіз қызметтен кейін Копанскиге Лондонда үш апталық демалыс берілді. Лондонға келген күні генерал Сикорский оны жаңа құрылған 3-ші Карпаттық атқыштар дивизиясының командирі етіп тағайындады. Ол бұл дивизияны өзінің бұрынғы бөлімшесінен және генерал В.Андерстің Польшаның II корпусынан жаңадан келген әскерлерден құрды, олар советтік гулагтардан босатылып, содан кейін Персия және Палестинаға эвакуацияланды. Оның жаңа дивизиясы Италия кампаниясына қатысу үшін дайындалды және жаттықтырылды.
Лондон
Италияға шабуыл басталғанға дейін аз уақыт өткен соң, Копанский 1943 жылдың 21 шілдесінде Лондонға қайтарылды, онда ол Батыстағы Польша қарулы күштерінің Бас қолбасшысының штаб бастығы болып тағайындалды. Шептегі дағдылы офицер болған Копанскийге "үстел басында" көп жұмыс істеуге келмейтін, әсіресе Польша бөлімшелерінің көпшілігі Польша қолбасшылығы астында болғанымен, олар одақтас майдан мен әскерлер құрамына кіргендіктен. Осы себепті, 1944 жылдың 20 қазанында Копанский отставкаға кетуге тырысты. Алайда, Польша Президенті Владыслав Рацкевич оның отставкасын қабылдамады; керісінше, Копанский екі күннен кейін дивизия генералы шеніне көтерілді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Польша қарулы күштерінің штаб бастығы қызметін атқарды. Соғыстан кейін одақтас үкіметтер Польша үкіметіне қолдауын тоқтатты, ал Польша күштері Польша қоныс аудару корпусына айналды. Бұл, коммунистік Польшаға оралуға ниеті жоқ Польша ардагерлеріне батыста жұмыс іздеуге және тұрақтап қалуға мүмкіндік беру үшін құрылған жартылай әскери ұйым болды. 1946 жылы Копанский корпустың командирі болды, ал сол жылдың 26 қыркүйегінде коммунистер оны Польша азаматтығынан айырды.
Соғыстан кейінгі
Корпус 1949 жылы таратылғаннан кейін Копански Ұлыбританияда қоныстанды. Ол Польшаның эмиграциядағы үкіметінің белсенді мүшесі болды және 1970 жылға дейін Бас штаб бастығының құрметті атағын сақтап келді. Сол жылдың 13 мамырында оның кеңсесі таратылып, Польшаның эмиграциядағы қарулы күштерінің Бас инспекторы кеңсесіне айналды. Лауазымның атына қарамастан, ол көбінесе тарихи қызметпен байланысты болды және Копански түрлі әлеуметтік және экономикалық ардагерлер ұйымдарын қолдауға баса назар аударды. Ол сондай-ақ Сикорский институтымен де ынтымақтастық жасады. 1970-1973 жылдары ол 1954 жылы Польша эмиграциядағы үкіметі құрған, Польша президентінің өкілеттіктерімен жабдықталған Үштіктің кеңесіне мүше болды. Станислав Копански бірнеше кітаптар мен мемуарлардың авторы болды. 1971 жылдың 23 қарашасында Польшаның коммунистік билігі Копанскиді азаматтығынан айыру туралы шешімді күштен шығарылған деп жариялады, бірақ бұл мәлімдеме жарияланбады. Ол 1976 жылдың 23 наурызында Лондонда қайтыс болды және Нортвуд зиратына жерленді. 2023 жылдың желтоқсанында Копански мен оның әйелі Янина Копанскаяның мәйіті Польшаға қайтарылды және Повузки әскери зиратына жерленгенге дейін әскери салтанатпен жерленді.