Пар тасындағы грек жылнамасы

Кіріспе

Грек хронологиясы стелаға жазылған

Пария хроникасы немесе Пария мәрмрі (Marmor Parium, қысқ. Мар. Пария) – б.з.д. 1582 жылдан б.з.д. 299 жылға дейінгі кезеңді қамтитын грек хронологиясы, ол стелаға жазылған. Парос аралында екі бөлікте табылған және 17 ғасырдың басында Смирнада Томас Ховард, Арундел графының өкіліне сатылған бұл жазуды Джон Селден түсіндіріп, «Арундел мәрмәрлері» (Marmora Arundelliana, Лондон 1628–9) 1–14, 59–119 нөмірлерімен жариялаған. Селден жариялаған бөлімдердің біріншісі кейіннен жоғалып кетті. Бұл жазудың тағы бір үшінші фрагменті, стеланың негізін құрайтын және мәтіннің соңын қамтитын, 1897 жылы Парос аралында табылған. Онда б.з.д. 336/35 – 299/98 жылдар аралығындағы жазбалар бар. 1627 жылы Лондонға әкелінген және 1667 жылы Оксфорд университетіне сыйға берілген екі белгілі жоғарғы фрагментте б.з.д. 1582/81–355/54 жылдар аралығындағы жазбалар бар. Сақталған жоғарғы хроника фрагменті қазір Оксфордтағы Эшмолеан мұражайында сақтаулы. Ол қазіргі заманғы оқырмандар мифтік деп санайтын оқиғалардың, мысалы, Деукалионның су тасқынының (б.з.д. 1529/28-ге тең) күндерін тарихи деп санайтын күндермен біріктіреді. Гректер үшін Троя соғысы (Пария жазуы бойынша б.з.д. 1217–1208 жылдар аралығында) және Аргонавттардың саяхаты сияқты алыс өткендегі оқиғалар тарихи болды: олардың аңыздары гректер үшін аңыз ретінде түсіндірілді. Шындығында, Пария жазулары стеланың жазылып, орнатылған уақытына жақын тарихи оқиғаларға қарағанда Геройлық дәуірге көбірек мән береді, бұл шамамен б.з.д. 264/263 жылдары болған. «Пария мәрмрі шындықтың кепілі ретінде хронологиялық нақтылықты қолданады», – деп атап өтті Питер Грин Аполлоний Родийдің «Аргонавтика» аудармасының кіріспесінде: «Мифтік өткен тарихи уақытқа негізделген, оның аңыздары факті ретінде қарастырылды, оның батырлық кейіпкерлері «бастау заманы» мен оны алмастырған күнделікті өмір арасындағы байланыс ретінде қарастырылды». 1897 жылы табылған стеланың қысқа фрагмент негізі Парос археологиялық мұражайында сақталады. Онда б.з.д. 336/35–299/98 жылдар аралығындағы хроникалық жазбалар бар.

The Parian Chronicle or Parian Marble (Marmor Parium, abbr. (abbreviated) Mar. Par.) is a Greek chronology, covering the years from 1582 BC to 299 BC, inscribed on a stele. Found on the island of Paros in two sections, and sold in Smyrna in the early 17th century to an agent for Thomas Howard, Earl of Arundel, this inscription was deciphered by John Selden and published among the Arundel Marbles, Marmora Arundelliana (London 1628–9) nos. 1–14, 59–119. The first of the sections published by Selden has subsequently disappeared. A further third fragment of this inscription, comprising the base of the stele and containing the end of the text, was found on Paros in 1897. It has entries from 336/35 to 299/98 BC. The two known upper fragments, brought to London in 1627 and presented to Oxford University in 1667, include entries for the years 1582/81–355/54 BC. The surviving upper chronicle fragment currently resides in the Ashmolean Museum at Oxford. It combines dates for events which modern readers would consider mythic, such as the Flood of Deucalion (equivalent to 1529/28 BC) with dates we would categorize as historic. For the Greeks, the events of their distant past, such as the Trojan War (dated from 1217 to 1208 BC in the Parian inscription) and the Voyage of the Argonauts were historic: their myths were understood as legends to the Greeks. In fact the Parian inscriptions spend more detail on the Heroic Age than on certifiably historic events closer to the date the stele was inscribed and erected, apparently during 264/263 BC. "The Parian Marble uses chronological specificity as a guarantee of truth," Peter Green observed in the introduction to his annotated translation of the Argonautica of Apollonios Rhodios: "the mythic past was rooted in historical time, its legends treated as fact, its heroic protagonists seen as links between the 'age of origins' and the mortal, everyday world that succeeded it." The shorter fragment base of the stele, found in 1897, is in the Archaeological Museum of Paros. It contains chronicle entries for the years 336/35–299/98 BC.

Пария жылнамасының қайнар көзі

Париан хроникасының негізгі талдауы – Феликс Жакобидің 20 ғасырдың басында жасаған зерттеуі. Бұл еңбек екі жұмыста жарық көрді: 1904 жылы жарияланған «Das Marmor Parium» кітабында және 1929 жылы тұңғыш рет басылған «Fragmente der griechischen Historiker» жинағының бір бөлігі ретінде. Одан бері стеланың толық мазмұнына арналған ірі зерттеу жүргізілмеді, бірақ бірнеше авторлар тақташадағы белгілі бір кезеңдерді қарастырды. Сонымен қатар, Жакобидің жұмысынан кейін стеладағы түпнұсқа мәтінді сын тұрғысынан зерттеген ешқандай орасан зерттеулер жасалмаған сияқты. Оксфорд фрагментінің оқылуы 1980 жылдардың соңында нашарлаған, себебі Ашмолеан мұражайының сол залындағы барлық классикалық мүсіндерді қысыммен тазалауға жалдаған команда оны механикалық түрде тазалаған. Осыған дейін, қатты тозған әріптердің бір бөлігін әлі де оқуға болар еді, өйткені олар ғасырлар бойы бойында қалыптасқан сары түсті патинаны сақтап қалған. Бірақ тазалаудан кейін тас жарқыраған ақ түске келді, ал ескі патина жоғалып кетті. Оксфордтағы оқиға осылай болғандықтан, Ашмолеан мұражайы тастың жаңа көрінісіне жауапкершілікке алмайтынын мәлімдеді. Хрониканың көзін анықтауға тырысқанда, Жакоби 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында кең таралған субъективті әдісті қолданды. Осы әдіс бойынша, тақырып немесе жазу стилінің өзгеруі басқа көзді білдіреді деп есептелді. Алайда, Хрониканың стилі өте біркелкі. Оқиғалар аз ғана әшекеймен тізімделген, ал басты мақсат – әр оқиғаға сол кезде Афинада билік еткен патшаның немесе архонттың атын, сондай-ақ тақташаның бастапқы күніне дейінгі жылдар санын көрсету болып көрінеді (б.з.д. 264/63 жыл). Тек бір ерекшелік бар: 107 жазбаның тоғызында архонттың немесе патшаның аты оқылымсыз, ал 14 жазбада өткен жылдардың саны да жойылған. Көркемдеудің болмауы, мысалы, Кекропсқа қатысты жазбада көрінеді, онда оған немесе оның билігіне ешқандай ерекшелік жатқызылмаған, тіпті кейінгі грек мифологиясында ол жартылай адам екені айтылса да. Хроникадағы көптеген су тасқыны туралы мифтердің ортасы болған Девкалионға қатысты жазбалар грек аңыздарымен сәйкес келеді, олар тек оның туған жері Ликориядағы су тасқынынан қашып, Афинаға келгенін, ал оның ұлы кейін патша болғанын айтады. Жакобидің пікірінен өзгеше, 2012 жылғы зерттеу Хроника жазбаларының стилі Париан Хроникасының ақпаратының түпкілікті көзі Афина қаласының мұрағаты болғанын көрсетеді. Роджер Янг және Эндрю Штайнманн авторлары қолжетімді деректерден жасаған үш негізгі тұжырымға сүйенді. 1) Әр жазбада Афинада билік еткен патшаның немесе архонттың аты афиналық материалға сәйкес келеді. 2) Әр жазбаның артындағы дереккөз Пария хроникасының авторы өзінің заманына дейінгі жылдарды есептей алатын жыл нөмірін ұсынған болуы керек, осылайша ақпарат алынған архивтер Афинадағы Кекроптың патшалығының құрылуынан бергі жылдарды қадағалап отырғанын көрсетеді. Мұндай жылнамалар Римде сақталған: Anno Urbis Conditae, оқиғалар содан есептелген. 3) Хрониканың жылнамалық стилі ассириялық эпонимдік канон сияқты жылнамалық жазбалар жанрына сәйкес келеді, онда оқиғаларды сипаттау мақсаты емес, патшалық құрылғаннан бергі жылдармен байланысты оқиғаның қашан болғаны туралы нақты мәлімет беру еді, сондай-ақ оқиғаны қазіргі уақытта билік құрған патшаға немесе архонтқа байланыстыру. Янг және Штайнманн Париан Хроникасының көзі Афинаның мемлекеттік архивтері болғанын азырақ ықтимал ететін бірнеше факторды мойындайды. Біріншісі – 1582/81 ж.ж., яғни Хрониканың алғашқы жазбасының күніне дейінгі Афинадан ешқандай жазу үлгісі табылмады. Кез келген аймақта грек тіліндегі ең көне жазулар силлабикалық Linear B жазуында кездеседі, оның ең алғашқы мысалдары Кекроптың патшалық құруы басталғаннан кейін бір жарым ғасырдан кейін пайда болды. Париан Хроникасындағы ақпараттың афиналық шығу тегіне қарсы тағы бір аргумент – Жакобидің таблетканың алғашқы екі жолын қалпына келтіруі, олар Селден көшірмесін жасаған кезде жойылған (жоғарғы бөлігі жоғалып кеткен), бірақ оның жеткілікті бөлігі қалды, бұл Селден оның таблетканың тарихының көзі ретінде айтылғанын анықтай алады. Жакобидің грек мәтінін қалпына келтіруі Ашмолеан мұражайының веб-сайтында келтірілген, ол ағылшын тіліне келесідей аударылған, квадратты жақшалар мен курсивті мәтіннің болжамды бөлігін көрсетеді: [From] al[l the records and general accounts] Мен [өткен уақыттарды] жаздым, Кекропстың Афинаның бірінші патшасы болғанынан бастап, [ ]уанакс Пароста архонт болғанға дейін және Афинадағы Диогнет. Мұндағы маңызды сөз – «жалпы», бұл грек тіліндегі түпнұсқаны білдіреді, оның Селден тек соңғы үш әріпін, νῶν оқи алатын; бұл жақшалы көпше түрінің соңғы әріптері. Жакоби бұл сөздің сын есім екенін болжады және оны κοινῶν түріне келтірді, яғни «ортақ, жалпы, кәдімгі» деген мағынаны білдіреді. Бұл Жакобидің Хрониканың құжаттарының көзі туралы теориясымен сәйкес келеді, атап айтқанда, автор 3 ғасырдың басында қол жетімді әртүрлі материалдардан іріктелгендерді пайдаланған. Ашмолеан мұражайының веб-сайты бұл мәтінді ағылшын тіліне көрсетілгендей аударды. Янг және Штайнманн, алайда, «Оқиғалардың нақты күнін беруді мақсат ететін жылнамалық тарихтың авторы өзінің сенімділігін «жалпы» халық ауыз әңгімесінен алынған ақпаратпен растамайды. Париан тақташасы үшін мұндай сенімділік болған жағдайда, генетіве көпше түрінде сақталған νῶν соңғы әріпі κοινῶν емес, Ἀθηνῶν болған болар еді», яғни «Афинадан», бұл сөзді есім ретінде қарастырады (Афина классикалық грек тілінде көпше есім). Бұл қалпына келтіру оқырманға таблетка авторының ақпаратының сенімді көзі бар екеніне сендірер еді, мысалы: [From] al[l the public records and histories of Ath]ens Мен [өткен уақыттарды] жаздым, Кекропстың Афинаның бірінші патшасы болғанынан бастап, [ ]уанакс Пароста архонт болғанға дейін және Афинадағы Диогнет. Париан Хроникасының ақпаратының көзі туралы тағы бір тарихи қызығушылық тудыратын болжам бар. 1788 жылы Джозеф Робертсон таблеткалардың жақында жасалғанын және толығымен жалған екенін дәлелдеу үшін көп еңбек еткен. Оның кітабы төмендегі «Сілтемелер» бөлімінде қол жетімді. 1897 жылы Парос аралында таблетканың төменгі бөлігінің табылуы Робертсонның теориясын қолдамайды.

The major analysis of the Parian Chronicle is that of Felix Jacoby, written in the early 20th century. This appeared in two works: his book Das Marmor Parium published in 1904, and as a part of the Fragmente der griechischen Historiker, first published in 1929. There has been no major study devoted to the entire stele since that time, although a few authors have dealt with specific time periods covered in the tablet. Furthermore, there apparently have been no critical studies of the original text on the stele itself since the work of Jacoby, as evidenced by the fact that the display of the Greek text on the Ashmolean Web site is a photocopy of the text that Jacoby published in his Fragmente. The legibility of the Oxford fragment was impaired in the late 1980s when it was apparently mechanically cleaned by a crew hired to pressure clean all the classical sculptures in that hall of the Ashmolean. Until then, some of the most badly abraded letters could still be read because they preserved a yellow patina acquired many centuries ago. After the cleaning however the stone was restored to a brilliant white color and the old patina was lost. The controversy in Oxford was such that the Ashmolean issued a statement denying responsibility for the seemingly new appearance of the stone. In attempting to discern the source or sources of the Chronicle, Jacoby followed the rather subjective method that was popular in the late 19th and early 20th century, whereby a change in the subject matter or style of writing was taken to imply a different source. The style of the Chronicle, however, is quite uniform. Events are listed with little embellishment, and the primary purpose seems to be to give for each event the name of the king or archon ruling in Athens at the time, along with the number of years prior to the base date of the tablet (264/63 BC). The only exceptions are that in nine out of the 107 extant entries, the name of the archon or king is no longer readable, and in 14 entries the number of elapsed years is similarly effaced. The lack of embellishment is shown, for example, in the entry for Cecrops, which attributes nothing remarkable to him or to his reign, even though in later Greek mythology he was a semi human creature. The Chronicle's entries for Deucalion, who became the center of many flood myths, are more consistent with the earliest Greek legends that merely state that he fled from a flooding river in his native Lycoreia near the Gulf of Corinth, arriving at Athens where his son later became king. In contrast to Jacoby's ideas, a 2012 study maintains that the style of the Chronicle's entries suggests that the ultimate source of the information in the Parian Chronicle was the archives of the city of Athens. Authors Rodger Young and Andrew Steinmann base their views on three key inferences from the available evidence. 1) The naming of the reigning king or archon in Athens for each entry is consistent with an Athenian provenance of the material. 2) The source behind each entry must have provided a year number from which the author of the Parian Chronicle was able to calculate the years to his own time, thus suggesting that the archives from which the information was taken were keeping track of the years since the founding of the kingship in Athens under Cecrops. Such framing chronicles are known to have been kept in Rome: the Anno Urbis Conditae, from which events were reckoned. 3) The annalistic style of the Chronicle is in keeping with the genre of annalistic records such as the Assyrian Eponym Canon, in which the purpose was not so much to describe events as to give an accurate record of when the events occurred, as related to the years since the founding of the kingship and also tying the event to the king or archon who was currently reigning. Young and Steinmann acknowledge several factors that make it less plausible the source behind the Parian Chronicle was the state archives of Athens. The first is that there are no known examples of writing from Athens that date as early as 1582/81 BC, the date of the Chronicle's first entry. The earliest extant writing in Greek from any area is found in the syllabic Linear B script, for which the earliest instances date to about a century and a half after the reputed beginning of the kingship under Cecrops. Another argument against the Athenian provenance of the information in the Parian Chronicle is the reconstruction given by Jacoby of the first two lines of the tablet, which were largely effaced when Selden made his copy (this top part has since been lost), but of which enough remained that Selden could determine that it was intended as a statement of the source of the tablet's histories. Jacoby's restoration of Selden's Greek text is followed on the Ashmolean Web site, which translates it into English as follows, with square brackets and italics indicating the portion of the text that is conjectural:

[From] al[l the records and general accounts] I have recorded [the previous times], beginning from Cecrops becoming first king of Athens, until [ ]uanax was archon in Paros, and Diognetus in Athens. The critical word here is "general," which represents a Greek original for which Selden could read only the last three letters, νῶν; these are the ending of the genitive plural. Jacoby hypothesized the word was an adjective and restored it to κοινῶν, meaning "common, general, ordinary". This is consistent with Jacoby's theory for the source of the Chronicle's documents, namely that the author used a variety of selections from diverse materials available in the third century BC. The Ashmolean Web site then translated this into English as shown above. Young and Steinmann, however, maintain that "The writer of an annalistic history that professes to give exact dates for events would not assure readers of his credibility by saying that his information was derived from the "common" folklore For the Parian Marble, such reassurance would be given if the original word, for which the genitive plural ending νῶν has survived, was not κοινῶν, but Ἀθηνῶν," i. e. "of Athens," taking the word as a noun (Athens was a plural noun in classical Greek). This restoration would give the reader the assurance that the writer of the tablet had an authoritative source for his information, as follows:

[From] al[l the public records and histories of Ath]ens I have recorded [the previous times], beginning from Cecrops becoming first king of Athens, until [ ]uanax was archon in Paros, and Diognetus in Athens. One other conjecture for the source of the Parian Chronicle's information is of historical interest. In 1788, Joseph Robertson went to considerable length in arguing that the tablets were of relatively recent date and entirely fraudulent. His book is accessible under the External links below. The finding of the bottom portion of the tablet on Páros in 1897 has made Robertson's theory untenable.

RTI сканерлеу

2013 жылы Цифрлық археология институтының Бен Альтшулері Париан мәрмәрінің рефлекциялық трансформациялық бейнелеуін (RTI) жүргізіп, бұрын оқылмаған маңызды мәтінді анықтады. RTI скандары Digital Marmor Parium жобасының бөлігі ретінде де қолжетімді.