Египеттік еврейлер тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Мысырлық яһудилер әлемдегі ең көне және ең жас яһуди қауымдастықтарының бірі болып табылады. Мысырдағы яһуди қауымының тарихи ядросы негізінен араб тілінде сөйлейтін мысырлық раббаниттер мен караиттерден тұратын. Мысырдың өз яһуди қауымы болғанымен, Испаниядан еврейлерді қуғыннан кейін сефард және караит яһудилері Египетке көшіп келе бастады, ал 1869 жылы Суэц каналы ашылғаннан кейін сауда мүмкіндіктерінің артуымен олардың саны айтарлықтай өсті. Нәтижесінде Осман империясының көптеген аймақтарынан, сондай-ақ Италия мен Грекиядан келген яһудилер Мысырдың ірі қалаларына қоныстанды, онда олар гүлденді (Мұтаммасирунды қараңыз). Ашкенази қауымы, негізінен Каирдің Дарб әл-Барабира ауданында, 19 ғасырдың соңында Еуропаны қампқан погромалар толқынынан кейін келе бастады. Накба, Палестина соғысы, Лавон ісі және Суэц соғысынан кейін еврейлер (1948 жылы 75 000 мен 80 000 аралығында деп есептелді) және француз бен британ сияқты басқа еуропалық топтар эмиграциялады, олардың мүлкі де тәркіленді (Мысырдан шетелдік азаматтардың 20 ғасырдағы кетуіне қараңыз). Каирдегі яһуди қауымының төрағасы Каирде 6 еврей бар екенін, олардың барлығы 65 жастан асқан әйелдер екенін, ал Александрияда 12 еврей бар екенін мәлімдеді. 2017 жылы Каирде кем дегенде 5 еврей бар екені белгілі болды, ал Александрияда 12 еврей бар екені хабарланды. 2022 жылдың желтоқсанында Каирде тек 3 мысырлық яһуди тұрғаны хабарланды.

Ежелгі заман

Элефантин папирустары мен остракаларында арамей тілінде жазылған заң құжаттары мен хаттар көптеп сақталған. Бұл құжаттар, Ахеменид империясы үшін Египеттегі шекаралық гарнизонның бір бөлігі ретінде орналасқан яһуди әскерлерінің өмірін толық көрсетеді. Манаса билігі кезінде шамамен б.з.д. 650 жылы Элефантинада құрылған бұл әскерлер, Нил дельтасындағы жиырма алтыншы династияның перғауыны Псамтик I-ге, Напаталық жиырма бесінші династияның перғауыны Тантаманиға қарсы жорықтарында көмектесті. Олардың діни жүйесінде Вавилон дінінің күшті іздері байқалады, бұл кейбір ғалымдарға қоғамдастықтың яһуди және самариялық текті адамдардан құралғандығын ұсынып тұр, және олар жергілікті құдай Хнумның ғибадатханасымен қатар өз ғибадатханаларын да сақтады. Бұл құжаттар б.з.д. 495-399 жылдар аралығын қамтиды. Еврей Киелі кітабында да Яһуда патшалығының б.з.д. 597 жылы жойылғаннан кейін, және яһуди әміршісі Гедалияның өлтірілгенінен кейін көптеген яһудилердің Мысырға қашқандары айтылады. (Патшалар 25:22-24, Еремия 40:6-8) Гедалияның тағайындалғанын естіген яһуди халқы, Моав, Аммон, Едом және басқа елдерге қашқаннан кейін Яһудаға қайтып келді. (Еремия 40:11-12) Алайда, Гедалия көп ұзамай өлтірілді, ал елде қалғандар мен қайтып келгендер қауіпсіздік үшін Мысырға қашты. (Патшалар 25:26, Еремия 43:5-7) Мысырға барғандардың саны туралы пікірлер әртүрлі. Мысыр жерінде олар Миғдол, Тахпанхес, Ноф және Патрос қалаларына қоныстанды. (Еремия 44:1)

Птолемей және рим

Птолемей әулеті кезінде Мысырға, әсіресе Александрияға, еврей иммигранттарының көптеп қоныс аударуы болды. Осылайша, олардың тарихы осы кезеңде Александрияға толығымен шоғырланған, бірақ қазіргі Кафред-Дауар сияқты жерлерде ұсақ қауымдастықтар пайда болды, ал еврейлер өзеннің күзетшілері ретінде әкімшілікте қызмет етті. Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда Мысырдың көптеген қалаларында яһудилер кеңінен тараған. Иосиф Флавийдің тарихи жазбаларында Птолемей I Сотер Яһудеяны басып алғаннан кейін 120 000-ға жуық яһуди тұтқындарын Яһудея, Иерусалим, Самария және Геризим тауының аймақтарынан Мысырға алып кеткені айтылады. Олармен бірге, жердің құнарлылығы мен Птолемейдің жомарттығына қызыққан көптеген яһудилер өз еріктерімен көшіп келді. XIX ғасырда Александрияның маңында Птолемей мен Береникаға арналған синагогтың яһудилердің бағыштауы туралы жазба табылды. Иосиф Флавий сондай-ақ, Филаделфтің көп ұзамай осы 120 мың тұтқынды құлдықтан азат еткенін хабарлайды. Александриялық яһудилердің тарихы қаланың негізін қалаған Ескендір Зұлқарнайынның 332 жылы қалаға келген кезінен басталады. Олар бастапқыда көп болды, және Александрдың мұрагерлерінің тұсында қала халқының маңызды бөлігін құрады. Птолемейлер оларға өз заңдарын жергілікті діни ықпалдардан сақтау үшін қаланың бес ауданының екеуін бөліп берді. Александриядағы яһудилер басқа жерлерге қарағанда саяси тәуелсіздікке көбірек ие болды. Кейінгі Рим империясының басқа жерлеріндегі яһуди халқы көбінесе діни мақсаттар үшін жеке қоғамдар құрған немесе египет және финикиялық саудагерлер сияқты этникалық топтардың ұйымдастырылған корпорацияларын ірі сауда орталықтарында құрған, ал Александриядағылар басқа этникалық топтармен қатар тәуелсіз саяси қауымдастық құрды. Римдік билік кезінде Нилдің батыс жағында орналасқан Оксиринх (қазіргі Бехнесе) қаласында маңызды яһуди қауымы болғандығының куәліктері бар. Сол жердегі яһудилердің көптегені христиандыққа өткен болуы мүмкін, бірақ олар Киелі кітаптағы аттарын сақтаған (мысалы, мұрагерлік дауы кезінде айтылған "Дәуіт" және "Елизавета"). Тағы бір мысал – Ахиллдің ұлы Якуб (шамамен 300 ж.б.), ол жергілікті Мысыр ғибадатханасында күзетші болып жұмыс істеді. Александриядағы еврей қауымы Ескі Келісімді грек тіліне аударған. Бұл аударма "Септуагинта" деп аталады. Септуагинтаның аудармасы б.з.д. 3 ғасырда басталып, б.з.д. 132 жылы аяқталды, бастапқыда Александрияда, бірақ кейін басқа жерлерде де жалғасты. Ол Ежелгі Келісімнің көне латын, славян, сирия, көне армян, көне грузин және копт тілдеріндегі нұсқаларының бастауы болды. Александрияның еврей қауымы 115–117 ж.б. Китос соғысы кезінде Траян әскерімен "құрылысқа түсті". Киринеядан басталып, Мысырға дейін тараған яһуди көтерілісі көбінесе зелоттардың, Ұлы көтерілістің сәтсіз аяқталуы мен Екінші ғибадатхананың қирауынан кейінгі наразылықтарымен, сондай-ақ дискриминациялық заңдарға деген ашу-ызамен байланысты болды.

Further waves of Jewish immigrants settled in Egypt during the Ptolemaic dynasty, especially around Alexandria. Thus, their history in this period centers almost completely on Alexandria, though daughter communities rose up in places like the present Kafr ed Dawar, and Jews served in the administration as custodians of the river. As early as the third century BCE, there was a widespread diaspora of Jews in many Egyptian towns and cities. In Josephus's history, it is claimed that, after Ptolemy I Soter took Judea, he led some 120,000 Jewish captives to Egypt from the areas of Judea, Jerusalem, Samaria, and Mount Gerizim. With them, many other Jews, attracted by the fertile soil and Ptolemy's liberality, emigrated there of their own accord. An inscription recording a Jewish dedication of a synagogue to Ptolemy and Berenice was discovered in the 19th century near Alexandria. Josephus also claims that, soon after, these 120,000 captives were freed from bondage by Philadelphus. The history of the Alexandrian Jews dates from the foundation of the city by Alexander the Great, 332 BCE, at which they were present. They were numerous from the very outset, forming a notable portion of the city's population under Alexander's successors. The Ptolemies assigned them a separate section, two of the five districts of the city, to enable them to keep their laws pure of indigenous cultic influences. The Alexandrian Jews enjoyed a greater degree of political independence than elsewhere. While the Jewish population elsewhere throughout the later Roman Empire frequently formed private societies for religious purposes, or organized corporations of ethnic groups like the Egyptian and Phoenician merchants in the large commercial centers, those of Alexandria constituted an independent political community, side by side with that of the other ethnic groups. During the period of Roman occupation, there is evidence that at Oxyrhynchus (now Behneseh), on the west side of the Nile, there was a Jewish community of some importance. Many of the Jews there may have become Christians, though they retained their Biblical names (e. g., "David" and "Elizabeth," who appear in litigation concerning an inheritance). Another example was Jacob, son of Achilles (c. 300 CE), who worked as a beadle in a local Egyptian temple. The Hellenistic Jewish community of Alexandria translated the Old Testament into Greek. This translation is called the Septuagint. The translation of the Septuagint itself began in the 3rd century BCE and was completed by 132 BCE, initially in Alexandria, but in time elsewhere as well. It became the source for the Old Latin, Slavonic, Syriac, Old Armenian, Old Georgian, and Coptic versions of the Christian Old Testament. The Jewish community of Alexandria was "extinguished" by Trajan's army during the Kitos War of 115–117 CE, also known as the Diaspora Revolt. The Jewish revolt, which is said to have begun in Cyrene and spread to Egypt, was largely motivated by the Zealots, aggravation after the failed Great Revolt and destruction of the Second Temple, and anger at discriminatory laws.

Византия немесе Шығыс Рим империясы

Александриялық яһудилер ең ауыр соққыны Византия империясы тұсында және жаңа мемлекеттік дін – христиандық пайда болған кезде алды. Әулие Кириллдің қаулылары мен (христиан тарихшысы Сократ Сколастик айтуынша) яһудилер бастаған қырғынға жауап ретінде туған бірқатар даулардан кейін 414 немесе 415 жылы Александриядан көптеген яһудилер қуылды (бұл оқиға "Александрия қуғыны" деп аталады). Кейін зорлық-зомбылық этностық тазалауға шақыратын антисемиттік сипатқа ие болды. Осыған дейін мемлекеттік/діни санкциямен яһудилерді "пария" деп атау кең таралған жоқ. Эдвард Гиббон "Рим империясының құлдырауы мен жоғалу тарихы" еңбегінде Александриядағы қырғынды былай сипаттайды:

Заңды сот шешімісіз, патшалық бұйрықсыз патриарх (Әулие Кирилл) таңертең бүлікшіл көпшілікті синагогаларға шабуылға бастап келді. Қарусыз және дайындықсыз яһудилер қарсы тұра алмады, олардың құдай үйлері жермен тегіс етілді. Епископ әскері олардың мүлкін тонап, қаладан сенімсіздердің қалдықтарын қуды. Кейбір авторлардың пікірінше, қаладан шамамен 100 мың яһуди қуылды. Бұдан кейін қуғын Мысыр мен Палестинаның жақын аймақтарында жалғасты, одан соң яһудилерді күштеп христиан дініне өткізу жүргізілді.

Араб билігі (641 - 1250)

Мысырдың мұсылмандық жаулап алуы бастапқыда Александрия Патриархы Кирдің жемқор басқаруына наразы болған еврей тұрғындарынан да қолдау тапты, ол Монотелиттік дінді таратумен танымал еді. Ежелгі заманнан бері қоныстанған еврей халқынан өзге, кейбір деректер Арабия түбегінен келгендері де бар дейді. Аль Баладуридің айтуынша, 630 жылы Мұхаммедтің еврей Бану Жанба тайпасына жіберген хаты Египетте көрінген. Оның иврит әріптерімен жазылған көшірмесі Каир Генизасынан табылған. 641 жылдың қараша айында қол қойылған Александрия шарты арабтардың Мысырды жаулап алуын бекітті және еврейлердің (және христиандардың) дінін еркін түрде ұстану құқығын қамтамасыз етті. Араб қолбасшысы Амр ибн әл-Ас халифа Омарға жолдаған хатында сол кезде Александрияда 40 мың еврей болғанын мәлімдеді. Омейяд және Аббасид халифаттары (641–868) кезеңінде Мысырдағы еврей халқының тағдыры туралы көп мәлімет жоқ. Тюлунидтер (863–905) тұсында қараит қауымы қарқынды дамыды.

Фатимид халифаларының билігі (969 - 1169)

Бұл уақытта, 969 жылы Фатимидтердің Египетті басып алуынан кейін, Солтүстік Африкадан еврейлер Египетке қоныстанды. Бұл еврей иммигранттар Египетте тұратын барлық еврейлердің құрамында маңызды бөлікті құрады. 19 ғасырдың соңында Каир Генизасының құжаттары табылуының арқасында Египет еврейлері туралы көп мәлімет белгілі болды. Жеке жазбалар, хаттар, ресми құжаттар және басқа да деректер Египет еврейлерінің қоғамын сипаттайтын ақпаратты қамтыды. Фатимид халифатының билігі, әл-Хаким би Амр Алланың билігінің соңғы кезеңін қоспағанда, еврей қауымдары үшін көбінесе жағдай жасады. Египеттегі Талмуд мектептерінің негізі осы кезеңге жатады. Бұл қоғамда жоғары мәртебеге жеткен еврей азаматтарының бірі Якуб ибн Киллис болды. Халифа әл-Хаким (996–1020) Ұмар шартын қатаң түрде қолданды және еврей тұрғындарына қоңырау тағуға және бұзаудың ағаш мүсінін жұрт алдында алып жүруге мәжбүрледі. Ал-Жаударрия көшесі еврейлердің тұруына арналған жер ретінде белгіленді. Әл-Хаким, оны өлеңдерінде қысымға алғандар туралы хабардар болғаннан кейін, бүкіл ауданды өртеп жіберді. 12 ғасырдың басында Абу әл-Мұнажжа ибн Шаях атты еврей ауыл шаруашылығы департаментінің басшысы болды. Ол Нилдің бөгетін (1112) салғанымен әйгілі, ол "Бахр Аби әл-Мұнажжа" деп аталды. Бұл жұмыстың жоғары шығындары салдарынан ол халықтың құрметінен түсіп, Александрияда түрмеге қамалды, бірақ көп ұзамай босатылды. Оның банкирмен жасаған мәмілесі туралы құжат сақталған. Әл-Малик әл-Афдал (1137) уәзірі кезінде еврей қаржы министрі болған, бірақ оның аты белгісіз. Оның жауыздары оның құлдырауына себепкер болды және ол барлық мүлкін жоғалтты. Оның орнын христиан патриархының інісі басты, ол еврейлерді мемлекеттен қуғысы келді. Төрт еврей басшысы христианға қарсы сөз байласып, оның нәтижесі белгісіз. Бұл бұрынғы министрдің Константинополь еврейлеріне, өте күрделі поэзиялық стильде көмек сұрап жазған хаты сақталған. Халифа әл-Хафиздің (1131–49) дәрігерлерінің бірі еврей Әбу Мансур (Вюстенфельд, 306 б.) болды. Әбу әл-Фаддаил ибн әл-Накид (1189 жылы қайтыс болған) атақты көз дәрігері болды. Египеттегі билік Ефремнің қолында болды, ол заң бойынша жоғары билік иесі және бас ғалым ретінде танылды. Кейінірек, 11 ғасырда, бұл лауазымды Шемария б. Елахан және Елахан б. Шемария есімді әке мен ұл атқарады. Елаханның қайтысынан кейін Палестина еврейлерінің басшысы раббинат үшін бас ғалым лауазымын иеленді. 1065 жылға қарай еврей басшысы Египеттегі еврейлердің басшысы, яғни ráīs al Yahūd деп танылды. Кейіннен, 60 жыл бойы патша сарайындағы үш дәрігердің отбасы мүшелері, Яһуда б. Саадия, Меворах б. Саадия және Моше б. Меворах раис әл-Яһуд лауазымын атқарды. Лауазым ақырында 12 ғасырдың соңынан 15 ғасырдың басына дейін Моше Маймонидтен оның ұрпақтарына берілді. 11 және 12 ғасырларда 90-нан астам еврей елді мекендері белгілі болды. Олар қалалар, қалашықтар және ауылдарды қамтыды, онда 4000-нан астам еврей азаматы тұрды. Сондай-ақ, елге келген еврей ғалымдары мен саяхатшыларының баяндамалары Египеттегі еврей қауымдары туралы қосымша мәліметтер береді. Яһуда Халеви 1141 жылы Александрияда болды және өзінің досы Аарон Бен Сион ибн Аламани мен оның бес ұлына арналған әдемі өлеңдерін жазды. Дамиеттада Халеви испандық досы Абу Саид ибн Хальфон ха Левимен кездесті. 1160 жылы Туделалық Бенджамин Египетте болды; ол онда кездескен еврей қауымдары туралы жалпы есеп берді. Каирде 2000 еврей, Александрияда 3000 еврей болды, олардың басшысы француздық Р. Финеас б. Мешулам болды; Файюмде 20 отбасы, Дамиеттада 200 адам, Нилдің шығысындағы Билбейсте 300 адам және Дамирада 700 адам тұрды.

At this time, Jews from North Africa came to settle in Egypt after the Fatimid conquest of Egypt in 969. These Jewish immigrants made up a significant amount of the population from all the Jews living in Egypt. Due to the discovery of the Cairo Geniza documents at the end of the 19th century, a lot is known about Egyptian Jews. From private records, letters, public records, and documents, these sources held the information about the society of the Egyptian Jews. The rule of the Fatimid Caliphate was in general favorable for the Jewish communities, except the latter portion of al Hakim bi Amr Allah's reign. The foundation of Talmudic schools in Egypt is usually placed at this period. One of the Jewish citizens who rose to high position in that society was Ya'qub ibn Killis. The caliph al Hakim (996–1020) vigorously applied the Pact of Umar, and compelled the Jewish residents to wear bells and to carry in public the wooden image of a calf. A street in the city, al Jawdariyyah, was designated for Jewish residency. Al Hakim, hearing allegations that some mocked him in verses, had the whole quarter burned down. In the beginning of the 12th century, a Jewish man named Abu al Munajja ibn Sha'yah was at the head of the Department of Agriculture. He is especially known as the constructor of a Nile sluice (1112), which was called after him "Baḥr Abi al Munajja". He fell into disfavor because of the heavy expenses connected with the work, and was incarcerated in Alexandria, but was soon able to free himself. A document concerning a transaction of his with a banker has been preserved. Under the vizier Al Malik al Afḍal (1137) there was a Jewish master of finances, whose name, however, is unknown. His enemies succeeded in procuring his downfall, and he lost all his property. He was succeeded by a brother of the Christian patriarch, who tried to drive the Jews out of the kingdom. Four leading Jews worked and conspired against the Christian, with what result is not known. There has been preserved a letter from this ex minister to the Jews of Constantinople, begging for aid in a remarkably intricate poetical style. One of the physicians of the caliph Al Ḥafiẓ (1131–49) was a Jew, Abu Manṣur (Wüstenfeld, p. 306). Abu al Faḍa'il ibn al Nakid (died 1189) was a celebrated oculist. As for government power in Egypt, the highest legal authority who was called chief scholar was held by Ephraim. Later on in the 11th century, this position was held by a father and son with the names of Shemarya b. Elhanan and Elhanan b. Shemarya. Soon the chief of the Palestinian Jews took over the position of chief scholar for the Rabbinates after the death of Elhanan. Around 1065, a Jewish leader was recognized as ráīs al Yahūd meaning the head of the Jews in Egypt. Later for a sixty year rule, three family members of court physicians took the position of ráīs al Yahūd whose names were Judah b. Såadya, Mevorakh b. Såadya, and Moses b. Mevorakh. The position was eventually handed down from Moses Maimonides in the late 12th century to early 15th centuries and was given to his descendants. As for the Jewish population, there were over 90 Jewish habitations known during the 11th and 12th centuries. These included cities, towns, and villages, contained over 4,000 Jewish citizens. Also for the Jewish population, a little more light is thrown upon the communities in Egypt through the reports of certain Jewish scholars and travelers who visited the country. Judah Halevi was in Alexandria in 1141, and dedicated some beautiful verses to his fellow resident and friend Aaron Ben Zion ibn Alamani and his five sons. At Damietta Halevi met his friend, the Spaniard Abu Sa'id ibn Ḥalfon ha Levi. About 1160 Benjamin of Tudela was in Egypt; he gives a general account of the Jewish communities which he found there. At Cairo there were 2,000 Jews; at Alexandria 3,000, whose head was the French born R. Phineas b. Meshullam; in the Faiyum there were 20 families; at Damietta 200; at Bilbeis, east of the Nile, 300 persons; and at Damira 700.

Саладин мен Маймонидтен (1169 - 1250)

Саладиннің крестшілермен соғысы (1169–93) еврей халқына қауымдық тартыс тудырмаған сияқты. Қарайлық дәрігер Әбу әл-Байян әл-Мудауар (1184 ж. қайтыс болды), соңғы Фатимид халифасының дәрігері болған, сондай-ақ Саладинді де емдеген. Маймонидтің жекжаттысы Абу әл-Маали де оның қызметінде болды. 1166 жылы Маймонид Мысырға барып, Фостатта қоныстанды, онда ол Саладин отбасында және оның визирі әл-Қади әл-Фадил мен Саладиннің ізбасарларында дәрігер ретінде үлкен даңққа ие болды. Оған Раис әл-Умма немесе әл-Милла (Ұлт немесе дін басшысы) деген лақап берілді. Фостатта ол "Мишне Тора" (1180) және "Сансақтарға жол көрсетуші" еңбегін жазды, олардың екеуі де еврей ғалымдарының қарсылығын тудырды. Осы жерден ол көптеген хаттар мен жауаптар жіберді, ал 1173 жылы Солтүстік Африка қауымдарына тұтқындарды босату үшін көмек сұрады. Осы соңғы құжаттың түпнұсқасы сақталған. Ол қарайиттерді сарайдан қуды.

Мамелюктер (1250-1517 жылдар)

Он үшінші ғасырдың ортасында Аюбид империясы ашаршылық, аурулар және қақтығыстармен қиналды; үлкен дүрбелең кезеңінде Исламның алтын ғасыры зорлықпен аяқталды. Шетелдік күштер Ислам әлемін қоршауға кірісті, француздықтар 1248 жылы жетінші крест жорығына шықты, ал шығыстағы моңғол шапқыншылығы Исламның орталық аймақтарына жылдам жетіп келді. Бұл ішкі және сыртқы қысымдар Аюбид империясын әлсіретті. 1250 жылы Сұлтан әс-Салих Аюб қайтыс болғаннан кейін, құл сарбаздар – мамлюктер көтеріліс жасап, барлық Аюбид мұрагерлерін өлтірді, ал мамлюк басшысы Айбақ жаңа сұлтан атанды. Мамлюктер 1260 жылы Айн Джалут шайқасында моңғолдарға қарсы жеңіске жетіп, мұсылман халқының арасындағы қорғаныс рухын пайдаланып, билікті нығайта бастады және 1299 жылы Аюбид Сириясының қалдықтарын бекітті.

1919 жылдан бастап

Британдық билік кезінде және король Фуад I тұсында Мысыр еврей халқына достық қарым-қатынас жасады, бірақ Мысырдағы еврейлердің 86% мен 94% арасында, көбінесе еуропалық иммигранттар, мысырлық азаматтығына ие болған жоқ. Яһудилер экономикада маңызды рөл атқарды, ал олардың саны Еуропадағы қуғын-сүргіннің артуына байланысты яһуди босқындары қоныстанған кезде 80,000-ға жуық адам болды. Қатави сияқты көптеген яһуди отбасылары яһуди еместермен кең көлемде экономикалық қарым-қатынаста болды. Аралас некеге тыйым салынған қара және раббанит қауымдастықтары арасында ұзақ уақыт бойы айқын айырмашылық болды. Олар Каирде екі жалғасқан аймақта тұрды, біріншісі Харат әл-Яхуд әл-Қарасинде, екіншісі оған іргелес Харат әл-Яхуд кварталында. Бөлімшеге қарамастан, олар жиі бірге жұмыс істеді және жас білімді ұрпақ екеуінің арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға қысым жасады. "Әл-Қудсият" - араб тілінде сионизмді ең айқын қорғаған кітап. Морад Фараг 1923 жылы Мысырдың алғашқы Конституциясының авторларының бірі болды. Бұл кезеңдегі тағы бір танымал мысырлық яһуди Якуб Сану болды, ол британдықтарды алып тастауды жақтаған патриоттық мысырлық ұлтшыл болды. Ол елден қуылған кезінде "Абу Надара Азра" атты ұлтшыл басылымын басқарды. Бұл араб тілінде жазылған алғашқы журналдардың бірі болды және көбінесе сатирадан тұрады, ол британдықтарды және билік басындағы Мұхаммед Әли әулетін британдықтардың қуыршақтары ретінде көрсетті. Тағы бірі - Анри Куриэль, ол 1943 жылы Мысырдың Ұлттық азаттық қозғалысын құрды, бұл ұйым Мысырдың Коммунистік партиясының өзегін құрады. 1937 жылы Египет үкіметі шетелдік азаматтарға экстериториалдық мәртебе берген Капитуляцияларды жойды: әсер еткен азшылық топтары негізінен Сирия, Грекия және Италиядан, этникалық армяндардан және басқа елдердің азаматтары болған кейбір яһудилерден болды. Шетелдік азаматтардың салық салудан босатылуы (мутамассир) Мысыр аумағында сауда-саттық жасайтын азшылық топтарына өте қолайлы артықшылықтар берді. Еуропалық көптеген яһудилер Мысыр банктерін Орталық Еуропадан ақша аудару құралы ретінде қолданды, әсіресе фашистік режимнен қашып жүрген яһудилер. Бұған қоса, Мысырда тұратын көптеген яһудилер шетелдік азаматтықты иеленетіндігі белгілі болды, ал мысырлық азаматтықты иеленетіндер көбінесе Еуропа елдерімен кең байланыста болды. 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб-яһудилер арасындағы жанжалдың әсері, нацистік Германияның көтерілуімен бірге, еврейлердің Египет қоғамымен қарым-қатынасына әсер ете бастады, дегенмен олардың қатарында белсенді сионистердің саны аз болды. Еуропадағы ось державалары көрсеткен әртүрлі модельдерге жанашырлық танытқан және өзін ұқсас бағыттар бойынша ұйымдастырған Жас Мысыр және Мұсылман бауырлары қоғамы сияқты жергілікті ұлтшыл ұлтшыл қоғамдардың өсуі еврейлерге де барған сайын қарсы болды. Мұсылман бауырластары сияқты топтар Мысыр мешіттері мен зауыттарында еврейлер мен британдықтар Иерусалимдегі қасиетті орындарды қиратып жатыр деп мәлімдеді, сондай-ақ жүздеген араб әйелдері мен балаларының өлтіріліп жатқанын мәлімдейтін басқа да жалған хабарларды жіберді. 1930 және 1940 жылдардағы антисемитизмнің көп бөлігі Гитлердің Германиядағы жаңа режимі мен антиимпериалистік араб мемлекеттерінің арасындағы тығыз байланыстан туындады. Араб билігінің бірі - Хадж Амин әл-Хусейни, ол нацистік қаржыны мұсылман бауырластарға мыңдаған антисемиттік үгіт-насихат парақшаларын тарату үшін баспахананы пайдалану үшін бөлінген. 1947 жылы 24 қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясындағы Мысыр делегациясының басшысы Мұхаммед Хусейн Хейкал-паша "Иудей мемлекетінің құрылуы мұсылман еліндегі 1 000 000 еврейдің өміріне қауіп төндіреді" деп мәлімдеді. 1947 жылы 24 қарашада доктор Хейкал-паша: "Егер БҰҰ еврей мемлекетін құру үшін Палестинаның бір бөлігін кесуді шешсе, онда араб әлемінде еврей қаны міндетті түрде басқа жерде төгіліп, миллион яһудиге нақты және ауыр қауіп төндіріледі" деді. Махмуд Бей Фавзи (Египет) былай деді: "Бір жақты бөлінудің нәтижесінде Палестинада және араб әлемінің қалған бөлігінде қан төгілуі сөзсіз еді".

During British rule, and under King Fuad I, Egypt was friendly towards its Jewish population, although between 86% and 94% of Jews in Egypt, mostly European immigrants, did not possess Egyptian nationality. Jews played important roles in the economy, and their population climbed to nearly 80,000 as Jewish refugees settled there in response to increasing persecution in Europe. Many Jewish families, such as the Qattawi family, had extensive economic relations with non Jews. A sharp distinction had long existed between the respective Karaite and Rabbanite communities, among whom traditionally intermarriage was forbidden. They dwelt in Cairo in two contiguous areas, the former in the harat al yahud al qara’in, and the latter in the adjacent harat al yahud quarter. Notwithstanding the division, they often worked together and the younger educated generation pressed for improving relations between the two. al Qudsiyyat is perhaps the most eloquent defense of Zionism in the Arabic language. Mourad Farag was also one of the coauthors of Egypt's first Constitution in 1923. Another famous Egyptian Jew of this period was Yaqub Sanu, who became a patriotic Egyptian nationalist advocating the removal of the British. He edited the nationalist publication Abu Naddara 'Azra from exile. This was one of the first magazines written in Egyptian Arabic, and mostly consisted of satire, poking fun at the British as well as the ruling Muhammad Ali dynasty, seen as puppets of the British. Another was Henri Curiel, who founded 'The Egyptian Movement for National Liberation' in 1943, an organization that was to form the core of the Egyptian Communist party. In 1937, the Egyptian government annulled the Capitulations, which gave foreign nationals a virtual status of exterritoriality: the minority groups affected were mainly from Syria, Greece, and Italy, ethnic Armenians, and some Jews who were nationals of other countries. The foreign nationals‘ immunity from taxation (mutamassir) had given the minority groups trading within Egypt highly favourable advantages. Many European Jews used Egyptian banks as a vehicle for transferring money from central Europe, not least those Jews escaping the Fascist regimes. In addition to this, many Jewish people living in Egypt were known to possess foreign citizenship, while those possessing Egyptian citizenship often had extensive ties to European countries. The impact of the well publicized Arab Jewish clash in Palestine from 1936 to 1939, together with the rise of Nazi Germany, also began to affect Jewish relations with Egyptian society, despite the fact that the number of active Zionists in their ranks was small. The rise of local militant nationalistic societies like Young Egypt and the Society of Muslim Brothers, who were sympathetic to the various models evinced by the Axis Powers in Europe, and organized themselves along similar lines, were also increasingly antagonistic to Jews. Groups including the Muslim Brotherhood circulated reports in Egyptian mosques and factories claiming that Jews and the British were destroying holy places in Jerusalem, as well as sending other false reports stating that hundreds of Arab women and children were being killed. Much of the anti Semitism of the 1930s and 1940s was fueled by a close association between Hitler's new regime in Germany and anti imperialist Arab powers. One of these Arab authorities was Haj Amin al Husseini, who was influential in securing Nazi funds that were appropriated to the Muslim Brotherhood for the operation of a printing press for the distribution of thousands of Anti Semitic propaganda pamphlets. On 24 November 1947, the head of the Egyptian delegation to the UN General Assembly, Muhammad Hussein Heykal Pasha, said that "the lives of 1,000,000 Jews in Moslem countries would be jeopardized by the establishment of a Jewish state." On 24 November 1947, Dr. Heykal Pasha said: "if the U. N. decide to amputate a part of Palestine in order to establish a Jewish state Jewish blood will necessarily be shed elsewhere in the Arab world to place in certain and serious danger a million Jews." Mahmud Bey Fawzi (Egypt) said: "Imposed partition was sure to result in bloodshed in Palestine and in the rest of the Arab world".

1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін

1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін және Мысыр қатысқан 1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін египеттік яһудилер үшін қиындықтар артты, олардың көпшілігі еуропалық иммигранттардың (Мутамассирун) ұрпақтары еді, және сол кезде олардың саны 75 000-ға жетті. Сол жылы еврейлер тұратын аудандардағы шабуылдарда 70 яһуди қаза тауып, шамамен 200 адам жарақат алды, ал тәртіпсіздіктерде одан да көп адам көз жұмды. Араб-Израиль соғысы кезінде Каирдегі Опера алаңының жанындағы Цикурел сауда орталығы өртке ұшырады. Үкімет оны қайта жаңартуға қаржылай көмек берді, бірақ 1952 жылы ол қайтадан өртеліп, ақырында Мысырдың меншігіне өтті. Осы зорлық-зомбылық кезінде көптеген египеттік яһудилер шетелге эмиграциялады. 1950 жылға қарай Мысырдың еврей халқының шамамен 40% эмиграциялады. Олардың 14 000-ы Израильге, ал қалғаны басқа елдерге кетті. 1954 жылғы Лавон ісі – Израиль мемлекетінің қолдауымен жасалған, сол кездегі Египет президенті Гамал Абдель Насерді дискредитациялау және құлату, сондай-ақ Израиль премьер-министрі Моше Шарет жүргізіп жатқан құпия келіссөздерді тоқтату мақсатындағы террористик операция. Операция туралы білмеген Шарет, Египет үкіметінің айыптауларын Кнессеттегі сөйлеген сөзінде қанға батқан жала деп айыптағаннан кейін ғана шындықты білді. Бұл оған әлемге жалған айтқаны үшін терең ұят сезімін тудырды және Шареттің премьер-министрліктен кетуіне ықпал еткен факторлардың бірі болды. Операция батыстың нысаналарын жарылысқа ұшыратты (бірақ ешкім қаза болған жоқ), еврейлерге деген күдік күшейді – операцияның негізгі агенттері египеттік яһуди қауымдастығынан таңдалған еді, – және Египеттен яһудилердің эмиграциясы күрт өсті. Сотта сөйлеген сөзінде, тұтқынға алынған оператившілердің ісін қараған прокурор Фуад аль Дигви үкіметтің ресми ұстанымын қайталады: «Египеттегі яһудилер біздің арамызда өмір сүреді және олар Египеттің ұлдары мен қыздары. Египет мұсылман, христиан немесе яһуди болсын, өзінің ұлдары мен қыздары арасында ешқандай айырма жасамайды. Бұл айыпталушылар Египетте тұратын яһудилер, бірақ оларды Египеттің ұлдары болғанымен, Египетке қарсы қылмыс жасағаны үшін соттаймыз». Египеттің соңғы бас раввині Хаим Муса Дуек болды, ол 1960 жылдан 1972 жылы Египеттен кеткенге дейін қызмет етті. 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін, тағы да көп мүлік тәркіленді. Сол кезде Каирде тұрған Рами Мангубидің айтуынша, 17 мен 60 жас аралығындағы египеттік яһуди ер адамдардың көбісі дереу елден қуылды немесе Абу За'абал мен Турадағы ұстау орталықтарына қамалды, онда олар үш жылдан астам уақыт бойы қамауда ұсталып, азапталды. Соңғы нәтижесінде Египеттегі 3000 жылдық тарихы бар яһуди қауымы дерлік жойылды; яһудилердің басым көпшілігі елден кетті. Көптеген египеттік яһудилер Израильге (35 000), Бразилияға (15 000), Францияға (10 000), АҚШ-қа (9 000) және Аргентинаға (9 000) қашқан. БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесінің қызметкері доктор Э.Янның «Иерусалим пост» газетінде жарияланған хатында: «Біздің Таяу Шығыс және Солтүстік Африка елдерінен келген яһудилерге қатысты жақындағы талқымызға сіздің назарыңызды аударғым келеді. Мен сізге осындай адамдар осы Кеңестің мандатына сәйкес prima facie деп қарастырылуы мүмкін екенін хабарлай аламын» делінген. Некеге шектеу салдарынан көптеген әйелдер басқа дінге, әсіресе мұсылман ер адамдарына үйленгендіктен ислам дініне көшті. Еврей еркегі египеттік мұсылман әйеліне үйлене алмайтындықтан, бірақ египеттік мұсылман еркегі еврей әйеліне үйлене алатындықтан, қауым көптеген еркек мүшелерін жоғалтты, олар ресми құжаттарда еврей емес деп тіркелді.

After the foundation of Israel in 1948, and the subsequent 1948 Arab–Israeli War, in which Egypt participated, difficulties multiplied for Egyptian Jews, most of whom were Mutamassirun (Egyptianized European immigrants), and who then numbered 75,000. That year, bombings of Jewish areas killed 70 Jews and wounded nearly 200, while riots claimed many more lives. During the Arab Israeli war, the Cicurel department store near Cairo's Opera Square was firebombed. The government helped with funds to rebuild it, but it was again burnt down in 1952, and eventually passed into Egyptian control. Amidst the violence, many Egyptian Jews emigrated abroad. By 1950, nearly 40% of Egypt's Jewish population had emigrated. About 14,000 of them went to Israel, and the rest to other countries. The 1954 Lavon Affair was an Israeli state sponsored terrorist operation designed to discredit and overthrow the then Egyptian president Gamal Abdel Nasser and to end secret negotiations with Egypt being pursued by then Israeli prime minister Moshe Sharett, who did not know of the operation. Sharett did not learn the truth until after he had denounced the charges by the Egyptian government in a speech in the Knesset as a blood libel, which caused him to feel deep humiliation that he had lied to the world, and was one factor in Sharett's resignation as prime minister. The operation blew up Western targets (without causing any deaths), led to deeper distrust of Jews—key agents in the operation had been recruited from the Egyptian Jewish community—and led to sharply increased emigration of Jews from Egypt. In his summing up statement Fu’ad al Digwi, the prosecutor at the trial of captured operatives, repeated the official government stance: "The Jews of Egypt are living among us and are sons of Egypt. Egypt makes no difference between its sons whether Muslims, Christians, or Jews. These defendants happen to be Jews who reside in Egypt, but we are trying them because they committed crimes against Egypt, although they are Egypt's sons." The last chief Rabbi of Egypt was Haim Moussa Douek, who served from 1960 until he left Egypt in 1972. After the Six Day War in 1967, more confiscations took place. Rami Mangoubi, who lived in Cairo at the time, said that nearly all Egyptian Jewish men between the ages of 17 and 60 were either thrown out of the country immediately, or taken to the detention centers of Abou Za'abal and Tura, where they were incarcerated and tortured for more than three years. The eventual result was the almost complete disappearance of the 3,000 year old Jewish community in Egypt; the vast majority of Jews left the country. Most Egyptian Jews fled to Israel (35,000), Brazil (15,000), France (10,000), the US (9,000) and Argentina (9,000). A letter published by the Jerusalem Post from Dr. E. Jahn, of the Office of the UN High Commissioner for Refugees stated: "I refer to our recent discussion concerning Jews from Middle Eastern and North African countries in consequence of recent events. I am now able to inform you that such persons may be considered prima facie within the mandate of this Office." Marriage restriction has caused many members to convert to other religions, mainly Jewish women who convert to Islam, due to being married to Egyptian Muslim men. Because a Jewish man cannot marry an Egyptian Muslim woman, but an Egyptian Muslim man may marry a Jewish woman, the community has lost many male members who are no longer Jewish on official documents.

21 ғасыр

2009 жылы Anti-Defamation League ұйымының есебінде антисемиттік және Израильге қарсы көзқарастар жоғары деңгейде сақталды. Израиль мен сионизм жиі мемлекеттің құрылымын бұзу және әлсірету туралы қастандық теорияларымен байланыстырылды. Яһуди халқының саны азаюда. 2007 жылы Мысырда шамамен 200 яһуди тұрды, 2014 жылы 40-тан азырақ, бірақ 2017 жылы бұл көрсеткіш Каирде 6-ға, Александрияда 12-ге дейін төмендеді. 2018 жылы еврей халқының саны шамамен 10 адамды құрады. 2021 жылдың сәуір айында қауымның соңғы мүшелерінің бірі Альберт Ари 90 жасында қайтыс болды; ол ислам дінін қабылдап, мысырлық мұсылман әйелге үйленді және мұсылманша жерленді. Мысырдағы қалған төрт яһудидің бірі, Александриялық Реб Йосеф Бен Гаон 2021 жылдың қараша айында дүние салды. 2022 жылдың наурыз айында Египет үкіметі Каирдегі яһудилер архивінің бір бөлігін тәркіледі. 2022 жылдың желтоқсанына қарай Мысырда барлығы үш египеттік яһуди қалды, олардың барлығы әйелдер. Олардың ішіндегі ең жасы – Магда Харун (1952 жылы туған), ол қауымның басшысы, антисионист және католикке үйленген. Оның екі қызы Мысырда тұрмайды. Оның қарындасы Надя, қауымның бұрынғы орынбасары және ең жас мүшелерінің бірі, 2014 жылы қайтыс болды. 2020 жылы Александриядағы Элияху Ханави синагогы қайта жаңартылды, ал 2022 жылдың сәуір айында Бен Эзра синагогын қайта жаңарту жұмыстары басталды, бұл Египеттің азайып бара жатқан яһуди мұрасын қайта тірілтуге бағытталған үкіметтік күш-жігердің бір бөлігі.

Египет еврейлері әдебиетте

Камал Рухайимнің «Гамал» трилогиясы («Еврей мұсылманының күнделігі», «Диаспорадағы күндер» және «Меноралар мен минареттер») еврей анасының ұлы египеттік баланың өмірін бейнелейді.

Жаратылыс пен Мысырдан шығу

Еврей Киелі кітаптарында, әсіресе Тек қана Жаратылыс және Шығу кітабында, Исраилдің ұлдары, сондай-ақ израильдіктер деп аталғандар, ежелгі Мысырдың Ніл алқабында ұзақ жылдар бойы өмір сүргені сипатталады. Шей Дж. Д. Коэннің сөзіне сәйкес, "Көптеген израильдіктер шын мәнінде канаандықтардан шыққан; олардың аталары Мысырдан шығуға қатыспаған; израильдіктер пирамидаларды салған жоқ".