Кіріспе

Гавайилік кофе брендінің нарықтық атауы. Кона кофесі – Гавайидің Үлкен аралының Солтүстік және Оңтүстік Кона аудандарындағы Хуалалай және Мауна Лоа тауларының етегінде өсірілген кофе (Coffea arabica) есімдерінің бірі. Бұл әлемдегі ең қымбат кофелердің бірі. "Кона" деген атау тек Кона аудандарында өсірілген кофеге ғана қолданылады. Күндызғы ашық ауа райы, түстен кейінгі бұлтты немесе жаңбырлы күндер, аз жел және жылы түндер, сондай-ақ кезекті, минералға толы жанартау топырағы кофе өсіруге қолайлы жағдайлар жасайды. Гавайи тілінде кофе сөзі "копе" деп аталады және осылай айтылады.

Тарих

Кофе өсімдігі 1828 жылы Бразилиядан алынған сабаулар арқылы Реверенд Сэмюэл Рагглс есімді миссионер Кона ауданына әкелді. Гавай аралдарының басқа аймақтарында кофе үлкен плантацияларда өсірілген, бірақ 1899 жылғы әлемдік кофе нарығының құлдырауы плантация иелерін жерді жұмысшыларына жалға беруге мәжбүр етті. Көбісі қант плантацияларында жұмыс істеу үшін әкелінген жапондықтар еді. Олар жалға алған жерлерін отбасылық кәсіп ретінде өңдеп, көптеген, сапалы өнімдер өндірді. Кона аймағында отбасылық шаруашылықтарды дамыту дәстүрі жалғасты. Жапондық текті отбасыларға филиппиндіктер, материктік америкалықтар және еуропалықтар қосылды. Қазіргі таңда Конада шамамен 800 кофе шаруашылығы бар, олардың орташа көлемі бір гектардан кем. 1997 жылы Кона кофе өсірілетін жалпы аудан 2000 гектарды құрады, ал жасыл кофе өндірісі екі миллион фунттан асты.

Кона кофейлі белдеуі

Кона кофе белдеуі – бұл Хуалалай тауы мен Мауна-Лоада, теңіз деңгейінен 500-ден 3200 футқа дейін биіктікте орналасқан мойындалған терруар. Ол Палани жолындағы Гавайидің 190-шы бағдарламалық жолынан басталады, Макалей оның ең солтүстік бөлігі, Колоконы қамтиды, Гавайидің 180-шы бағдарламалық жолынан өтеді, сонымен қатар Солтүстік Кона жолы немесе Кона мұрасы дәлізі деп те аталады, Холуалоадан өтеді және Каиналиуде Гавайидің 11-ші бағдарламалық жолымен бірігіп, Кеалакекуа мен Хонаунау арқылы созылады. Аймақ жылдық орташа есеппен 60 дюймнен астам жауын-шашынмен, сәл қышқыл, жақсы дренаждалған жанартаулық топырақпен, күндіз бен түннің температурасының шамалы өзгеруімен (күнде 85 градус, түнде орташа есеппен 60 градус), таңертең ашық, түстен кейін бұлтты болуымен, құрғақ маусымда гүлдеумен, ылғалды маусымда жеміс берумен және желден қорғалған батыс беткейлермен сипатталады.

Өсіру және өңдеу

Кона кофесі ақпан және наурыз айларында гүлдейді. Ағашты "Кона қары" деп аталатын кішкентай ақ гүлдер жабады. Сәуір айында жасыл жемістер пайда болады. Тамыз айының соңында алмұртқа ұқсас болғандықтан "шие" деп аталатын қызыл жемістер пісіп, жинауға дайын болады. Әрбір ағаш тамыз бен қаңтар аралығында бірнеше рет қолмен жиналады, шамамен 15 фунт шие береді, нәтижесінде шамамен екі фунт қауыздалған кофе шығады. Жинағаннан кейін 24 сағат ішінде шие тілімдегіштен өтеді. Дәндерді қабығынан бөліп, бір түнге ашыту резервуарына қояды. Ашыту уақыты төмен жатқан жерлерде 12 сағат, ал биік жатқан жерлерде 24 сағатқа созылады. Дәндер шайылып, кептіруге хошиданаға немесе кептіргіш тіреуге жайылады. Традициялық хошиданаларда жаңбыр жауғанда дәндерді жабу үшін жылмалы шатыры болады. Дәндерді 10-13% аралығындағы оңтайлы ылғал деңгейіне дейін кептіруге жеті-он төрт күн уақыт кетеді (Гавайи ауыл шаруашылығы департаментінің ережелері бойынша: 9.0–12.0%). Кофедегі ылғалдың көп болуы адам денсаулығына зиянды микотоксин – ократоксин А-ның өсуіне жағдай жасайды. Бұдан кейін дәндер "пергамин" немесе қабықталған түрде сақталады. Қабық қауыздау және көтерме саудаға шығару алдында жасыл дәннен алынады. Кона кофе дәндері тұқым бойынша заңмен жіктеледі. I типті дәндер бір шиеден екі дәннен тұрады, біреуі жалпақ, екіншісі сопақ. II типті дәндер әр шиеден бір дөңгелек дәннен тұрады, басқаша айтқанда, пиаберри. Осы екі типті дәндердің сапасы олардың мөлшеріне, ылғалдылығына және тазалығына қарай бағаланады. I типті Кона кофелері: 'Kona Extra Fancy', 'Kona Fancy', 'Kona Number 1', 'Kona Select' және 'Kona Prime'. II типті Кона кофелері: 'Peaberry Number 1' және 'Peaberry Prime'. Сондай-ақ, 'No 3' (немесе 'Triple X') деп аталатын төмен сапалы кофе заң бойынша "Кона" емес, "Гавай" кофесі деп таңбалануы керек. No 3-тен төмен сапалы дәндер 'Offgrade' кофесі деп саналады және тек жалпы кофе деп белгіленуі мүмкін. 'Estate' сапасы ресми жіктеме емес, бірақ Кона кофе фермерлері тарапынан жиі қолданылады, ол 'No 3' және 'Offgrade' дәндерін алып тастаудан басқа, әртүрлі жеке сапалардан тұрады. 1990 жылдары Кона аудандарындағы көптеген ағаштар тамыр түйінді нематодадан зардап шекті. Симптомдары – тоқтап қалған өсуі бар жеке немесе ағаштардың топтары, әсіресе ауыстырылған кезде. 2001 жылы Coffea liberica түрінің тамырлары нематодаға төзімді екені анықталды. Оны Coffea arabica 'Guatemala' сортымен тіркеуге болады, нәтижесінде зиянкеске табиғи түрде төзімді, бірақ сапалы кофе өнім беретін өсімдік пайда болады. Бұл комбинация 1950-1970 жылдар аралығында Каиналиудағы Гавайи университетінің Кона зерттеу станциясының директоры болған Эдвард Т. Фукунаганың (1910–1984) құрметіне аталған.

Кона қоспалары

Кона кофеінің сирек кездесуі және жоғары бағасы себепті, кейбір саудагерлер «Кона Бленд» деп аталатын кофе сатады. Бұл әртүрлі Кона кофелерінің қоспасы емес, Кона және Колумбия, Бразилия немесе басқа шетелдік кофелердің араластырылған түрі. Әдетте, олардың құрамында кеміндегі талап етілетін 10% Кона кофесі және 90% арзан импортталған дәндер болады. Гавайи штатының қазіргі заңдарына сәйкес, қоспалар этикеткасында тек Кона кофесінің проценттік көрсеткіші ғана көрсетілуі керек, ал басқа кофелердің шығу тегі көрсетілмейді. Федералдық заңда мұндай талап жоқ. Кейбір саудагерлер «Кона Рост» немесе «Кона Стилі» сияқты атауларды қолданады. Нағыз Кона кофесі деп есептелуі үшін (этикеткада «қоспа» деген сөз болмаған жағдайда), Гавайи штатының заңдары «100% Кона кофесі» деген сөздерді анық көрнеу көрсетуді талап етеді. 1993 жылы Кона кофе кеңесі, аймақтық кофе өсірушілер қауымдастығы, «Кона кофесі» атауын қорғау мақсатында АҚШ-тың патенттік және тауарлық белгілер кеңсесінде логотипін тіркеуге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Оларға «Kona Kai Farms, Inc», «Captain Cook Coffee Co», «Hawaiian Isles Enterprises» және «Hawaii Coffee Company» компаниялары қарсы шықты. 2000 жылы Гавайи штатының Ауыл шаруашылығы департаменті АҚШ-тың патенттік және тауарлық белгілер кеңсесінде «100% Кона кофесі» сертификациялық белгісін тіркеді. Бұл сертификациялық белгіні басқару құқығы мемлекеттік Ауыл шаруашылығы департаментінен Лос-Анджелесте орналасқан Topa Equities Ltd компаниясының бөлігі болып табылатын Hawaii Coffee Company компаниясына берілді. 2019 жылдың 27 ақпанында Кона кофе өсірушілері АҚШ-тың ірі сауда желілеріне қарсы топтық сотқа шағым түсірді. Ланхам заңы «шығу тегінің жалған көрсетілуі» және басқа да себептер бойынша азаматтық іс қозғауға мүмкіндік береді. Walmart, Costco, Amazon, Safeway және Kroger – шағымда аталған, Кона кофесі ретінде сатылатын 19 кофе брендінің сатушылары мен өндірушілерінің қатарында. 2021 жылдың наурыз айында бірнеше компания Кона кофе өсірушілеріне тиесілі 13,1 миллион доллардан астам сомадағы өтемақы төлеу туралы келісімге келді.

Соңғы өзгерістер

1990 жылдары Кона кофе өсірушілері Калифорния штатының Беркли қаласында орналасқан «Кона Кай Фермс» компаниясын сотқа берді. 1996 жылдың қазан айында Сан-Францискодағы федералдық лауазым иелері «Кона Кай Фермс» компаниясының бас директоры Майкл Нортонды сым арқылы алаяқтық және ақша жылыстыру қылмыстары бойынша айыптады. 1993 жылдан бері ол Орталық Америка кофесін «Кона кофесі» деп белгіленген қаптарға салып келгені анықталды. 2000 жылы Нортон сым арқылы алаяқтық жасағаны және салықтан жалтарғаны үшін өзін кінәлі деп мойындады. Кейбір Кона фермалары сәтті туристік орындарға айналды. Кейбір жағалаудағы сауда орындарына арнайы рұқсаттармен рұқсат берілгенімен, ауылшаруашылық аймақтарындағы ірі сыйлық дүкендері жергілікті халықтың қарсылығына тап болды. 1992 жылдан 2000 жылға дейін Гавайи округінің мэрі болған Стивен Ямаширо индустрия қазір қолданатын «100% Кона кофесі» логотипі мен эмблемасын енгізгені үшін мақталады.

Қауіпсіздік шаралары

Арабика кофе өніміне ең зиянды қоңыз – кофе жидекші (Hypothenemus hampei) 2010 жылдың қыркүйек айында Гавай университетінің аспиранты Кона жағалауындағы плантацияларда тапты. Бұл кішкентай қоңыздың Конаға қалай келгені белгісіз, бірақ залалдың ауқымы бірнеше жылдан бері осы жағдай жалғасып келе жатқанын көрсетеді. Кейбір фермерлер су тапшылығының салдарынан Beauveria bassiana саңырауқұлағының әсері төмендегендіктен, ол бұрынғы жылдары қоңыз популяциясын бақылауда ұстаған болуы мүмкін деп күдіктенді. 2010 жылдың қараша айының соңында Гавайи ауыл шаруашылығы департаменті аралдан шығарылатын барлық жасыл (қуырылмаған) кофей бұршақтарына карантин жариялады. Метилбромид сияқты химиялық заттармен немесе алты қадамдық процедурамен дезинфекция жасау талап етілді. Бұл жәндіктің егістіктің өнімділігін 90%-ға дейін төмендету қаупі болғандықтан Кона кофенің бағасының өсуі күтілді. 2011 жылдың басында Гавайи штатының Ауыл шаруашылығы департаменті табиғи Beauveria bassiana саңырауқұлағын импорттауға және қолдануға рұқсат берді, бұл залалды тиімді жоюға көмектесті. 2021 жылдан бері кофе жапырағының қызыл тобығы да анықталды және ол өндіріс үшін қауіпті болып табылады.