Кіріспе

Мұғал империясының шаһзадасы (1667–1709)

Мырза Мұхаммед Кам Бахш (محمد کامبخش; 7 наурыз 1667 – 14 қаңтар 1709) – Мұғал императоры Әурангзебтің ең кіші ұлы, оның әйелі Удайпури Махалдан туған.

Ерте өмір

Кам Бакш 1667 жылдың 7 наурызында Делиде дүниеге келді. Ол алтыншы Моғол императоры Ауранзебтің әйелі Удайпури Махалдан туған бесінші ұлы. Ол 1673 жылдың 23 наурызында сүндеттелді. 1681 жылдың 2 ақпанында ол мансабдар Бархурдар Бегтің қызы Фахр Жахан Ханамға үйленді. Сол жылы 9 тамызда Амар Чандтың қызы, Манохарпурлық Джагат Сингтің әпкесі Кальян Кунвар, сондай-ақ Манохарпури Махал атымен белгілі Жәмилат ун Ниса Бегумға үйленді. Неке қию рәсімі қазидің қатысуымен хас және ам мешітінде болды. Қалың мал 50 мың рупияны құрады. Оның үшінші әйелі Муаззам Саядат Ханның қызы Азарм Бану Бегум болды, оған 1683 жылдың 14 наурызында үйленді. Хидматгар Хан ханзаданың үйіне маржанмен тігілген, жартылай ұсқыннан тұратын арнайы шапанды, ал Хидмат Хан екі миллион 26 мың рупиялық бағалы зергерлік бұйымдарды сыйлады. Ауранзебке бес лак рупия, екі араб және ирак жылқысы мен бір піл сыйға тартылды. Неке қию рәсімі қази Шейх әл Исламның қатысуымен мешітте болды. Бұл оқиға зор қуанышпен тойланды. Ол 1745 жылдың 13 ақпанында Делиде қайтыс болды. Оның ұлдары – Умаид Бакш Мирза, Мұхаммед Мухи у-Сүннат Мирза, Мұхаммед Фирузманд Мирза және Барикулла Мирза. Оның 1709 жылдың 20 қарашасында Әзим уш Шан Мирзаның ұлы Мұхаммед Кәрім Мирзаға үйленген қызы да болды.

Сотта азаматтық соғыс

Аурангзеб қайтыс болғаннан кейін 1707 жылы наурыз айында Камбахш әскерімен Бижапурға қарай жорық жасады. Оның өлімі туралы хабар қалаға тарағанда, патша Саид Нияз хан бекіністі оған тапсырды. Таққа отырған соң Ахсан ханды бақшы, яғни бас генерал етіп тағайындады, ал бас министрлік лауазымын Тақаруб ханға берді. Өзіне «Падшах Кам Бакш и Динпана (Иманды қорғаушы Кам Бакш императоры)» деген лақап алды. Гүлбарға және Вакинхераны жаулап алды. Осы уақытта Тақаруб хан мен Ахсан хан арасында жанжал туды. Ахсан хан Бижапурда базар ашқан еді, онда ол Камбахштан рұқсат алмастан дүкендерден салық алуды тоқтатуға шешім қабылдады. Тақаруб хан осы туралы Камбахшқа хабарлады, ол бұл тәжірибені тоқтатуға бұйрық берді. Сол жылдың мамыр айында Камбахш Ахсан ханды Голконда мен Хайдарабад мемлекеттерін жаулап алуға жіберді. Голконданың патшасы бағынудан бас тартты, бірақ Хайдарабад субасы Рустам Дилхан өлкесін оған беруге келісті. Ахсан ханның табыстарына қызғанышпен қараған Тақаруб хан оны жоюға бекінді. Ол Сейид Ахмедпен бірігіп, осы мақсатқа жұмыс істеді. Камбахшты өлтірудің жолын табу үшін Ахсан хан, Сайф хан (Камбахштің садақ шебері), Арсан хан, Ахмад хан және Насыр хан Рустам Дилханмен бірге қоғамдық мәселелерді талқылау үшін өткізген жеке кездесулерін қасақана бұрмалады. Тақаруб хан оларға «жұма намазына үлкен мешітке бара жатқанда» оны өлтіретіндерін айтты. Ол Рустам Дилханды кешкі асқа шақырды, ол келген кезде патша әскері оны тұтқындап, пілдің аяғымен басып өлтірді. Сайф ханның қолы кесілді, Аршад ханның тілі кесіліп, жазаланды. Камбахш оны тұтқындау туралы жақын достары ескерткеніне қарамастан, Ахсан хан назар бөлмеді. Бірақ ол да тұтқындалып, мүлкі тәркіленді. 1708 жылдың сәуір айында Шахтың елшісі Мақтабар хан оның сарайына келді. Тақаруб хан оған өзінің бастапқы ниеті оны тақтан түсіру болғанын айтты. Сондықтан Камбахш оны және оның сүйіктілерін тойға шақырып, оларды өлімге жіберуге бұйрық берді.

Бахадур Шах оңтүстікке қарай жүріп барады

1707 жылы Жажау шайқасында Мұхаммед Азам шаһты жеңіп, таққа отырғаннан кейін Баһадүр шаһ I таққа отырды. 1708 жылдың мамыр айында Шаһ Кам Бахшқа хат жазып, оған болған оқиғалар туралы хабарлады. Шаһ I бұл оқиға оған ескерту болады деп ойлады, осылайша ол өзін тәуелсіз билеуші деп жариялай алмас еді. Сол айда ол Аурангзебтің қабіріне барып, қайтыс болған императорға құрмет көрсету үшін сапарға шықты. Оған жауап ретінде ол «түсіндірмей және дәлелдемей» алғыс айтқан хат жазды. 1708 жылдың 28 маусымында Хайдарабадқа жеткен Шаһ Махлибандарға Кам Бахш шабуыл жасағандығы туралы жаңалықты алды. Шындығында, ол онда тридцать екі лакхтық қазынаны жасырған, оны келесі науқандары үшін қолға түсіргісі келді. Облыстың субадары Жан Сипар хан ақшаны беруден бас тартты. Ол оған ашуланып, олардың мүлкін тәркілеп, шабуылға төрт мың адамды жинауға бұйрық берді. Келесі айда Гүлбарга бекінісінің гарнизоны оған қарсы бүлік көтеріп, өздерін еркіндікке ие деп жариялады. Гарнизон басшысы Далер Хан Бижапури «Кам Бахштан дезертир болғанын хабарлады». 1708 жылдың 5 қарашасында Шаһтың лагері Хайдарабадтан солтүстікке қарай 67 миль қашықтықта орналасқан Бидарға жетті. Тарихшы Уильям Ирвиннің айтуынша, «лагері жақындаған сайын Кам Бахштан дезертирлік көбейе түсті». 1 қарашада Кам Бахш Пэм Найкке (Вакинхераның заминдарына) тиесілі заттарды, оның әскерін тастап кеткеннен кейін басып алды. Ирвиннің айтуынша, Шаһтың лагері жақындаған сайын оның қызметінен кеткен сарбаздардың саны көбейе түсті. Оның генералы сарбаздарға жалақы төленбегендіктен олар оны тастап кеткенін айтқанда, ол: «Мен оларды жалдауымның қажеті не? Менің сенімім Құдайға, және бәрі жақсы болады» деді. Шаһ Кам Бахш мұндай жағдайда Парсыға қашып кетуі мүмкін деп ойлады. Оның бұйрығымен, Моғол премьер-министрі Зұлфиқар хан Мадрас губернаторы Питтпен келісімге келді, егер ол Кам Бахшты ұстаса, оған екі лакх рупия төленеді. Желтоқсанның 20-сы күні оның 2500 атты әскері мен 5000 жаяу әскері болғаны анықталды.

Бахадур Шахқа қарсы соғыс және өлім

1708 жылдың 20 желтоқсанында Кам Бахш Хайдарабадтың шетіндегі Талаб и Мир Джумлаға "үш жүз түйе, жиырма мың зымыран"мен Бахадур Шах I-ге қарсы соғысқа аттанды. Шах өзінің ұлы Жахандар Шахты алғы шептің қолбасшысы етіп тағайындады, бірақ оны Хан Заман ауыстырды. 1709 жылдың 12 қаңтарында Шах Хайдарабадқа жетіп, әскерін жаттықтыру үшін шатырын құрды. Аз ақшасы мен сарбаздары қалған Кам Бахш, патшалық жұлдызшының "ғажайып" түрде жеңіске жететінін болжағаннан кейін жеңіске сенімді болды. 13 қаңтарда Шахтың әскері оған қарсы шабуыл жасады. Әскерлер екі топқа бөлінді – бірі Мумин Ханның басшылығында болды, оған Рафиуш-Шан мен Джахан Шах көмектесті, екіншісі Зұлфиқар Ханның басшылығында болды. Шахтың әскерінде он бес мың сарбаз болды. Күн шығысынан кейін екі сағат өткен соң, императордың әскері Кам Бахштің лагерін қоршап алды. Шыдамсыздықтан Хан оған "шағын күшімен" шабуыл жасады. Әскерінің саны аз болғандықтан және шабуылға қарсы тұра алмаған Кам Бахш өзі жебе атып, екі қап жебені сарп етті. Ирвиннің айтуынша, ол "қан жоғалтудан әлсіреген" кезде қарсыластар оны қоршап алып, оны және ұлы Барикулланы тұтқынға алды. Алайда, Мұмин Хан мен Зұлфиқар Хан арасында оны кім тұтқындағаны туралы дау туды. Рафиус Шан мәселені соңғысына жатқызып шешті. Оны шаңырақпен Шахтың лагеріне алып барып, төсекте жаттырды. Шах оның жанына барып: "Мен сені осы халге түсіргім келмеді" деді. Шах өзі де оның денесіндегі жараларды жуып, қанға батқан киімдерін ауыстырды, сондай-ақ оны "бірнеше қасық тамақ" жеуге мәжбүрледі. 1709 жылдың 14 қаңтарында Кам Бахш қайтыс болды. Он күннен кейін оның денесі Делиге жерлеу үшін жіберілді, содан кейін ол Хумаюн мазарында жерленді.