Ғылыми зерттеулерге негізделген орта құрылысы

Кіріспе

Ғылыми зерттеулерге негізделген физикалық ортаны құру – ғылыми зерттеулердің нәтижелеріне сүйене отырып, ең жақсы нәтижелерге қол жеткізу мақсатында ғимаратты немесе физикалық ортаны салу процесі. Дәлелге негізделген жобалау (Evidence Based Design) медицинада, әсіресе дәлелге негізделген медицинада маңызды рөл атқарады, себебі зерттеулер көрсеткендей, ортаның дизайны пациенттердің жағдайына әсер етеді. Бұл тәсіл сондай-ақ сәулет, интерьер дизайны, ландшафттық сәулет, ғимараттарды басқару, білім беру және қала құрылысы салаларында қолданылады. Дәлелге негізделген жобалау – дәлелге негізделген тәжірибелерге бағытталған ірі қозғалыстың бір бөлігі.

Өмірбаян

Дәлелге негізделген дизайн (ДНД) науқастың жазылуына терезеден көріністің әсерін көрсеткен Ульрихтің (1984) зерттеуі арқылы кеңінен танымал болды. Кейіннен жүргізілген зерттеулер ауруханалардың физикалық ортасының дизайны мен денсаулық сақтау көрсеткіштері арасындағы байланысты қарастырды, нәтижелері физикалық ортаның ауруханалық инфекциялардың, медициналық қателіктердің, науқастардың құлауларының және қызметкерлердің жарақаттануының жиілігін төмендетуге, сондай-ақ мекеме пайдаланушыларының стрессін азайтуға, қауіпсіздік пен өнімділікті арттыруға, ресурстарды тиімсіз жұмсауды азайтуға және тұрақтылықты арттыруға қалай көмектесетінін көрсетті. ДНД-дегі дәлелдерге жүйелі әдебиеттерді шолудан бастап, практикалық нұсқаулар мен сарапшылардың пікірлеріне дейін алуан түрлі білім көздері кіруі мүмкін. Дәлелге негізделген дизайн алғаш рет «дизайн шешімдерін қабылдауда қол жетімді ең жақсы зерттеу нәтижелерін пайдалануға бағытталған мақсатты әрекет» ретінде анықталды және «дәлелге негізделген дизайнер хабардар клиентпен бірлесіп, зерттеулер мен жобаларды бағалау нәтижелерінен алынған ең жақсы қолжетімді ақпарат негізінде шешімдер қабылдайды» делінген. Center for Health Design (CHD) – денсаулық сақтау және дизайн салаларының мамандарына денсаулық сақтау көрсеткіштеріне, пациенттердің қанағаттануына, қызметкерлердің өнімділігіне және қауіпсіздігіне әсер ететін дизайнды түсіну мен қолдануды жақсартуға көмектесетін коммерциялық емес ұйым. Олардың моделі клиенттермен және салааралық командамен серіктестікте жұмыс істеудің маңыздылығына негізделген, бұл клиенттің қажеттіліктерін, басымдықтарын және ресурстарын жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Бұл статистикалық зерттеу санитарияны жақсартуға ықпал етті, бірақ аурудың микробтық теориясы толыққанды қабылданбаған. Найтингейл күн сәулесінің және терезеден көріністің емдік әсерлерін де жақсы көрді. Ол былай деп жазды: «Жаңа ауадан кейін, аурулар үшін жарықты маңыздырақ деп есептер едім. Тікелей күн сәулесі, жарық емес, жазылу үшін қажет, мен тәжірибеден айтамын, жазылуға көмектесетіні анық байқалады, өлі қабырғаға қарамай, терезенің сыртына қарау мүмкіндігі; гүлдердің жарқын түстері; төсек басына жақын терезенің жарығымен төсек үстінде оқу мүмкіндігі. Көбінесе бұл әсер санаға қатысты дейді. Шынымен де солай болуы мүмкін, бірақ бұл денеге де әсер етеді».

Evidence based design (EBD) was popularized by the seminal study by Ulrich (1984) that showed the impact of a window view on patient recovery. Studies have since examined the relationships between design of the physical environment of hospitals with outcomes in health, the results of which show how the physical environment can lower the incidence of nosocomial infections, medical errors, patient falls, and staff injuries; and reduce stress of facility users, improve safety and productivity, reduce resource waste, and enhance sustainability. Evidence in EBD may include a wide range of sources of knowledge, from systematic literature reviews to practice guidelines and expert opinions. Evidence based design was first defined as "the deliberate attempt to base design decisions on the best available research evidence" and that "an evidence based designer, together with an informed client, makes decisions based on the best available information from research and project evaluations". The Center for Heath Design (CHD), a non profit organization that supports healthcare and design professionals to improve the understanding and application of design that influence the performance of healthcare, patient satisfaction, staff productivity and safety, base their model on the importance of working in partnership with the client and interdisciplinary team to foster understanding of the client, preferences and resources. This statistical study led to advances in sanitation, although the germ theory of disease was not yet fully accepted. Nightingale was also an enthusiast for the therapeutic benefits of sunlight and views from windows. She wrote: "Second only to fresh air I should be inclined to rank light in importance for the sick. Direct sunlight, not only daylight, is necessary for speedy recovery I mention from experience, as quite perceptible in promoting recovery, the being able to see out of a window, instead of looking against a dead wall; the bright colours of flowers; the being able to read in bed by the light of the window close to the bed head. It is generally said the effect is upon the mind. Perhaps so, but it is not less so upon the body on that account "

Найтингейлдің идеялары Лондон мектеп кеңесінің архитекторы Э.Р. Робсонға әсер еткен сияқты, ол былай деп жазды: «Күн сәулесінің бөлме ауасына пайдалы әсері бар екені, желдетуді жақсартатыны және жас балаға гүлге тиімді екені мәлім».

Дәлелге негізделген дизайн қозғалысы 1970 жылдары Арчи Кохрейннің «Тиімділік және нәтижелілік: денсаулық сақтау қызметтері туралы кездейсоқ ойлар» кітабымен басталды. Оның мақсаты үйлесімді бақыланатын сынақтарда жиналған «дәлелдерді» жинақтау, жүйелеу және тарату болды. Роджер Ульрихтің 1984 жылғы зерттеуі Найтингейлдің бір ғасырдан астам уақыт бұрын айтқан идеяларын растағандай болды: ол табиғатқа қараған хирургиялық пациенттерде асқынулар аз болғанын, ауырсынуға қарсы дәрілерді аз қолданғанын және кірпіш қабырғаға қарағандарға қарағанда ертерек шығарылғанын анықтады, бұл қазір дәлелге негізделген дизайн деп аталатын саланың негізін қалады. Критикалық күтімдегі пациенттерге жарықтандырудың, кілемдердің және шудың психологиялық әсері туралы зерттеулер бар, ал дәлелдер физикалық ортаны пациенттердің және қызметкерлердің қауіпсіздігін, денсаулығын және қанағаттануын жақсартумен байланыстырады. Сондай-ақ әлеуметтік ғалымдар басшылықты және жол көрсетуді зерттеді. 1960 және 1970 жылдары мінез-құлық психологиясынан алынған әдістерді қолдана отырып, адамдардың ғимараттарға қатысты мінез-құлқы мен әртүрлі дизайнға реакцияларын зерттеу үшін көптеген зерттеулер жүргізілді. Мысалы, Дэвид Кантер мен Теренс Лидің кітабын қараңыз. ДНД процесі әсіресе денсаулық сақтау саласына қолайлы, бірақ оны басқа салаларда да денсаулыққа оң әсер ету және сауықтыру ортасын қамтамасыз ету үшін қолдануға болады. Денсаулық сақтау саласы ғимараттың иесі, келушілері және қоғам үшін жақсы дизайнның пайдасы туралы дәлелдік базаны зерттеу үшін ең маңызды салалардың бірі болса да, басқа салаларда да маңызды дәлелдер бар. Көптеген салалар әдебиеттерді шолудан пайда көреді, олар дәлелдерді біріктіріп, қорытындылайды. Ұлыбританиядағы кейбір зерттеулерді Ұлыбританияның сәулет және құрылыс ортасы жөніндегі комиссиясы жүргізді, ол 1997 жылы сайлаудан кейін Лейборист партиясы құрған және Ұлыбританияның мемлекеттік сектордағы ғимараттар қорының сапасын жақсартуға міндеттенген үкіметтік бақылау органы болды. Басқа зерттеулерді түрлі мемлекеттік немесе жеке ұйымдар қолдады, ал кейбіреулері академиялық ортада жүргізілді. Зерттеулер қалалық деңгейде, кейбіреулері салааралық, ал басқалары салалық (ауруханалар, мектептер, жоғары білім беру) болды. Себастьян Макмилланның академиялық мақаласы (2006) осы саладағы жағдайды көрсетеді.

The evidence based design movement began in the 1970s with Archie Cochranes's book Effectiveness and Efficiency: Random Reflections on Health Services. to collect, codify, and disseminate "evidence" gathered in randomised controlled trials relative to the built environment. A 1984 study by Roger Ulrich seemed to support Nightingale's ideas from more than a century before: he found that surgical patients with a view of nature suffered fewer complications, used less pain medication and were discharged sooner than those who looked out on a brick wall; and laid the foundation for what has now become a discipline known as evidence based design. Studies exist about the psychological effects of lighting, carpeting and noise on critical care patients, and evidence links physical environment with improvement of patients and staff safety, wellness and satisfaction. and social scientists studied guidance and wayfinding. In the 1960s and 1970s numerous studies were carried out using methods drawn from behavioural psychology to examine both people’s behaviour in relation to buildings and their responses to different designs – see for example the book by David Canter and Terence Lee More recently, architectural researchers have conducted post occupancy evaluations (POE) to provide advice on improving building design and quality. While the EBD process is particularly suited to healthcare, it may be also used in other fields for positive health outcomes and provision of healing environments. While healthcare proved to be one of the most prominent sectors to examine the evidence base for how good design benefits building occupants, visitors and the public, other sectors also have considerable bodies of evidence. And, many sectors benefit from literature reviews that draw together and summarise the evidence. In the UK some were led by the UK Commission for Architecture and the Built Environment, a government watchdog established by the Labour Party following its election in 1997 and commitment to improving the quality of the UK stock of public sector buildings. Other reviews were supported by various public or private organisations, and some were undertaken in academia. Reviews were undertaken at the urban scale, some were cross sectoral and others were sector based (hospitals, schools, higher education). An academic paper by Sebastian Macmillan ) gives an overview of the field as it was in 2006.

Құрылыстағы айғақтардың беріктігі туралы ескерту

Дәлелге негізделген дизайнды қолдау кезінде, дәлелдердің сенімділігін анықтау үшін сақтылық қажет. Сәулет психологиясы қозғалысы, ақырында, «архитектуралық детерминизмге» бейімділігі үшін сынға ұшырады – бұл корреляция мен себеп-салдар арасындағы шатасу, соның салдарынан құрылған орта мен адамның мінез-құлқы арасында механикалық және себептік байланыс бар деген қате пікір тудырды. Төменде қарастырылатын кейбір зерттеулер көрсеткендей, дәлелдер көбінесе әлсіз, тіпті нашарлай түседі. Денсаулық сақтау саласындағы дәлелдерді алғашқы қарастырғанда, Рубин, Оуэнс және Голден медициналық әдебиетті пациенттердің денсаулығына физикалық ортаның әсері туралы зерттеулер үшін қарастырды. Олар медициналық зерттеулерде қолданылатын қатаң дәлелдеу стандарттарын қолданғанда, көптеген зерттеулер әдістемелік кемшіліктеріне ие немесе кем дегенде шектеулі деп есептелуі керек деген қорытындыға келді. Өкінішке орай, мықты пікірлер қатаң жиналған дәлелдермен тең емес.

Қоғамдық ашық кеңістік

CABE-ның 2004 жылғы ашық қоғамдық кеңістіктерге арналған әдебиеттерді шолуы, демалыс кеңістіктеріне қол жеткізумен байланысты физикалық және психикалық денсаулыққа тигізетін пайдаға, сондай-ақ биоәртүрліліктің қоршаған ортаға тигізетін құндылығы мен ауа сапасының жақсаруына назар салады. "Ақша ағаштарда өсе ме?" деген 2005 жылғы келелі зерттеуде CABE, жергілікті мүлік сарапшылары дайындаған бағалаулар негізінде, саябаққа жақын орналасқан тұрғын үй мүліктерінің құнына тигізетін әсерді бағалады, мұнда сыртқы факторлар (дүкендер, мектептер, көлік қозғалысы жоғары жолдар) ескерілді. Осы жақындықтың экономикалық және материалдық емес пайдалары анықталды.

Мектептер мен жоғары білім

2005 жылы Дизайн кеңесі үшін әдебиеттің толыққанды шолуы жүргізілді. Онда негізгі физикалық айнымалылардың (ауа сапасы, температура, шу) оқуға тигізетін әсеріне қатысты деректер бар екені, бірақ минималды стандарттарға қол жеткеннен кейін одан әрі жақсартулар азырақ болатыны қорытындыланды. Шолу жасағандар жарық пен түстің әсеріне қатысты күшті пікірлерді анықтады, бірақ оларды қолдайтын деректер өзара қайшы болды. Басқа физикалық ерекшеліктер туралы жалпылама қорытындылар жасау қиын болды, сондай-ақ әртүрлі элементтердің өзара әрекеттесуі жеке элементтерге қарағанда маңыздырақ болды. Білім беру саласындағы басқа әдебиеттік шолулардың ішінде Price Waterhouse Coopers жүргізген екі шолу және Salford университетінің зерттеушілері жасаған бір шолу бар. Жоғары білім беру саласында CABE жүргізген шолу ғимараттардың дизайны мен қызметкерлер мен студенттерді тарту, ұстап тұру және олардың нәтижелері арасындағы байланыс туралы мәліметтер келтіреді. 50 мақала зерделенді және 5 жаңа жағдай туралы хабарланды.

Кеңселер

Кеңсе секторы кеңінен зерттелді, негізгі назар өнімділікке аударылды. Шеффилд Халлам университетінің 2000 жылғы зерттеуінде жеке кеңселердің иелерінен алынған сауалнамалардан басқа, жаңа жұмыс орындары туралы деректер көбінесе журналистикалық сипатта болды және сәттіліктер мен сәтсіздіктер туралы сұхбаттарға басымдық берілді. Кейбір компаниялар жаңа кеңістіктік шешімдердің арқасында шығындар азайғанын, жұмыстан қалу көрсеткіштері төмендегенін, жаңа қызметкерлерді тарту оңайлағанын, жаңа идеялар жылдам дамығанын және пайдалылық артқанын мәлімдеді. Алайда, басқалары керісін айтты, ал мұның себептері әлі анықталған жоқ. CABE және Британдық кеңселер кеңесі 2005 жылы бірлескен зерттеу нәтижесін жариялады. Мақалада төрт негізгі мәселе зерттелгені көрсетілген: ең маңыздысы – кеңсе қызметкерлерінің жайлылығына қатысты экологиялық және эргономикалық мәселелер; екіншісі – кеңсе кеңістігін тиімді пайдалану жөніндегі зерттеулер; үшіншісі – бейімделу және икемділік; және соңында – жұмыс процестерін қолдауға қатысты зерттеулер. Есепте ғимараттардың қызмет көрсету жүйелеріне, ғимараттың басқа аспектілерімен салыстырғанда, артық көңіл бөлінгені сынға алынды.

Денсаулық сақтау мекемелерінің дәлелді жобалау

Денсаулық сақтау мамандары мен медициналық жоспарлаушылар арасында науқастарға және олардың отбасыларына аурумен байланысты стрессті жеңуге көмектесетін, науқасқа бағытталған ортаны құру қажеттілігі туралы хабардарлық артып келеді. Сондай-ақ, түрлі зерттеулер арқылы қолдау табатын және дәлелденген зерттеулердің нәтижесінде, жақсы жобаланған ортаның науқастардың денсаулығына оң әсер ететіні, ал нашар жобалаудың ауруханада жату мерзімін ұзарту сияқты теріс салдарлары бар екені анықталды. Науқастар ауру кезінде ұйқыға көбірек зәрулік сезінеді, бірақ ауруханаға жатқанда ұйқының бұзылуынан зардап шегеді. Жеке төсекті бөлмелер және шуды азайту сияқты тәсілдер науқастардың ұйқысын жақсартуға көмектеседі. Экологиялық психолог Хервагеннің сөзіне сәйкес, денсаулықтың медициналық модельдері мінез-құлық, әлеуметтік, психологиялық және психикалық процестерді біріктіреді. Табиғатпен және күн сәулесімен байланыс эмоционалдық жағдайды жақсартады; бұл денсаулықты жақсарту және ғимарат ерекшеліктері туралы зерттеулерге (EBD) негізделген. Табиғатқа қарау тыныштық сияқты жағымды сезімдерді күшейтеді, ал алаңдау, ашу немесе басқа да жағымсыз эмоциялар азаяды. Керісінше, табиғаттан мүлдем айырылған ортада стресс күшеюі мүмкін және қалпына келтіру тиімді болмайды деген нақты дәлелдер де бар. Аурухана бақшаларын пайдаланудан кейінгі зерттеулердегі мінез-құлықты бақылау және сұхбаттасу әдістері бақшаны пайдаланған барлық дерлік адамдардың стрестен тез арылатынын көрсетті. Аз ғана деректерге сәйкес, егер бақшада жапырақтар, гүлдер, су, құстар мен судың әдемі дыбыстары болса, пайдасы артады. Сакетт, Розенберг, Грей, Хейнс және Ричардсон «дәлелге негізделген медицина – бұл жеке науқастың күтімі туралы шешімдер қабылдауда қолда бар ең жақсы дәлелдерді адал, нақты және салмақты пайдалану» дейді. Бұл әдіс денсаулық сақтау саласында шешім қабылдаушыларды жақсы ғимараттар салуға уақыт пен ақша инвестициялауға және осының нәтижесінде стратегиялық бизнес артықшылықтарын іске асыруға көндіру үшін қолданылады. Медицинаның дәлелге негізделгендігі артып келе жатқандықтан, денсаулық сақтау дизайны EBD-ді пайдаланып, аурухананың физикалық ортасын денсаулық сақтау нәтижелерімен байланыстырады.

There is a growing awareness among healthcare professionals and medical planners for the need to create patient centered environments that can help patients and family cope with the stress that accompanies illness. There is also growing supporting research and evidence through various studies that have shown both the influence of well designed environments on positive patient health outcomes, and poor design on negative effects including longer hospital stays. Patients have an increased need for sleep during illness, but suffer from poor sleep when hospitalised. Approaches such as single bed rooms and reduced noise have been shown to improve patient sleep. According to Heerwagen, an environmental psychologist, medical models of health integrate behavioral, social, psychological, and mental processes. Contact with nature and daylight has been found to enhance emotional functioning; drawing on research from studies (EBD) on well being outcomes and building features. Positive feelings such as calmness increase, while anxiety, anger, or other negative emotions diminish with views of nature. In contrast there is also convincing evidence that stress could be worsened and ineffective in fostering restoration in built environments that lack nature. Behavioural observation and interview methods in post occupancy studies of hospital gardens have shown a faster recovery from stress by nearly all garden users. Limited evidence suggest increased benefits when these gardens contain foliage, flowers, water, pleasant nature sounds, such as birds and water. Sackett, Rosenberg, Gray, Haynes and Richardson argue that "evidence based medicine is the conscientious, explicit and judicious use of current best evidence in making decisions about the care of individual patients". It is used in the healthcare industry to convince decision makers to invest the time and money to build better buildings, realizing strategic business advantages as a result. As medicine has become increasingly evidence based, healthcare design uses EBD to link hospitals' physical environments with healthcare outcomes.

Ғылыми-зерттеуге негізделген жобалау

Зерттеуге негізделген дизайн (RID) – бұл салыстырмалы түрде жаңа ұғым, ол көбінесе қате түсініледі және олар ерекше болғанымен, EBD-мен бірдей мағынада қолданылады. Оны жоба тобымен бірлесіп, жоба мақсаттарына жету үшін ортаны жобалауды ақпараттандыру мақсатында сенімді зерттеулерді қолдану процесі деп атауға болады. Мұндағы сенімді зерттеуге әдістемесіне сәйкес қатаң талаптарға жауап беретін сапалық, сандық және аралас әдістер кіреді. "Зерттеуге негізделген" тәжірибелерге қатысты әдебиеттер денсаулық сақтау емес, білім беру саласынан туындайтынын түсіну маңызды. Бұл процесс жобалау кезеңінде шектеулерді ескере отырып, әдебиеттерді шолу және эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерін жобалауға қолдануды қамтиды; сондай-ақ, EDB-дегідей, осы процестің өзімен және алынған сабақтармен бөлісуді де қамтиды.