Кіріспе
Лексикалық элементті өзгертетін тіркес – бұл препозициялық, постпозициялық және циркумпозициялық тіркестерді қамтитын синтаксистік категория. Апозициялық тіркестерде бас мүше ретінде апозиция (препозиция, постпозиция немесе циркумпозиция) болады, және әдетте есімдік тіркес сияқты толықтығыш болады. Тіл синтаксисі апозициялық тіркестерді аргументтер немесе қосымшалар қызметін атқаратын бірліктер ретінде қарастырады. Препозициялық және постпозициялық тіркестер қолданылған сөздердің ретімен ерекшеленеді. Ағылшын тілі сияқты бас мүшесі басында болатын тілдерде негізгі орында препозициялық тіркестер қолданылады, ал бас мүшесі соңында болатын тілдерде постпозициялық тіркестер қолданылады. Көптеген тілдерде осы екі түр де, сондай-ақ циркумпозициялық тіркестер де кездеседі.
An adpositional phrase is a syntactic category that includes prepositional phrases, postpositional phrases, and circumpositional phrases. Adpositional phrases contain an adposition (preposition, postposition, or circumposition) as head and usually a complement such as a noun phrase. Language syntax treats adpositional phrases as units that act as arguments or adjuncts. Prepositional and postpositional phrases differ by the order of the words used. Languages that are primarily head initial such as English predominantly use prepositional phrases whereas head final languages predominantly employ postpositional phrases. Many languages have both types, as well as circumpositional phrases.
Түрлері
Апозициялық тіркестердің үш түрі бар: предлогты тіркестер, постпозициялық тіркестер және айналма тіркестер.
Алдын ала айтылатын сөйлемдер
Келесі сөйлемдердегі сызылған тіркестер ағылшын тіліндегі предлогтық тіркестердің мысалдары болып табылады. Предлогтар қалың әріппен берілген:
a. Ол оның үстеліне қарай басты. b. Райан оны бөлмеде көре алды. c. Дәуіт ғимараттың үстімен жүрді. d. Олар баспалдақпен жоғары шықты. e. Филип ас үйде тамақтанды. f. Шарлотта үйдің ішіне кірді. g. Студент ретінде, мен мұны өрескел деп санаймын. Предлогтық тіркестер тіркестің орталық элементі ретінде, яғни тіркестің басы ретінде предлогқа ие. Тіркестің қалған бөлігі предлогтық толықтыру немесе кейде предлогтың "объектісі" деп аталады. Ағылшын және көптеген басқа да үнді-еуропа тілдерінде ол зат есім, есімдік немесе герундий сияқты зат есім тіркесі түрінде болады, мүмкін бір немесе бірнеше анықтауыштармен бірге. Предлогтық тіркес сын сипаты немесе есімше ретінде жұмыс істей алады.
Кескінді тіркестер
Сыртымен орналасқан тіркестер препозиция мен постпозицияны бірге қолданады, онда толықтырғыш екеуінің арасында орналасады. Мұндай сыртқы тіркестер пашту және күрд тілдерінде кең таралған. Ағылшын тілінде кем дегенде бір сыртқы құрылым бар, мысалы:
a. Енді ол көмектеспейді. Неміс тілінде мұндай тіркестер көбірек кездеседі, мысалы:
b. Менің тарапымнан сіз оны жасай аласыз. = 'Менің ойымша, сіз оны жасай аласыз.' c. Достық үшін сіз оны жасауыңыз керек. = 'Достықтың қадірі үшін сіз оны жасауыңыз керек.'
Функция
Көбінесе, берілген предлогтық тіркес ол қолданылатын сөйлемде немесе зат есім тіркесінде қосымша болып табылады. Алайда, бұл тіркестер аргументтер ретінде де жұмыс істей алады, мұндай жағдайда олар көлденең аргументтер деп аталады:
a. She ran under him. Adjunct at the clause level
b. The man from China was enjoying his noodles. Adjunct in a noun phrase. c. He gave money to the cause. Oblique argument at the clause level
d. She argued with him. Oblique Argument at the clause level
e. A student of physics attended. Argument in a noun phrase
a. Ол оның астынан жүгірді. Сөйлем деңгейіндегі қосымша.
a. She ran under him. Adjunct at the clause level
b. The man from China was enjoying his noodles. Adjunct in a noun phrase. c. He gave money to the cause. Oblique argument at the clause level
d. She argued with him. Oblique Argument at the clause level
e. A student of physics attended. Argument in a noun phrase
b. Қытайдан келген адам кеспе нұдлсын жеп отырды. Зат есім тіркесіндегі қосымша.
a. She ran under him. Adjunct at the clause level
b. The man from China was enjoying his noodles. Adjunct in a noun phrase. c. He gave money to the cause. Oblique argument at the clause level
d. She argued with him. Oblique Argument at the clause level
e. A student of physics attended. Argument in a noun phrase
c. Ол осы мақсатқа ақша берді. Сөйлем деңгейіндегі көлденең аргумент.
a. She ran under him. Adjunct at the clause level
b. The man from China was enjoying his noodles. Adjunct in a noun phrase. c. He gave money to the cause. Oblique argument at the clause level
d. She argued with him. Oblique Argument at the clause level
e. A student of physics attended. Argument in a noun phrase
d. Ол онымен пікір таластырды. Сөйлем деңгейіндегі көлденең аргумент.
a. She ran under him. Adjunct at the clause level
b. The man from China was enjoying his noodles. Adjunct in a noun phrase. c. He gave money to the cause. Oblique argument at the clause level
d. She argued with him. Oblique Argument at the clause level
e. A student of physics attended. Argument in a noun phrase
e. Физика студенті қатысты. Зат есім тіркесіндегі аргумент.
a. She ran under him. Adjunct at the clause level
b. The man from China was enjoying his noodles. Adjunct in a noun phrase. c. He gave money to the cause. Oblique argument at the clause level
d. She argued with him. Oblique Argument at the clause level
e. A student of physics attended. Argument in a noun phrase
Қалдықтар
Препозициялық тіркесті фразалық етістіктің бөлшегі мен тікелей толықтырысынан құралған тізбекпен шатастыруға болмайды. Фразалық етістіктер көбінесе етістік пен бөлшектен тұрады, онда бөлшек қате түсіндірілуі мүмкін, мысалы:
a. Ол шамды жақты. *on* – бөлшек, алдынғы сөз емес.
b. Ол оны жақты. Орын ауыстыру *on*-ды бөлшек ретінде анықтайды.
b. He turned it on. Shifting identifies on as a particle
a. Ол бір оқиға ойлап шығарды. *up* – бөлшек, алдынғы сөз емес.
b. Ол оны ойлап шығарды. Орын ауыстыру *up*-ты бөлшек ретінде анықтайды.
b. She made it up. Shifting identifies up as a particle
a. Олар кешті кейінге шегерді. *off* – бөлшек, алдынғы сөз емес.
b. Олар оны кейінге шегерді. Орын ауыстыру *off*-ты бөлшек ретінде анықтайды. Бөлшектер орын ауыстыру арқылы анықталады, яғни бөлшек толықтырыш есімдік болғанда оның орнымен ауыса алады. Алдынғы сөздер мұндай мүмкіндікке ие емес, яғни олар толықтырысымен орын алмаса алмайды, мысалы: Ол Сьюзанға сеніп отыр vs. *Ол оған сеніп отыр*.
b. They put it off. Shifting identifies off as a particle. Particles are identified by shifting, i. e. the particle can switch places with the object when the object is a pronoun. Prepositions cannot do this, i. e. they cannot switch positions with their complement, e. g. He is relying on Susan vs. *He is relying her on.